Gaan na inhoud

Natuur

Wysig skakels
in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Natuur
verskynsel, actuality
Onderdeel vanheelalWysig
Domain of saint or deityKibeleWysig
Bestudeer deurnatuurgeskiedenis, natuurwetenskap, natural history, wetenskapWysig
Hutsmerknature, Natur, natural, природаWysig
Gekarakteriseer deurpattern in natureWysig
Teenoorgestelde vanbonatuurlikeWysig
Oerwoude en reënwoude: deel van die ongerepte natuur.

Natuur, in die breedste sin van die woord, verwys na die natuurlike, fisiese, of materiële wêreld, en ook lewe in die algemeen. In dié algemene sin verwys dit na die wette, elemente en verskynsels van die fisiese wêreld, oftewel die heelal, met lewe inbegrepe. Sodanig word die natuur en natuurlike van die bonatuurlike onderskei.[1]

Vandag word dit egter algemeen gebruik om na die wildernis of geologie te verwys. Die natuur omvat plante, diere, ekosisteme, die prosesse wat met lewelose objekte geassosieer word, die natuurwette waarvolgens dinge ontstaan en verander, soos die weer en landoppervlak, asook die materie en energie waaruit dit alles bestaan. Dikwels word daarmee die natuurlike omgewing of die wildernis bedoel: wilde diere, gesteentes, woude en in die algemeen dié dinge wat nie wesenlik deur menslike ingryping verander is nie, of wat ten spyte van menslike ingryping voortbestaan. Vervaardigde voorwerpe en menslike omgang word byvoorbeeld nie as deel van die natuur beskou nie, tensy dit nader bepaal word as "menslike natuur" of "die natuur as geheel".[1]

Met die opkoms van die moderne wetenskaplike metode in die afgelope paar eeue het die natuur die passiewe werklikheid geword wat deur goddelike wette georden en in beweging gebring is. Ná die Industriële Revolusie is dit toenemend gesien as daardie deel van die werklikheid wat nie aan doelbewuste menslike ingryping onderworpe is nie. Sommige tradisies, dié van Jean-Jacques Rousseau en die Amerikaanse transendentalisme onder hulle, het dit as heilig beskou, terwyl ander, soos Hegel en Marx, dit bloot as die dekor van die goddelike voorsienigheid of van die menslike geskiedenis gesien het. Tog is 'n vitalistiese beskouing van die natuur, nader aan die voor-Sokratiese een, in dieselfde tyd herbore, veral ná Charles Darwin.[1]

Hoewel die mens self tot die natuur behoort, word die menslike invloed (kultuur en kunsmatige omgewing) nie tot die natuur gereken nie, en word menslike bedrywigheid dikwels as iets beskryf wat teenoor die natuur staan of selfs daarvan losstaan.[1] Lewe is tot dusver net op die Aarde gevind, waar dit minstens 3,5 miljard jaar gelede ontstaan het en deur natuurlike seleksie in miljoene spesies gediversifiseer het. Ofskoon die mens maar 'n klein breukdeel van die lewende biomassa beslaan, is sy invloed op die res daarvan buite verhouding tot sy omvang.

Etimologie

[wysig | wysig bron]

Die woord "natuur" is van die Latynse woord natura afgelei, wat "essensiële eienskappe" of "aangebore ingesteldheid" beteken, en in antieke tye letterlik "geboorte" beteken het.[2] In die antieke filosofie is natura meestal as die Latynse vertaling van die Griekse woord physis (φύσις) gebruik, wat oorspronklik met die intrinsieke eienskappe van plante, diere en ander dinge in die wêreld te doen gehad het om uit hulle eie te ontwikkel.[3][1]

Die opvatting van die natuur as geheel, as die fisiese heelal, is een van verskeie uitbreidings van die oorspronklike begrip. Dit het by sekere kerntoepassings van die woord physis deur die voor-Sokratiese filosowe begin, by wie die woord, veral by Herakleitos, nog 'n dinamiese dimensie gehad het, en het sedertdien geleidelik veld gewen.[4]

Aarde

[wysig | wysig bron]
Die hoofartikels vir hierdie afdeling is: Aarde en Aardwetenskap.
The Blue Marble, 'n bekende aansig van die Aarde wat die bemanning van Apollo 17 in 1972 geneem het

Die Aarde is die enigste bekende planeet wat lewe onderhou, en sy natuurlike eienskappe is die onderwerp van baie wetenskaplike vakgebiede. In die Sonnestelsel is dit die derde naaste aan die Son; dit is die grootste van die aardagtige (rotsagtige) planete en die vyfde grootste in geheel.[5] Sy opvallendste klimaatseienskappe is twee groot poolgebiede, twee betreklik smal gematigde sones en 'n wye ekwatoriale tropiese tot subtropiese gebied.[6] Neerslag wissel sterk van plek tot plek, van etlike meter water per jaar tot minder as 'n millimeter.[7] Soutwateroseane bedek 71% van die Aarde se oppervlak. Die res bestaan uit kontinente en eilande, met die meeste van die bewoonde land in die Noordelike Halfrond.[8]

Die Aarde het deur geologiese en biologiese prosesse ontwikkel wat min spore van die oorspronklike toestande gelaat het.[9] Die buitenste oppervlak is in verskeie geleidelik migrerende tektoniese plate verdeel.[10] Die binneste bly aktief, met 'n dik laag plastiese mantel en 'n ystergevulde kern wat 'n magneetveld genereer. Dié ysterkern bestaan uit 'n soliede binnefase en 'n vloeibare buitefase. Konvektiewe beweging in die buitekern wek elektriese strome deur dinamowerking, en dié wek op hul beurt die geomagnetiese veld.[11]

Die atmosferiese toestande is deur die aanwesigheid van lewensvorme aansienlik van die oorspronklike toestande verander,[12] wat 'n ekologiese balans skep wat die oppervlaktoestande stabiliseer. Ten spyte van die wye streeksverskille in klimaat volgens breedtegraad en ander geografiese faktore, is die langtermyngemiddelde wêreldklimaat gedurende interglasiale tydperke taamlik stabiel,[13] en het wisselings van een of twee grade in die gemiddelde wêreldtemperatuur histories groot gevolge vir die ekologiese balans en vir die werklike geografie van die Aarde gehad.[14][15]

Geologie

[wysig | wysig bron]
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Geologie.

Geologie is die wetenskap en studie van die vaste en vloeibare materie waaruit die Aarde bestaan. Die vakgebied omvat die studie van die samestelling, struktuur, fisiese eienskappe, dinamika en geskiedenis van aardmateriaal, en van die prosesse waardeur dit gevorm, beweeg en verander word. Dit is 'n groot akademiese dissipline en is ook belangrik vir die ontginning van minerale en koolwaterstowwe, vir kennis van en versagting van natuurgevare, vir sommige terreine van die geotegniese ingenieurswese en vir die begrip van vroeëre klimate en omgewings.[16]

Geologiese ontwikkeling

[wysig | wysig bron]
Drie soorte geologiese plaatgrense

Die geologie van 'n gebied ontwikkel met verloop van tyd soos gesteentes afgeset en ingedring word en vervormingsprosesse hul vorm en ligging verander.

Gesteentes word eers geplaas deurdat hulle op die oppervlak afgeset word of in die bogeleë gesteente indring. Afsetting kan plaasvind wanneer sedimente op die oppervlak van die Aarde neerslaan en later tot afsettingsgesteente verhard, of wanneer vulkaniese materiaal soos vulkaniese as of lawa die oppervlak oordek. Magmatiese intrusies soos batoliete, lakkoliete, gange en plate druk opwaarts in die bogeleë gesteente in en kristalliseer soos hulle indring.[17][18]

Nadat die aanvanklike reeks gesteentes afgeset is, kan die eenhede vervorm of gemetamorfiseer word. Vervorming kom tipies voor as gevolg van horisontale verkorting, horisontale verlenging of sywaartse beweging. Dié strukturele regimes hou in die breë met onderskeidelik konvergerende, divergerende en transformgrense tussen tektoniese plate verband.[17][18]

Geskiedkundige perspektief

[wysig | wysig bron]
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Geskiedenis van die Aarde.
'n Animasie wat die beweging van die kontinente vanaf die opbreek van Pangea tot vandag toon

Daar word bereken dat die Aarde 4,54 miljard jaar gelede saam met die Son en die ander planete uit die sonnewel gevorm het.[19] Die Maan het sowat 20 miljoen jaar later gevorm. Die buitenste laag van die Aarde, aanvanklik gesmelt, het afgekoel en die vaste kors gevorm. Ontgassing en vulkaniese bedrywigheid het die oeratmosfeer voortgebring. Waterdamp wat gekondenseer het, waarvan die meeste of alles as ys deur komete aangevoer is, het die oseane en ander waterbronne voortgebring.[20] Daar word vermoed dat die hoogs energieke chemie sowat 4 miljard jaar gelede 'n selfreplikerende molekule voortgebring het.[21]

Plankton kom in oseane, seë en mere voor en bestaan in verskillende vorme al minstens 2 miljard jaar.[22]

Kontinente het gevorm, opgebreek en weer gevorm soos die oppervlak van die Aarde oor honderde miljoene jare hervorm is, en het soms saamgesmelt om 'n superkontinent te vorm. Sowat 750 miljoen jaar gelede het Rodinië, die vroegste bekende superkontinent, begin opbreek. Die kontinente het later weer verenig om Pannotia te vorm, wat sowat 540 miljoen jaar gelede opgebreek het, en uiteindelik Pangea, wat sowat 180 miljoen jaar gelede opgebreek het.[23]

Gedurende die Neoproterosoïkum het ysige temperature groot dele van die Aarde met gletsers en yslae oordek. Dié hipotese staan as "Sneeubalaarde" bekend en is van besondere belang omdat dit die Kambriese ontploffing voorafgaan, waarin meersellige lewensvorme sowat 530 tot 540 miljoen jaar gelede begin toeneem het.[24]

Sedert die Kambriese ontploffing was daar vyf duidelik identifiseerbare massa-uitsterwings.[25] Die laaste een het sowat 66 miljoen jaar gelede plaasgevind, toe 'n meteorietbotsing waarskynlik die uitsterwing van die nievoëldinosourusse en ander groot reptiele veroorsaak het, maar klein diere soos soogdiere gespaar het. Oor die 66 miljoen jaar daarna het die soogdierlewe gediversifiseer.[22]:145

'n Paar miljoen jaar gelede het 'n klein apiespesie in Afrika die vermoë verwerf om regop te staan.[22] Die daaropvolgende verskyning van die mens, en die ontwikkeling van landbou en verdere beskawing, het die mens in staat gestel om die Aarde vinniger as enige vorige lewensvorm te beïnvloed, wat sowel die aard as die hoeveelheid ander organismes en ook die wêreldklimaat geraak het.[26] In vergelyking het die Groot Oksidasiegebeurtenis, wat deur die toename van alge in die Siderium voortgebring is, sowat 400 miljoen jaar geneem om tot 'n hoogtepunt te kom.[27]

Die huidige era word as deel van 'n massa-uitsterwing geklassifiseer, die Holoseen-uitwissing, die vinnigste wat nog ooit voorgekom het.[28][29] Bioloë doen steeds navorsing oor die omvang van die huidige uitsterwingsgebeurtenis, debatteer dit en bereken dit.[30][31]

Atmosfeer, klimaat en weer

[wysig | wysig bron]
Blou lig word meer as ander golflengtes deur die gasse in die atmosfeer verstrooi, wat die Aarde 'n blou stralekrans gee wanneer dit uit die ruimte gesien word.
Die hoofartikels vir hierdie afdeling is: Aarde se atmosfeer, Klimaat en Weer (meteorologie).

Die Aarde se atmosfeer is 'n sleutelfaktor in die onderhouding van die ekosisteem. Die dun laag gasse wat die Aarde omhul, word deur swaartekrag op sy plek gehou. Lug bestaan hoofsaaklik uit stikstof, suurstof en waterdamp, met baie kleiner hoeveelhede koolstofdioksied, argon en dergelike.[32]:258 Die atmosferiese druk en digtheid neem gestadig met hoogte af.[33] Die osoonlaag speel 'n belangrike rol in die vermindering van die hoeveelheid ultravioletstraling wat die oppervlak bereik. Aangesien DNS maklik deur ultravioletlig beskadig word, beskerm dit die lewe aan die oppervlak.[34] Die atmosfeer hou snags ook hitte vas en verminder sodoende die daaglikse temperatuuruiterstes.[35]

Weer op Aarde kom byna uitsluitlik in die onderste deel van die atmosfeer voor en dien as 'n konvektiewe stelsel om hitte te herverdeel.[36] Weer is 'n chaotiese stelsel wat maklik deur klein veranderinge aan die omgewing gewysig word, en daarom is akkurate weervoorspelling tot slegs 'n paar dae beperk.[37] Weer word ook deur die seisoene beïnvloed, wat daaruit voortvloei dat die Aarde se as ten opsigte van sy wentelbaanvlak gekantel is. Op enige gegewe oomblik in die somer of winter is een deel van die Aarde dus meer direk aan die strale van die Son blootgestel. Dié blootstelling wissel soos die Aarde in sy wentelbaan beweeg. Op enige gegewe oomblik, ongeag die seisoen, ervaar die Noordelike en die Suidelike Halfrond teenoorgestelde seisoene.[38]

'n Tornado met 'n weerligstraal in Texas

Weer kan sowel voordelige as skadelike uitwerkings hê. Weerlig kan veldbrande veroorsaak, terwyl swaar reën oorstroming en modderstortings kan veroorsaak. Uiterstes in die weer, soos tornado's of orkane en siklone, kan groot hoeveelhede energie langs hul bane verbruik en verwoesting aanrig.[39] Oppervlakplantegroei het 'n afhanklikheid van die seisoenale wisseling van die weer ontwikkel,[40] en plotselinge veranderinge wat net 'n paar jaar duur, kan 'n stresuitwerking op die plante hê.[41] Dit bedreig op sy beurt die diere wat vir hul kos van daardie plantegroei afhanklik is.

Klimaat is 'n maatstaf van die langtermyntendense in die weer. Verskeie faktore is bekend daarvoor dat hulle die klimaat beïnvloed, waaronder seestrome, oppervlakalbedo, kweekhuisgasse, wisselings in die sonhelderheid en veranderinge aan die Aarde se wentelbaan.[42] Geologiese en historiese rekords toon dat die Aarde in die verlede drastiese klimaatsveranderinge, waaronder ystydperke, ondergaan het.[43] Vandag gebeur twee dinge wêreldwyd: die temperatuur neem gemiddeld toe, en streeksklimate ondergaan merkbare veranderinge.[44]

Seestrome is 'n belangrike faktor in die bepaling van die klimaat, veral die groot onderwater-termohaliene sirkulasie wat hitte-energie van die ekwatoriale oseane na die poolgebiede versprei. Dié strome help om die temperatuurverskille tussen winter en somer in die gematigde sones te matig. Sonder die herverdeling van hitte-energie deur die seestrome en die atmosfeer sou die trope boonop veel warmer en die poolgebiede veel kouer wees.[45]

Die klimaat van 'n streek hang van 'n aantal faktore af, waaronder die topografie, die heersende winde, die nabyheid aan 'n groot waterliggaam[46] en veral die breedtegraad. 'n Breedtegraadband van die oppervlak met soortgelyke klimaatseienskappe vorm 'n klimaatstreek. Daar is 'n aantal sulke streke, wat van die tropiese klimaat by die ewenaar tot die poolklimaat in die noordelike en suidelike uiterstes strek. Laasgenoemde streke is vir die grootste deel van die jaar tipies onder die vriespunt van water, wat bevrore water in yskappe kan laat opbou en sodoende die oppervlakalbedo verander.[47]

Water op Aarde

[wysig | wysig bron]
Die Iguazú-waterval op die grens tussen Brasilië en Argentinië
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Hidrosfeer.

Water is 'n chemiese stof wat uit waterstof en suurstof (H2O) bestaan en wat vir alle bekende lewensvorme onontbeerlik is.[48] In die gewone gebruik verwys "water" net na die vloeibare vorm, maar dit het ook 'n vaste toestand, ys, en 'n gastoestand, waterdamp of stoom. Water bedek 71% van die Aarde se oppervlak.[49] Op Aarde kom dit hoofsaaklik in oseane en ander groot waterliggame voor, met 1,6% van die water ondergronds in akwifere en 0,001% in die lug as damp, wolke en neerslag.[50][51] Oseane hou 96,5% van die oppervlakwater; gletsers en poolyskappe 2,4%; en ander wateroppervlakke op land, soos riviere, mere, damme en grondwater, 1%. Die kleinste varswaterreserwe is die 0,1% in die atmosfeer.[52] Deur subduksieprosesse in die Aarde se kors is 'n ekwivalente massa van die planeet se oppervlakwater in die boonste mantel alleen begrawe.[53]

Oseane

[wysig | wysig bron]
'n Aansig van die Atlantiese Oseaan vanaf Leblon, Rio de Janeiro
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Oseaan.

'n Oseaan is 'n groot liggaam sout water en 'n hoofbestanddeel van die hidrosfeer. Sowat 71% van die oppervlak van die Aarde, 'n gebied van omtrent 361 miljoen vierkante kilometer, is met oseaan bedek, 'n aaneenlopende waterliggaam wat gewoonlik in verskeie hoofoseane en kleiner seë verdeel word. Meer as die helfte van dié gebied is dieper as 3 000 m. Die gemiddelde oseaniese soutgehalte is sowat 35 dele per duisend (3,5%), en byna alle seewater het 'n soutgehalte in die bestek van 30 tot 38 dele per duisend. Hoewel hulle oor die algemeen as verskeie "afsonderlike" oseane erken word, vorm dié waters een wêreldwye, onderling verbonde liggaam sout water wat dikwels die wêreldoseaan genoem word.[54][55] Dit is 'n grondbegrip in die oseanografie: 'n wêreldwye oseaan wat as 'n aaneenlopende waterliggaam funksioneer met betreklik vrye uitruiling tussen sy dele.[56]

Die hoofoseaniese verdelings word deur die verskillende kontinente, argipele en ander maatstawwe bepaal. In afnemende orde van grootte is hulle die Stille Oseaan, die Atlantiese Oseaan, die Indiese Oseaan, die Suidelike Oseaan en die Arktiese Oseaan. Kleiner dele van die oseane staan as seë, golwe, baaie en nog ander name bekend. Daar is ook soutmere, kleiner liggame binnelandse sout water wat nie met die wêreldoseaan verbind is nie. Twee opvallende voorbeelde van soutmere is die Groot Soutmeer en die Kaspiese See.[57][58] Geen ander planeet in die Sonnestelsel het oppervlakoseane nie, hoewel daar 15 mane is wat vermoedelik ysbedekte oseane het.[59]

Mere en damme

[wysig | wysig bron]
Mapourika-meer, Nieu-Seeland
Die hoofartikels vir hierdie afdeling is: Meer en Dam.

'n Meer, van die Latynse woord lacus, is 'n terreinkenmerk, 'n liggaam vloeistof op die oppervlak van 'n wêreld wat tot die bodem van 'n bekken beperk is, dus nie wêreldwyd is nie, en wat stadig beweeg as dit hoegenaamd beweeg. Op Aarde word 'n waterliggaam as 'n meer beskou wanneer dit binnelands is, nie deel van die oseaan is nie, groter en dieper as 'n poel is en deur 'n rivier gevoed word.[60][61]

Die enigste wêreld buiten die Aarde waarvan bekend is dat dit mere het, is Titaan, Saturnus se grootste maan, wat mere van etaan het, heel waarskynlik met metaan gemeng. Dit is nie bekend of Titaan se mere deur riviere gevoed word nie, hoewel Titaan se oppervlak deur talle rivierbeddings uitgekerf is.[62] Natuurlike mere op Aarde word oor die algemeen in bergagtige gebiede, slenkdalsones en gebiede met voortgaande of onlangse glasiasie aangetref. Ander mere kom in endoreïese bekkens voor, langs die loop van volwasse riviere, of as mensgemaakte reservoirs agter damwalle. In sommige dele van die wêreld is daar baie mere weens die chaotiese dreineringspatrone wat van die laaste ystydperk oorgebly het.[63] Geen meer is permanent nie: oor miljoene jare vul elke meer met sedimente op, of dit loop uit sy bekken oor.[64]

Die Westborough-reservoir (Mill Pond) in Westborough, Massachusetts

Klein liggame staande water, tipies minder as twee hektaar, word 'n dam of poel genoem. Hulle kan natuurlik of mensgemaak wees.[65] 'n Wye verskeidenheid mensgemaakte waterliggame word as damme geklassifiseer, waaronder watertuine wat vir estetiese versiering ontwerp is,[66] visdamme wat vir kommersiële visteling ontwerp is,[67] en sondamme wat ontwerp is om termiese energie te stoor.[68] Damme en mere word deur die snelheid van die stroom van strome onderskei: terwyl strome se vloei maklik waargeneem word, besit damme termies gedrewe mikrostrome en matige windgedrewe strome.[69]

Riviere en strome

[wysig | wysig bron]
Die hoofartikels vir hierdie afdeling is: Rivier en Stroom.
Die Nyl in Kaïro, Egipte se hoofstad

'n Rivier is 'n natuurlike waterloop,[70] gewoonlik varswater, wat na 'n oseaan, 'n meer, 'n see of 'n ander rivier vloei. In 'n paar gevalle vloei 'n rivier eenvoudig in die grond in of droog heeltemal op voordat dit 'n ander waterliggaam bereik. 'n Rivier is deel van die waterkringloop. Water in 'n rivier word oor die algemeen uit neerslag deur oppervlakafloop, die hervulling van grondwater, bronne en die vrystelling van water wat in natuurlike ys en sneeupakke, dus in gletsers, gestoor is, versamel. Waar 'n rivier met 'n stadigbewegende waterliggaam saamvloei, kan die afgesette sediment tot 'n delta opbou.[71][72]

'n Klipperige stroom in Hawaii

Daar is geen algemene reël wat bepaal wat 'n rivier genoem kan word nie. Kleinskaalse watervloei met 'n gestadigde stroom word 'n stroom, spruit of loop genoem.[72] Dié word binne 'n bedding en oewers beperk.

Strome is belangrik as kanale in die waterkringloop en as instrumente in grondwaterhervulling, en hulle dien as weë vir vis- en wildmigrasie. Die biologiese habitat in die onmiddellike omgewing van 'n stroom word die oewersone genoem.[73] Gegewe die stand van die voortgaande Holoseen-uitwissing, speel strome 'n belangrike rol as korridors wat gefragmenteerde habitatte verbind en sodoende biodiversiteit bewaar.[74] Die studie van strome en waterweë in die algemeen behels baie takke van interdissiplinêre natuurwetenskap en ingenieurswese, waaronder hidrologie, fluviale geomorfologie, akwatiese ekologie, visbiologie en oewerekologie.[75]

Ekosisteme

[wysig | wysig bron]
Loch Lomond in Skotland vorm 'n betreklik geïsoleerde ekosisteem.[76]
Die Aravalli-bergreeks in die woestynstreek Rajasthan, Indië.
'n Lugfoto van 'n menslike ekosisteem, naamlik die stad Chicago.
Die hoofartikels vir hierdie afdeling is: Ekologie en Ekostelsel.

Ekosisteme bestaan uit 'n verskeidenheid biotiese en abiotiese komponente wat op 'n onderling verwante manier funksioneer.[77] Die struktuur en samestelling word deur verskeie omgewingsfaktore bepaal wat onderling verwant is. Wisselings in dié faktore sal dinamiese wysigings aan die ekosisteem in gang sit. Van die belangriker komponente is grond, die atmosfeer, straling van die Son, water en lewende organismes.[78]

Sentraal tot die ekosisteembegrip staan die gedagte dat lewende organismes met elke ander element in hul plaaslike omgewing in wisselwerking tree. Eugene Odum, 'n grondlegger van die ekologie, het dit so gestel: "Enige eenheid wat al die organismes (dus die 'gemeenskap') in 'n gegewe gebied insluit wat met die fisiese omgewing in wisselwerking tree sodat 'n vloei van energie tot 'n duidelik bepaalde trofiese struktuur, biotiese diversiteit en materiaalsiklusse (dus die uitruiling van materiaal tussen lewende en nielewende dele) binne die stelsel lei, is 'n ekosisteem."[79] Binne die ekosisteem is spesies in die voedselketting met mekaar verbind en van mekaar afhanklik, en ruil hulle energie en materie onderling sowel as met hul omgewing uit.[80] Die begrip van die menslike ekosisteem is op die digotomie tussen mens en natuur gegrond, en op die gedagte dat alle spesies ekologies van mekaar sowel as van die abiotiese bestanddele van hul biotoop afhanklik is.[81]

'n Kleiner eenheid word 'n mikro-ekosisteem genoem; 'n mikrostelsel kan byvoorbeeld 'n klip met al die organismes daaronder wees. 'n Makro-ekosisteem kan 'n hele ekostreek met sy dreineringsbekken omvat.[82]

Wildernis

[wysig | wysig bron]

Die wildernis word oor die algemeen gedefinieer as gebiede wat nie wesenlik deur menslike bedrywigheid verander is nie. Wildernisgebiede kom voor in reservate, landgoedere, plase, bewaringsgebiede, veeplase, nasionale woude, nasionale parke en selfs in stedelike gebiede langs riviere, klowe of ander onontwikkelde grond. Wildernisgebiede en beskermde parke geld as belangrik vir die oorlewing van sekere spesies, vir ekologiese studies, vir natuurbewaring en vir afsondering. Sommige natuurskrywers meen wildernisgebiede is noodsaaklik vir die menslike gees en kreatiwiteit,[83] en sommige ekoloë beskou wildernisgebiede as 'n integrale deel van die Aarde se selfonderhoudende natuurlike ekosisteem, die biosfeer. Hulle kan ook historiese genetiese eienskappe bewaar, en hulle bied habitat aan wilde plante en diere wat moeilik of onmoontlik in dieretuine, botaniese tuine of laboratoriums herskep kan word.[84]

Lewe

[wysig | wysig bron]
Die hoofartikels vir hierdie afdeling is: Lewe, Biologie en Biosfeer.
'n Groenkopeendwyfie met kuikens: voortplanting is onontbeerlik om die lewe voort te sit.

Hoewel daar geen universele ooreenstemming oor die definisie van lewe is nie, aanvaar wetenskaplikes oor die algemeen dat die biologiese manifestasie van lewe deur organisasie, metabolisme, groei, aanpassing, reaksie op stimuli en voortplanting gekenmerk word.[85] Lewe kan ook eenvoudig as die kenmerkende toestand van organismes beskryf word. Laasgenoemde kan dan in terme van biochemie, genetika of termodinamika gedefinieer word.[86] Eienskappe wat organismes op Aarde (plante, diere, swamme, protiste, archaea en bakterieë) gemeen het, is dat hulle sellulêr is en op 'n komplekse chemiese organisasie gegrond is. Nie elke definisie van lewe beskou dié eienskappe as noodsaaklik nie, en mensgemaakte analoë van lewe kan ook as lewe beskou word.[87]

Hedendaagse organismes, van virusse tot die mens, besit 'n selfreplikerende informasiemolekule, die genoom, hetsy DNS of RNS (soos in sommige virusse), en so 'n informasiemolekule is waarskynlik intrinsiek tot die lewe. Dit is waarskynlik dat die vroegste lewensvorme op 'n selfreplikerende informasiemolekule gegrond was, moontlik RNS[88][89] of 'n molekule meer primitief as RNS of DNS.[90] Die spesifieke nukleotiedvolgorde in elke organisme bevat inligting wat oorlewing, voortplanting en die vermoë om die hulpbronne vir voortplanting te bekom, bevorder; sulke volgordes het waarskynlik vroeg in die evolusie van lewe ontstaan.[91] Oorlewingsfunksies wat vroeg in die evolusie van lewe voorgekom het, het waarskynlik ook genomiese volgordes ingesluit wat die vermyding van skade aan die selfreplikerende molekule bevorder, en ook die vermoë om sulke skade te herstel. Die herstel van sommige genoomskade het moontlik die gebruik van inligting uit 'n ander soortgelyke molekule deur 'n proses van rekombinasie behels, 'n primitiewe vorm van seksuele wisselwerking.[92]

Die biosfeer is die deel van die Aarde se buitenste skil, met inbegrip van land, oppervlakgesteentes, water, lug en die atmosfeer, waarin lewe voorkom en wat biotiese prosesse op hul beurt verander of omskep. In die wydste sin is die biosfeer die wêreldwye ekologiese stelsel wat alle lewende wesens en hul verhoudinge integreer, met inbegrip van hul wisselwerking met die elemente van die litosfeer (gesteentes), die hidrosfeer (water) en die atmosfeer (lug).[93]

Plantelewe maak meer as nege tiendes van die totale biomassa op Aarde uit, en die dierelewe is baie swaar daarvan afhanklik.[94] Meer as 2 miljoen spesies plant- en dierelewe is tot dusver geïdentifiseer,[95] en skattings van die werklike getal bestaande spesies wissel van etlike miljoene tot heelwat meer as 50 miljoen.[96][97] Die getal individuele lewensspesies is voortdurend tot 'n mate in beweging, met nuwe spesies wat verskyn en ander wat deurlopend ophou bestaan.[98][99] Die totale getal spesies neem vinnig af.[100][101]

Evolusie

[wysig | wysig bron]
'n Deel van die Amazone-reënwoud wat deur Colombia en Brasilië gedeel word. Die tropiese reënwoude van Suid-Amerika bevat die grootste verskeidenheid spesies op Aarde.[102]
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Evolusie.

Die oorsprong van lewe op Aarde word nie goed verstaan nie, maar daar is bekend dat dit minstens 3,5 miljard jaar gelede plaasgevind het,[103][104][105] gedurende die Hadeïkum of die Argeïkum op 'n oer-Aarde met 'n wesenlik ander omgewing as vandag.[106] Dié lewensvorme het die grondeienskappe van selfreplikasie en oorerflike eienskappe besit. Sodra lewe verskyn het, het die proses van evolusie deur natuurlike seleksie tot die ontwikkeling van steeds meer uiteenlopende lewensvorme gelei.[107]

Spesies wat nie by die veranderende omgewing en die mededinging van ander lewensvorme kon aanpas nie, het uitgesterf. Die fossielrekord behou egter bewyse van baie van dié ouer spesies. Huidige fossiel- en DNS-bewyse toon dat alle bestaande spesies hul afkoms deurlopend tot die eerste primitiewe lewensvorme kan terugvoer.[106]

Toe basiese vorme van plantelewe die proses van fotosintese ontwikkel het, kon die Son se energie geoes word om toestande te skep wat meer komplekse lewensvorme moontlik gemaak het.[108] Die suurstof wat daaruit voortgekom het, het in die atmosfeer opgehoop en het die osoonlaag laat ontstaan. Die opname van kleiner selle binne groter selle het tot die ontwikkeling van nog meer komplekse selle, die eukariote, gelei.[109] Selle binne kolonies het toenemend gespesialiseerd geword, wat tot werklik meersellige organismes gelei het. Met die osoonlaag wat skadelike ultravioletstraling absorbeer, het die lewe die landoppervlak van die Aarde gekoloniseer.

Mikrobes

[wysig | wysig bron]
'n Mikroskopiese myt, Lorryia formosa
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Mikroörganisme.

Die eerste lewensvorm wat op die Aarde ontwikkel het, was eensellig, en dit het tot sowat 'n miljard jaar gelede die enigste lewensvorm gebly, toe meersellige organismes begin verskyn het.[110] Mikroörganismes of mikrobes is mikroskopies en kleiner as wat die menslike oog kan sien. Hulle kan eensellig wees, soos bakterieë, archaea, baie protiste en 'n minderheid swamme.[111]

Dié lewensvorme word op byna elke plek op die Aarde aangetref waar daar vloeibare water is, ook in die Aarde se binneste.[112] Hul voortplanting is sowel vinnig as oorvloedig. Die kombinasie van 'n hoë mutasietempo en 'n vermoë tot horisontale geenoordrag[113] maak hulle hoogs aanpasbaar en in staat om in nuwe en soms baie onherbergsame omgewings, ook in die buitenste ruim, te oorleef.[114] Hulle vorm 'n onontbeerlike deel van die planetêre ekosisteem. Sommige mikroörganismes is egter patogenies en kan 'n gesondheidsrisiko vir ander organismes inhou.

Virusse is infeksiemiddels, maar hulle is nie outonome lewensvorme nie, soos ook die geval is met viroïede, satelliete, defektiewe interfererende deeltjies en prione.[115]

Plante en diere

[wysig | wysig bron]
Die hoofartikels vir hierdie afdeling is: Plant en Dier.
'n Keuse uit uiteenlopende plantspesies
'n Keuse uit uiteenlopende dierespesies

Aristoteles het alle lewende dinge oorspronklik tussen plante, wat oor die algemeen nie vinnig genoeg beweeg vir die mens om dit te bemerk nie, en diere verdeel. In Linnaeus se stelsel het dié die koninkryke Vegetabilia (later Plantae) en Animalia geword.[116] Sedertdien het dit duidelik geword dat die Plantae soos oorspronklik gedefinieer verskeie onverwante groepe ingesluit het, en die swamme en verskeie groepe alge is na nuwe koninkryke oorgeplaas.[117] Hulle word nogtans in baie kontekste steeds as plante beskou. Bakteriële lewe word soms by die flora ingereken,[118] en sommige klassifikasies gebruik die term bakteriële flora afsonderlik van planteflora.

Een van die baie maniere om plante te klassifiseer, is volgens streeksflorasse,[119] wat, afhangende van die doel van die studie, ook fossielflora kan insluit, oorblyfsels van plantelewe uit 'n vorige era, met inbegrip van stuifmeel.[120] Mense in baie streke en lande is baie trots op hul eie reekse kenmerkende flora, wat weens verskille in klimaat en terrein wyd oor die wêreld kan wissel.

Streeksflorasse word gewoonlik in kategorieë soos inheemse flora of landbou- en tuinflora verdeel. Sommige soorte "inheemse flora" is eintlik eeue gelede deur mense ingevoer wat van een streek of kontinent na 'n ander getrek het, en het 'n integrale deel van die inheemse of natuurlike flora van hul nuwe tuiste geword. Dié indringerspesies is voorbeelde van hoe menslike wisselwerking met die ekosisteem die grens van wat as natuur beskou word, kan versluier.[121]

Nog 'n kategorie plante is histories vir onkruid afgebaken. Hoewel die term as formele manier om "nuttelose" plante te kategoriseer by plantkundiges in onguns verval het, is die informele gebruik van die woord "onkruid" vir dié plante wat volgens sommige uitgeroei behoort te word, 'n illustrasie van die algemene neiging van mense en gemeenskappe om die loop van die natuur te probeer verander of vorm gee.[121] Net so word diere dikwels volgens hul verhouding tot die mens in kategorieë soos mak, laboratorium-, plaasdiere, wilde diere en plae ingedeel.[122]

Diere as kategorie het verskeie eienskappe wat hulle oor die algemeen van ander lewende dinge onderskei. Diere is eukarioties en gewoonlik meersellig, wat hulle van bakterieë, archaea en die meeste protiste onderskei. Hulle is heterotrofies en verteer kos oor die algemeen in 'n interne kamer, wat hulle van plante en alge onderskei. Hulle word ook van plante, alge en swamme onderskei deurdat hulle nie selwande het nie.[123]

Met 'n paar uitsonderings, veral die twee filums van sponse en plakosoë,[124] het diere liggame wat in weefsels gedifferensieer is. Dié sluit spiere in, wat kan saamtrek en beweging beheer, en 'n senuweestelsel, wat seine stuur en verwerk. Daar is tipies ook 'n interne spysverteringskamer.[125]

Die mens en die natuur

[wysig | wysig bron]
Ten spyte van hul natuurlike skoonheid is die afgesonderde valleie langs die Na Pali-kus in Hawaii swaar deur ingevoerde indringerspesies verander.

Die mens se uitwerking

[wysig | wysig bron]

Hoewel die mens 'n minieme deel van die totale lewende biomassa op Aarde uitmaak, is die menslike uitwerking op die natuur buite verhouding groot. Weens die omvang van die menslike invloed is die grense tussen wat die mens as natuur en as "gemaakte omgewings" beskou, nie duidelik nie, behalwe by die uiterstes. Selfs by die uiterstes krimp die hoeveelheid natuurlike omgewing wat van merkbare menslike invloed vry is, teen 'n toenemend vinniger tempo. 'n Studie wat in 2020 in Nature gepubliseer is, het bevind dat antropogeniese massa (mensgemaakte materiaal) swaarder weeg as alle lewende biomassa op Aarde, en dat plastiek alleen die massa van alle land- en seediere saam oortref.[126] Volgens 'n studie wat in 2021 in Frontiers in Forests and Global Change gepubliseer is, is slegs sowat 3% van die planeet se landoppervlak ekologies en faunisties ongeskonde, met 'n lae menslike voetspoor en gesonde bevolkings inheemse dierespesies.[127][128] Philip Cafaro, professor in filosofie aan die School of Global Environmental Sustainability aan die Colorado State University, het in 2022 geskryf: "die oorsaak van die wêreldwye verlies aan biodiversiteit is duidelik: ander spesies word deur 'n vinnig groeiende menslike ekonomie verdring."[129]

Die ontwikkeling van tegnologie deur die mens het groter ontginning van natuurlike hulpbronne moontlik gemaak[130] en het gehelp om 'n deel van die risiko van natuurgevare te verminder.[131] Ten spyte van dié vooruitgang bly die lot van die menslike beskawing nogtans nou aan veranderinge in die omgewing verbind, en bestaan daar 'n hoogs komplekse terugvoerlus tussen die gebruik van gevorderde tegnologie en veranderinge aan die omgewing.[132] Mensgemaakte bedreigings vir die Aarde se natuurlike omgewing sluit besoedeling, ontbossing en rampe soos olievlekke in. Die mens het tot die uitsterwing van baie plante en diere bygedra,[133] en sowat 1 miljoen spesies word binne dekades deur uitsterwing bedreig.[134] Die verlies aan biodiversiteit en aan ekosisteemfunksies sedert ongeveer die middel van die 20ste eeu het die mate waarin die natuur tot die menslike lewenskwaliteit kan bydra, aangetas,[135] en voortgesette agteruitgang kan 'n groot bedreiging vir die bestaan van die menslike beskawing inhou, tensy 'n vinnige koersaanpassing gemaak word.[136]

Die waarde van natuurlike hulpbronne vir die samelewing word dikwels swak in markpryse weerspieël, want hoewel daar ontginningskoste is, is die hulpbronne self tipies kosteloos beskikbaar. Dit verwring die markprysbepaling van natuurlike hulpbronne en lei terselfdertyd tot onderbelegging in natuurlike bates. Die jaarlikse wêreldwye koste van openbare subsidies wat die natuur skaad, word konserwatief op tussen $4 biljoen en $6 biljoen gereken. Institusionele beskerming van dié natuurlike goedere, soos die oseane en reënwoude, is gebrekkig, en regerings het dié ekonomiese eksternaliteite nie verhoed nie.[137][138]

Die mens gebruik die natuur vir sowel ontspanning as ekonomiese bedrywighede. Die verkryging van natuurlike hulpbronne vir industriële gebruik is steeds 'n aansienlike komponent van die wêreld se ekonomiese stelsel.[139][140] Sommige bedrywighede, soos jag en visvang, word vir sowel onderhoud as ontspanning gebruik, dikwels deur verskillende mense. Landbou is die eerste keer sowat in die 9de millennium v.C. aangeneem. Van kosproduksie tot energie beïnvloed die natuur ekonomiese welvaart.

Hoewel vroeë mense ongekultiveerde plantmateriaal vir kos ingesamel het en die geneeskundige eienskappe van plantegroei vir genesing aangewend het,[141] is die meeste moderne menslike gebruik van plante deur landbou. Die opruiming van groot stukke land vir die groei van gewasse het tot 'n aansienlike vermindering in die beskikbare hoeveelheid woud en vleiland gelei, wat habitatverlies vir baie plant- en dierespesies en toenemende erosie tot gevolg gehad het.[142]

Estetika en skoonheid

[wysig | wysig bron]
Esteties aangename blomme

Die skoonheid van die natuur was histories 'n algemene tema in kuns en letterkunde. Die verband tussen natuur en skoonheid is een van die aandagspunte van die estetika, 'n tak van die filosofie.[143] Buiten sekere basiese verklarings van wat skoonheid uitmaak, is filosofiese opvattings oor estetika hoogs uiteenlopend.[144] Die natuur en die wildheid daarvan was in verskeie eras van die wêreldgeskiedenis belangrike onderwerpe. 'n Vroeë tradisie van landskapskuns het gedurende die Tang-dinastie (618-907) in China ontstaan.[145]

Natuurwonders word in die Psalms en die boek Job gevier.[146] Uitbeeldings van die wildernis in Westerse kuns het egter eers in die 1800's algemener geword. Binne die raamwerk van die Romantiek het Britse kunstenaars soos John Constable en J.M.W. Turner hul aandag daarop gerig om die skoonheid van die natuurlike wêreld in hul skilderye vas te lê.[147] William Wordsworth se poësie het die wonder van die natuurlike wêreld beskryf, wat voorheen as 'n dreigende plek beskou is. Die waardering van die natuur het toenemend 'n aspek van die Westerse kultuur geword.[148] Dié kunsbeweging het ook met die transendentalistiese beweging in die Westerse wêreld saamgeval. 'n Algemene klassieke gedagte oor mooi kuns behels die woord mimesis, die nabootsing van die natuur.[149] Ook in die gedagtewêreld oor skoonheid in die natuur is die idee dat die volmaakte deur volmaakte matematiese vorme en meer algemeen deur patrone in die natuur geïmpliseer word. Soos David Rothenberg skryf: "Die mooie is die wortel van die wetenskap en die doel van die kuns, die hoogste moontlikheid wat die mensdom ooit kan hoop om te sien."[150]:281

Materie en energie

[wysig | wysig bron]
In die kern van die Son skakel die fusie van waterstofatome tot helium 'n deel van die massa in energie om en bring sonlig voort
Die hoofartikels vir hierdie afdeling is: Materie en Energie.

Materie word gedefinieer as 'n stof wat massa het en 'n volume ruimte beslaan, terwyl energie 'n eienskap is wat materie arbeid kan laat verrig. Op die kwantummeganiese skaal van die baie klein toon sowel materie as energie die eienskap van golf-deeltjie-dualiteit, en hulle is deur massa-energie-ekwivalensie aan mekaar verwant.[151] Materie maak die waarneembare heelal uit, wat deur die straling van energiegolwe sigbaar gemaak word. Daar word nou geglo dat die sigbare bestanddele van die heelal net 4,9% van die totale massa uitmaak. Die res is in 'n onbekende vorm wat vermoedelik uit 26,8% koue donker materie en 68,3% donker energie bestaan.[152] Die presiese aard van dié ongesiene bestanddele word intensief deur fisici ondersoek.[153]

Die gedrag van materie en energie in die hele waarneembare heelal blyk welbepaalde fisiese wette, of natuurwette, te volg wat wetenskaplikes probeer verstaan.[154] Dié wette is gebruik om kosmologiese modelle voort te bring wat die struktuur en die ontwikkeling van die heelal wat ons kan waarneem, met sukses verklaar. Die matematiese uitdrukkings van die wette van die fisika gebruik 'n stel van twintig fisiese konstantes[155] wat oor die waarneembare heelal staties blyk te wees.[156] Die waardes van dié konstantes is noukeurig gemeet, maar hul spesifieke waardes is nog nie verklaar nie. Die antropiese beginsel voer aan dat die fisiese konstantes juis die waargenome waardes het omdat daar intelligente lewe is om hulle te kan waarneem.[157]

Buite die Aarde

[wysig | wysig bron]
Die hoofartikels vir hierdie afdeling is: Ruimte, Heelal en Buiteaardse lewe.
Planete van die Sonnestelsel (groottes op skaal, afstande en beligting nie op skaal nie)

Die buitenste ruim, ook net die ruimte genoem, verwys na die betreklik leë gebiede van die heelal buite die atmosfere van hemelliggame. Daar is geen duidelike grens tussen die Aarde se atmosfeer en die ruimte nie, aangesien die atmosfeer geleidelik met toenemende hoogte verdun.[158] Die buitenste ruim binne die Sonnestelsel word die interplanetêre ruim genoem, wat by die heliopouse in die interstellêre ruim oorgaan.[159]

Die buitenste ruim is met swartliggaamstraling versadig wat van die Oerknal en die oorsprong van die heelal oorgebly het.[160] Dit bevat 'n byna volmaakte vakuum van hoofsaaklik waterstof- en heliumplasma,[161] en word deur elektromagnetiese straling, magneetvelde en kosmiese straling deurdring; laasgenoemde sluit verskeie geïoniseerde atoomkerne en subatomiese deeltjies in. Gebiede wat deur materie verryk is wat deur sterre uitgestoot is, is spaarsaam met stof en talle soorte organiese molekules gevul wat tot dusver deur mikrogolfspektroskopie ontdek is.[162] Naby die Aarde is daar vandag tekens van die mens in die buitenste ruim, soos materiaal wat van vroeëre bemande en onbemande lanserings oorgebly het en wat ruimtetuie kan beskadig. 'n Deel van dié ruimterommel kom van tyd tot tyd weer die atmosfeer binne.[163]

NGC 4414 is 'n spiraalsterrestelsel in die sterrebeeld Berenike se Hare, sowat 56 000 ligjaar in deursnee en omtrent 60 miljoen ligjaar van die Aarde af.

Op die grootste skaal volg die sigbare heelal die kosmologiese beginsel en lyk dit eenvormig isotropies en homogeen in alle rigtings. Op kleiner skale is waarneembare materie weens die kumulatiewe uitwerking van swaartekrag in 'n hiërargie van strukture georganiseer. Sterre word in sterrestelsels gevorm wat tipies tot 100 000 ligjaar strek. Dié word op hul beurt in groter sterrestelselswerms en -groepe van tienmiljoene ligjare georganiseer, en dan in superswerms wat honderde miljoene ligjare ver strek.[164] Die grootste bekende strukture is die galaktiese filamente wat superswerms met mekaar verbind.[165] In die oop gebiede tussen dié strukture is daar uitgestrekte, byna leë leemtes. Individuele sterrestelsels het talle groeperings sterre wat sterreswerms genoem word. Alle sterre kan individueel of in hiërargiese stelsels van meewentelende sterre voorkom. Elke ster kan substellêre liggame op verskillende skale in 'n wentelbaan hê: bruindwerge, eksoplanete, mane, asteroïede, komete en meteoroïede.[164]

'n Groot vraag in die sterrekunde betref die bestaan van lewe elders in die heelal. Bewyse dui daarop dat die planeet Mars in die verre verlede waterliggame op die oppervlak gehad het.[166] Vir 'n kort tydperk in Mars se geskiedenis was dit moontlik ook in staat om lewe te vorm. Die meeste van die water wat op Mars oorgebly het, is nou egter bevrore. As daar hoegenaamd lewe op Mars bestaan, is dit heel waarskynlik ondergronds, waar vloeibare water nog kan bestaan.[167] Toestande op die ander aardagtige planete, Mercurius en Venus, blyk te onherbergsaam te wees om lewe soos ons dit ken, te onderhou. Daar is egter vermoed dat Europa, die vierde grootste maan van Jupiter, 'n ondergrondse oseaan van vloeibare water kan hê wat moontlik bewoonbaar is.[168] Sterrekundiges het buitesolêre Aarde-analoë ontdek, planete wat in die bewoonbare sone om 'n ster lê, en wat dus moontlik bewoonbaar is. Die vereistes daarvoor is egter nie volledig bekend nie, en sterrekundige waarnemings verskaf beperkte inligting.[169]

Sien ook

[wysig | wysig bron]

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. 1 2 3 4 5 Ducarme, Frédéric; Couvet, Denis (2020). "What does 'nature' mean?". Palgrave Communications. 6 (14) 14. Springer Nature. doi:10.1057/s41599-020-0390-y.
  2. ↑ "nature". Online Etymology Dictionary. Besoek op 23 September 2006.
  3. ↑ Naddaf, Gerard (2006). The Greek Concept of Nature. Albany: SUNY Press.
  4. ↑ Stano, Simona (2023). Critique of Pure Nature. Numanities – Arts and Humanities in Progress. Vol. 26. Springer Nature. pp. 10-11. ISBN 978-3-031-45075-4.
  5. ↑ Ahmad, Latief; et al. (27 Augustus 2024). Fundamentals and Applications of Crop and Climate Science. Biomedical and Life Sciences. Springer Nature. p. 169. ISBN 978-3-031-61459-0.
  6. ↑ "World Climates". Blue Planet Biomes. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 17 Desember 2008. Besoek op 21 September 2006.
  7. ↑ Cech, Thomas V. (2018). Principles of Water Resources: History, Development, Management, and Policy (4de uitg.). John Wiley & Sons. pp. 34-37. ISBN 978-1-118-79029-8.
  8. ↑ Wurm, Stefan (2020). The Human Condition: Our Place In The Cosmos & In Life. ATICE LLC. p. 165. ISBN 978-1-951894-00-9.
  9. ↑ Dietrich, Lars E. P.; et al. (Augustus 2006). "The co-evolution of life and Earth". Current Biology. 16 (15): R395-400. Bibcode:2006CBio...16.1579D. doi:10.1016/j.cub.2006.07.050. PMID 16753547.
  10. ↑ Martin, Paula; et al. (Maart 2008). "Why does plate tectonics occur only on Earth?". Physics Education. 43 (2): 144-150. Bibcode:2008PhyEd..43..144M. doi:10.1088/0031-9120/43/2/002.
  11. ↑ Landeau, Maylis; et al. (April 2022). "Sustaining Earth's magnetic dynamo". Nature Reviews Earth & Environment. 3 (4): 255-269. Bibcode:2022NRvEE...3..255L. doi:10.1038/s43017-022-00264-1.
  12. ↑ "Calculations favor reducing atmosphere for early Earth". Science Daily. 11 September 2005. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 Augustus 2006. Besoek op 6 Januarie 2007.
  13. ↑ "Past Climate Change". U.S. Environmental Protection Agency. 19 Oktober 2006. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 11 Mei 2012. Besoek op 7 Januarie 2007.
  14. ↑ Hugh Anderson; Bernard Walter (28 Maart 1997). "History of Climate Change". NASA. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 Januarie 2008. Besoek op 7 Januarie 2007.
  15. ↑ Weart, Spencer (Junie 2006). "The Discovery of Global Warming". American Institute of Physics. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 4 Augustus 2011. Besoek op 7 Januarie 2007.
  16. ↑ De Vivo, Benedetto; et al. (2009). "Preface". Geology. Encyclopedia of Life Support Systems. Vol. 1. UNESCO/EOLSS Publications. pp. xxx-xxxi. ISBN 978-1-84826-004-7.
  17. 1 2 Salita, Domingo C. (2002). Environmental Geography. JMC Press, Inc. pp. 39-44. ISBN 978-971-11-1091-8.
  18. 1 2 DiPietro, Joseph A. (2024). Geology and Landscape Evolution: General Principles Applied to the United States (3de uitg.). Elsevier. pp. 11-24. ISBN 978-0-443-15895-7.
  19. ↑ Dalrymple, G. Brent (1991). The Age of the Earth. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-1569-0.
  20. ↑ Morbidelli, A.; et al. (2000). "Source Regions and Time Scales for the Delivery of Water to Earth". Meteoritics & Planetary Science. 35 (6): 1309-1320. Bibcode:2000M&PS...35.1309M. doi:10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x.
  21. ↑ "Earth's Oldest Mineral Grains Suggest an Early Start for Life". NASA Astrobiology Institute. 24 Desember 2001. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 28 September 2006. Besoek op 24 Mei 2006.
  22. 1 2 3 Margulis, Lynn; Sagan, Dorian (1995). What is Life?. New York: Simon & Schuster. ISBN 978-0-684-81326-4.
  23. ↑ Murphy, J. B.; Nance, R. D. (2004). "How do supercontinents assemble?". American Scientist. 92 (4): 324. doi:10.1511/2004.4.324. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 28 Januarie 2011. Besoek op 23 Augustus 2010.
  24. ↑ Kirschvink, J. L. (1992). "Late Proterozoic Low-Latitude Global Glaciation: The Snowball Earth" (PDF). In Schopf, J. W.; Klein, C. (reds.). The Proterozoic Biosphere. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 51-52. ISBN 978-0-521-36615-1. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 9 September 2014. Besoek op 22 September 2006.
  25. ↑ Raup, David M.; Sepkoski Jr., J. John (Maart 1982). "Mass extinctions in the marine fossil record". Science. 215 (4539): 1501-1503. Bibcode:1982Sci...215.1501R. doi:10.1126/science.215.4539.1501. PMID 17788674. S2CID 43002817.
  26. ↑ Turvey, Samuel T.; Crees, Jennifer J. (Oktober 2019). "Extinction in the Anthropocene". Current Biology. 29 (19): R982-R986. Bibcode:2019CBio...29.R982T. doi:10.1016/j.cub.2019.07.040. PMID 31593681.
  27. ↑ Gumsley, Ashley P.; et al. (6 Februarie 2017). "Timing and tempo of the Great Oxidation Event". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 114 (8): 1811-1816. Bibcode:2017PNAS..114.1811G. doi:10.1073/pnas.1608824114. ISSN 0027-8424. PMC 5338422. PMID 28167763.
  28. ↑ Diamond, J.; et al. (1989). "The present, past and future of human-caused extinctions". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. B Biological Sciences. 325 (1228): 469-476. Bibcode:1989RSPTB.325..469D. doi:10.1098/rstb.1989.0100. PMID 2574887.
  29. ↑ Novacek, M.; Cleland, E. (2001). "The current biodiversity extinction event: scenarios for mitigation and recovery". Proceedings of the National Academy of Sciences. 98 (10): 5466-5470. Bibcode:2001PNAS...98.5466N. doi:10.1073/pnas.091093698. PMC 33235. PMID 11344295.
  30. ↑ "The Holocene Extinction". Park.org. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 25 September 2006. Besoek op 3 November 2016.
  31. ↑ "Patterns of Extinction". Park.org. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 25 September 2006. Besoek op 3 November 2006.
  32. ↑ Cox, Arthur N., red. (2002). "11. Earth". Allen's Astrophysical Quantities (4de uitg.). New York: Springer New York. doi:10.1007/978-1-4612-1186-0. ISBN 978-1-4612-7037-9.
  33. ↑ Daniel, R. R. (2002). Concepts in Space Science. Universities Press. pp. 70-72. ISBN 978-81-7371-410-8.
  34. ↑ "Science: Ozone Basics". Stratospheric Ozone. National Oceanic and Atmospheric Association. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 November 2017. Besoek op 22 Julie 2025.
  35. ↑ Corbet, John H. (2005). Physical Geography Manual. Kendall Hunt. p. 67. ISBN 978-0-7872-9247-8.
  36. ↑ Miller; Spoolman, Scott (28 September 2007). Environmental Science: Problems, Connections and Solutions. Cengage Learning. ISBN 978-0-495-38337-6.
  37. ↑ Stern, Harvey; Davidson, Noel (25 Mei 2015). "Trends in the skill of weather prediction at lead times of 1-14 days". Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society. 141 (692): 2726-2736. Bibcode:2015QJRMS.141.2726S. doi:10.1002/qj.2559. S2CID 119942734.
  38. ↑ O'Hare, Greg; et al. (2014). Weather, Climate and Climate Change: Human Perspectives. Routledge. pp. 67-68. ISBN 978-1-317-90482-3.
  39. ↑ Veenema, Tener Goodwin (2018). Disaster Nursing and Emergency Preparedness (4de uitg.). Springer Publishing Company. pp. 299-305. ISBN 978-0-8261-4422-5.
  40. ↑ Chapin (III), Francis Stuart; et al. (2002). Principles of Terrestrial Ecosystem Ecology. Springer Science & Business Media. pp. 123-147. ISBN 978-0-387-95443-1.
  41. ↑ Huang, Bingru (2016). "Cellular Membranes in Stress Sensing and Regulation of Plant Adaption to Abiotic Stresses". Plant-Environment Interactions. Books in soils, plants, and the environment (3de uitg.). CRC Press. pp. 2-3. ISBN 978-1-4200-1934-6.
  42. ↑ Kilifarska, N. A.; et al. (2020). The Hidden Link Between Earth's Magnetic Field and Climate. Elsevier. ISBN 978-0-12-819347-1.
  43. ↑ Fluteau, Frédéric (Januarie 2003). "Earth dynamics and climate changes". Comptes Rendus Geoscience. 335 (1): 157-174. doi:10.1016/S1631-0713(03)00004-X.
  44. ↑ "Tropical Ocean Warming Drives Recent Northern Hemisphere Climate Change". Science Daily. 6 April 2001. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 April 2006. Besoek op 24 Mei 2006.
  45. ↑ Joseph, Antony (2013). Measuring Ocean Currents: Tools, Technologies, and Data. Newnes. pp. 1-5. ISBN 978-0-12-391428-6.
  46. ↑ Birdsall, Stephen S.; et al. (2017). Regional Landscapes of the US and Canada (8ste uitg.). John Wiley & Sons. pp. 27-31. ISBN 978-1-118-79034-2.
  47. ↑ Mongillo, John F.; Zierdt-Warshaw, Linda (2000). Encyclopedia of Environmental Science. University Rochester Press. ISBN 978-1-57356-147-1.
  48. ↑ "Water for Life". Un.org. 22 Maart 2005. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 Mei 2011. Besoek op 14 Mei 2011.
  49. ↑ "World". CIA – World Fact Book. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 Januarie 2021. Besoek op 20 Desember 2008.
  50. ↑ "Water Vapor in the Climate System". Special Report. American Geophysical Union. Desember 1995. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 Maart 2007. Besoek op 20 Maart 2007.
  51. ↑ "Vital Water". UNEP. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 Februarie 2008. Besoek op 20 Februarie 2008.
  52. ↑ Stephens, Graeme L.; et al. (April 2020). "Earth's water reservoirs in a changing climate". Proceedings of the Royal Society A. 476 (2236). art. 20190458. Bibcode:2020RSPSA.47690458S. doi:10.1098/rspa.2019.0458. PMC 7209137. PMID 32398926.
  53. ↑ Andrault, Denis; Bolfan-Casanova, Nathalie (Januarie 2022). "Mantle rain toward the Earth's surface: A model for the internal cycle of water". Physics of the Earth and Planetary Interiors. 322 106815. Bibcode:2022PEPI..32206815A. doi:10.1016/j.pepi.2021.106815.
  54. ↑ "Ocean". The Columbia Encyclopedia. New York: Columbia University Press. 2002. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 Januarie 2011. Besoek op 26 Januarie 2011.
  55. ↑ "Distribution of land and water on the planet". UN Atlas of the Oceans. 31 Mei 2008. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 31 Mei 2008. Besoek op 31 Mei 2008.
  56. ↑ Spilhaus, Athelstan F. (1942). "Maps of the whole world ocean". Geographical Review. 32 (3): 431-435. Bibcode:1942GeoRv..32..431S. doi:10.2307/210385. JSTOR 210385.
  57. ↑ Khan, Firdos Alam (2020). Biotechnology Fundamentals (3de uitg.). CRC Press. ISBN 978-1-000-04148-4.
  58. ↑ Talley, Lynne D.; et al. (2011). Descriptive Physical Oceanography: An Introduction (6de uitg.). Academic Press. pp. 7-17. ISBN 978-0-08-093911-7.
  59. ↑ Soderlund, Krista M.; et al. (Januarie 2023). "The Physical Oceanography of Ice-Covered Moons". Annual Review of Marine Science. 16: 25-53. Bibcode:2023ARMS...16...25S. doi:10.1146/annurev-marine-040323-101355. PMID 37669566.
  60. ↑ Britannica Online. "Lake (physical feature)". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 11 Junie 2008. Besoek op 25 Junie 2008. [a Lake is] any relatively large body of slowly moving or standing water that occupies an inland basin of appreciable size.
  61. ↑ "Lake Definition". Dictionary.com. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 5 September 2016. Besoek op 6 September 2016.
  62. ↑ Lunine, Jonathan I.; Lorenz, Ralph D. (Mei 2009). "Rivers, Lakes, Dunes, and Rain: Crustal Processes in Titan's Methane Cycle". Annual Review of Earth and Planetary Sciences. 37 (1): 299-320. Bibcode:2009AREPS..37..299L. doi:10.1146/annurev.earth.031208.100142.
  63. ↑ Cohen, Andrew S. (2003). Paleolimnology: The History and Evolution of Lake Systems. Oxford University Press. pp. 21-55. ISBN 978-0-19-513353-0.
  64. ↑ Brenner, M.; Escobar, J. (2009). "Ontogeny of Lake Ecosystems". In Likens, Gene E. (red.). Encyclopedia of Inland Waters. Gale virtual reference library. Vol. 1. Academic Press. pp. 456-459. ISBN 978-0-12-370626-3.
  65. ↑ Deacon, Charl; et al. (September 2018). Chapman, Maura Geraldine (red.). "Artificial reservoirs complement natural ponds to improve pondscape resilience in conservation corridors in a biodiversity hotspot". PLOS ONE. 13 (9) e0204148. Bibcode:2018PLoSO..1304148D. doi:10.1371/journal.pone.0204148. PMC 6147492. PMID 30235267.
  66. ↑ Adams, Clark E. (2012). Urban Wildlife Management (2de uitg.). CRC Press. pp. 116-117. ISBN 978-1-4665-2127-8.
  67. ↑ Compton, Lawrence V. (1943). Techniques of Fishpond Management. Miscellaneous publication. U.S. Department of Agriculture. pp. 1-21.
  68. ↑ El-Sebaii, A. A.; et al. (Januarie 2011). "History of the solar ponds: A review study". Renewable and Sustainable Energy Reviews. 15 (6): 3319-3325. Bibcode:2011RSERv..15.3319E. doi:10.1016/j.rser.2011.04.008.
  69. ↑ Mischke, Charles C., red. (2012). Aquaculture Pond Fertilization: Impacts of Nutrient Input on Production. John Wiley & Sons. pp. 23-29. ISBN 978-1-118-32941-2.
  70. ↑ "River". Merriam-Webster. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 Februarie 2010. Besoek op 21 Februarie 2010.
  71. ↑ Upadhyay, R. K. (2025). Geology and Mineral Resources. Springer Geology. Springer Nature. pp. 225-242. ISBN 978-981-96-0598-9.
  72. 1 2 Speight, James G. (2019). Natural Water Remediation: Chemistry and Technology. Elsevier. pp. 16-17. ISBN 978-0-12-803810-9.
  73. ↑ Pusey, Bradley J.; Arthington, Angela H. (2003). "Importance of the riparian zone to the conservation and management of freshwater fish: a review". Marine and Freshwater Research. 54 (1): 1. Bibcode:2003MFRes..54....1P. doi:10.1071/MF02041.
  74. ↑ Brauer, Chris J.; Beheregaray, Luciano B. (Desember 2020). "Recent and rapid anthropogenic habitat fragmentation increases extinction risk for freshwater biodiversity". Evolutionary Applications. 13 (10): 2857-2869. Bibcode:2020EvApp..13.2857B. doi:10.1111/eva.13128. PMC 7691462. PMID 33294027.
  75. ↑ "Linking Stream Geomorphology and Aquatic Ecology". Streams, Rivers, and Estuaries (STRIVE) Lab: School of Environment and Natural Resources. The Ohio State University. 11 November 2016. Besoek op 17 September 2025.
  76. ↑ Adams, C. E. (1994). "The fish community of Loch Lomond, Scotland: its history and rapidly changing status". Hydrobiologia. 290 (1): 91-102. Bibcode:1994HyBio.290...91A. doi:10.1007/BF00008956. S2CID 6894397.
  77. ↑ Pidwirny, Michael (2006). "Introduction to the Biosphere: Introduction to the Ecosystem Concept". Fundamentals of Physical Geography (2de uitg.). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 Julie 2011. Besoek op 28 September 2006.
  78. ↑ Mareddy, Anji Reddy (2017). Environmental Impact Assessment: Theory and Practice. Butterworth-Heinemann. pp. 317-319. ISBN 978-0-12-811238-0.
  79. ↑ Odum, E. P. (1971). Fundamentals of ecology (3de uitg.). New York: Saunders.
  80. ↑ Pidwirny, Michael (2006). "Introduction to the Biosphere: Organization of Life". Fundamentals of Physical Geography (2de uitg.). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 Augustus 2011. Besoek op 28 September 2006.
  81. ↑ Khan, Firdos Alam (2011). Biotechnology Fundamentals. CRC Press. ISBN 978-1-4398-2009-4.
  82. ↑ Bailey, Robert G. (April 2004). "Identifying Ecoregion Boundaries" (PDF). Environmental Management. 34 (1): S14-S26. Bibcode:2004EnMan..34S..14B. doi:10.1007/s00267-003-0163-6. PMID 15883869. S2CID 31998098. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 1 Oktober 2009.
  83. ↑ Botkin, Daniel B. (2000). No Man's Garden. Island Press. pp. 155-157. ISBN 1-55963-465-0.
  84. ↑ Hunter, Jr., Malcolm L.; Gibbs, James P. (2009). Fundamentals of Conservation Biology (3de uitg.). John Wiley & Sons. pp. 226-251. ISBN 978-1-4443-0897-6.
  85. ↑ "Definition of Life". California Academy of Sciences. 2006. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 Februarie 2007. Besoek op 7 Januarie 2007.
  86. ↑ Sagan, Carl (2018). "Definitions of Life". In Bedau, Mark A.; Cleland, Carol E. (reds.). The Nature of Life. Cambridge University Press. pp. 303-306. ISBN 978-1-108-72206-3.
  87. ↑ Aguilar, Wendy; et al. (10 Oktober 2014). "The past, present, and future of artificial life". Frontiers in Robotics and AI. 1 (8). doi:10.3389/frobt.2014.00008.
  88. ↑ Neveu, M.; Kim, H. J.; Benner, S. A. (April 2013). "The "strong" RNA world hypothesis: fifty years old". Astrobiology. 13 (4): 391-403. Bibcode:2013AsBio..13..391N. doi:10.1089/ast.2012.0868. PMID 23551238.
  89. ↑ Cech, T. R. (Julie 2012). "The RNA worlds in context". Cold Spring Harbor Perspectives in Biology. 4 (7) a006742. Bibcode:2012CSHPB...406742C. doi:10.1101/cshperspect.a006742. PMC 3385955. PMID 21441585.
  90. ↑ Cafferty, Brian J.; et al. (2018). "Searching for Possible Ancestors of RNA: The Self-Assembly Hypothesis for the Origin of Proto-RNA". In Menor-Salván, César (red.). Prebiotic Chemistry and Chemical Evolution of Nucleic Acids. pp. 143-174. Bibcode:2018pcce.book..143C. doi:10.1007/978-3-319-93584-3_5. ISBN 978-3-319-93583-6.
  91. ↑ Sharov, Alexei A. (28 Maart 2016). "Evolution of Natural Agents: Preservation, Advance, and Emergence of Functional Information". Biosemiotics. 9 (1): 103-120. doi:10.1007/s12304-015-9250-3. PMC 4978442. PMID 27525048.
  92. ↑ Bernstein, H.; Byerly, H. C.; Hopf, F. A.; Michod, R. E. (September 1985). "Genetic damage, mutation, and the evolution of sex". Science. 229 (4719): 1277-1281. Bibcode:1985Sci...229.1277B. doi:10.1126/science.3898363. PMID 3898363.
  93. ↑ Savenko, V. S. (Maart 2023). "Ecosphere and Biosphere". Geography and Natural Resources. 44 (1): 9-15. Bibcode:2023GNR....44....9S. doi:10.1134/S1875372823010092.
  94. ↑ Sengbusch, Peter V. "The Flow of Energy in Ecosystems – Productivity, Food Chain, and Trophic Level". Botany online. University of Hamburg Department of Biology. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 Julie 2011. Besoek op 23 September 2006.
  95. ↑ Pidwirny, Michael (2006). "Introduction to the Biosphere: Species Diversity and Biodiversity". Fundamentals of Physical Geography (2de uitg.). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 Julie 2011. Besoek op 23 September 2006.
  96. ↑ "How Many Species are There?". Extinction Web Page Class Notes. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 September 2006. Besoek op 23 September 2006.
  97. ↑ "Just How Many Species Are There, Anyway?". Science Daily. Mei 2003. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 11 Februarie 2007. Besoek op 26 September 2006.
  98. ↑ Withers, Mark A.; et al. (1998). "Changing Patterns in the Number of Species in North American Floras". Land Use History of North America. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 September 2006. Besoek op 26 September 2006.
  99. ↑ "Tropical Scientists Find Fewer Species Than Expected". Science Daily. April 2002. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 Augustus 2006. Besoek op 27 September 2006.
  100. ↑ Bunker, Daniel E.; et al. (November 2005). "Species Loss and Aboveground Carbon Storage in a Tropical Forest". Science. 310 (5750): 1029-1031. Bibcode:2005Sci...310.1029B. doi:10.1126/science.1117682. PMID 16239439. S2CID 42696030.
  101. ↑ Wilcox, Bruce A. (2006). "Amphibian Decline: More Support for Biocomplexity as a Research Paradigm". EcoHealth. 3 (1): 1-2. doi:10.1007/s10393-005-0013-5. S2CID 23011961.
  102. ↑ "Why the Amazon Rainforest is So Rich in Species". Earthobservatory.nasa.gov. 5 Desember 2005. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 25 Februarie 2011. Besoek op 14 Mei 2011.
  103. ↑ Schopf, J. William; et al. (2007). "Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils". Precambrian Research. 158 (3): 141-155. Bibcode:2007PreR..158..141S. doi:10.1016/j.precamres.2007.04.009.
  104. ↑ Schopf, J. W. (2006). "Fossil evidence of Archaean life". Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences. 361 (1470): 869-885. doi:10.1098/rstb.2006.1834. PMC 1578735. PMID 16754604.
  105. ↑ Raven, Peter Hamilton; Johnson, George Brooks (2002). Biology. McGraw-Hill Education. p. 68. ISBN 978-0-07-112261-0. Besoek op 7 Julie 2013.
  106. 1 2 Line, M. (1 Januarie 2002). "The enigma of the origin of life and its timing". Microbiology. 148 (1): 21-27. doi:10.1099/00221287-148-1-21. PMID 11782495.
  107. ↑ Gabora, Liane (7 Augustus 2006). "Self-other organization: Why early life did not evolve through natural selection". Journal of Theoretical Biology. 241 (3): 443-450. arXiv:nlin/0512025. Bibcode:2006JThBi.241..443G. doi:10.1016/j.jtbi.2005.12.007. PMID 16442126.
  108. ↑ "Photosynthesis more ancient than thought, and most living things could do it". Phys.org. 15 Maart 2016. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 Januarie 2019. Besoek op 19 Januarie 2019.
  109. ↑ Berkner, L. V.; Marshall, L. C. (Mei 1965). "On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere". Journal of the Atmospheric Sciences. 22 (3): 225-261. Bibcode:1965JAtS...22..225B. doi:10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2.
  110. ↑ Schopf, J. (1994). "Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic". Proceedings of the National Academy of Sciences. 91 (15): 6735-6742. Bibcode:1994PNAS...91.6735S. doi:10.1073/pnas.91.15.6735. PMC 44277. PMID 8041691.
  111. ↑ "Unicellular". BiologyOnline.com. Besoek op 5 Augustus 2008.
  112. ↑ Szewzyk, U.; Szewzyk, R.; Stenström, T. (1994). "Thermophilic, anaerobic bacteria isolated from a deep borehole in granite in Sweden". Proceedings of the National Academy of Sciences. 91 (5): 1810-1813. Bibcode:1994PNAS...91.1810S. doi:10.1073/pnas.91.5.1810. PMC 43253. PMID 11607462.
  113. ↑ Wolska, K. (2003). "Horizontal DNA transfer between bacteria in the environment". Acta Microbiologica Polonica. 52 (3): 233-243. PMID 14743976.
  114. ↑ Horneck, G. (1981). "Survival of microorganisms in space: a review". Advances in Space Research. 1 (14): 39-48. Bibcode:1981AdSpR...1...39H. doi:10.1016/0273-1177(81)90241-6. PMID 11541716.
  115. ↑ Solomon, Eldra; Martin, Charles; Martin, Diana W.; Berg, Linda R. (2019). Biology. Cengage Learning. pp. 408, 420-422. ISBN 978-1-305-17989-9.
  116. ↑ Ingram, Neil; et al. (2021). Fullick, Ann (red.). Evolution. Oxford biology primers. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-886257-4.
  117. ↑ Reznick, David N. (2010). The 'Origin' Then and Now: An Interpretive Guide to the 'Origin of Species'. Princeton University Press. pp. 347-348. ISBN 978-0-691-15257-8.
  118. ↑ "flora". Merriam-Webster Online Dictionary. Merriam-Webster. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 April 2006. Besoek op 27 September 2006.
  119. ↑ McLaughlin, Steven P. (1994). "Floristic plant geography: the classification of floristic areas and floristic elements". Progress in Physical Geography: Earth and Environment. 18 (2): 185-208. Bibcode:1994PrPG...18..185M. doi:10.1177/030913339401800202.
  120. ↑ Crane, Peter R.; et al. (2004). "Fossils and plant phylogeny". American Journal of Botany. 91 (10): 1683-1699. Bibcode:2004AmJB...91.1683C. doi:10.3732/ajb.91.10.1683. PMID 21652317.
  121. 1 2 Radosevich, Steven R.; et al. (2007). Ecology of Weeds and Invasive Plants: Relationship to Agriculture and Natural Resource Management (3de uitg.). John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-16893-6.
  122. ↑ Braverman, Irus (2013). "Legal Tails: Policing American Cities through Animals". In Lippert, Randy; Walby, Kevin (reds.). Policing Cities: Urban Securitization and Regulation in a 21st Century World. Routledge Frontiers of Criminal Justice. Routledge. ISBN 978-1-136-26162-6.
  123. ↑ Panstruga, R.; et al. (7 Julie 2023). "Looking outside the box: a comparative cross-kingdom view on the cell biology of the three major lineages of eukaryotic multicellular life". Cellular and Molecular Life Sciences. 80 (8) 198. doi:10.1007/s00018-023-04843-3. PMC 10329083. PMID 37418047.
  124. ↑ Colgren, Jeffrey; Nichols, Scott A. (Maart 2020). "The significance of sponges for comparative studies of developmental evolution". WIREs Developmental Biology. 9 (2) e359. doi:10.1002/wdev.359. PMID 31352684.
  125. ↑ Kosal, Erica (2023). "Animal Kingdom". Introductory Biology: Ecology, Evolution, and Biodiversity. NC State University Libraries. Besoek op 18 September 2025.
  126. ↑ Elhacham, Emily; et al. (2020). "Global human-made mass exceeds all living biomass". Nature. 588 (7838): 442-444. Bibcode:2020Natur.588..442E. doi:10.1038/s41586-020-3010-5. PMID 33299177. S2CID 228077506.
  127. ↑ Carrington, Damian (15 April 2021). "Just 3% of world's ecosystems remain intact, study suggests". The Guardian. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 24 November 2021. Besoek op 16 April 2021.
  128. ↑ Plumptre, Andrew J.; et al. (2021). "Where Might We Find Ecologically Intact Communities?". Frontiers in Forests and Global Change. 4 626635. Bibcode:2021FrFGC...4.6635P. doi:10.3389/ffgc.2021.626635. hdl:10261/242175.
  129. ↑ Cafaro, Philip (2022). "Reducing Human Numbers and the Size of our Economies is Necessary to Avoid a Mass Extinction and Share Earth Justly with Other Species". Philosophia. 50 (5): 2263-2282. doi:10.1007/s11406-022-00497-w. S2CID 247433264.
  130. ↑ Dahlberg, Kenneth A. (2019). "The Changing Nature of Natural Resources". In Dahlberg, Kenneth A.; Bennett, John W. (reds.). Natural Resources and People: Conceptual Issues in Interdisciplinary Research. Routledge. ISBN 978-0-429-71168-8.
  131. ↑ Coppola, Damon (2010). Introduction to International Disaster Management (2de uitg.). Elsevier. pp. 1-8. ISBN 978-0-12-382175-1.
  132. ↑ "Feedback Loops in Global Climate Change Point to a Very Hot 21st Century". Science Daily. 22 Mei 2006. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 Desember 2006. Besoek op 7 Januarie 2007.
  133. ↑ Kolbert, Elizabeth (2014). The Sixth Extinction: An Unnatural History. New York: Henry Holt and Company. ISBN 978-0-8050-9299-8.
  134. ↑ Stokstad, Erik (5 Mei 2019). "Landmark analysis documents the alarming global decline of nature". Science. doi:10.1126/science.aax9287. S2CID 166478506.
  135. ↑ Brauman, Kate A.; Garibaldi, Lucas A. (2020). "Global trends in nature's contributions to people". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 117 (51): 32799-32805. Bibcode:2020PNAS..11732799B. doi:10.1073/pnas.2010473117. PMC 7768808. PMID 33288690.
  136. ↑ Bradshaw, Corey J. A.; et al. (2021). "Underestimating the Challenges of Avoiding a Ghastly Future". Frontiers in Conservation Science. 1 615419. Bibcode:2021FrCS....1.5419B. doi:10.3389/fcosc.2020.615419.
  137. ↑ "The Economics of Biodiversity: The Dasgupta Review Headline Messages" (PDF). UK Government Official Documents. Februarie 2021. p. 2. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 20 Mei 2022.
  138. ↑ Carrington, Damian (2 Februarie 2021). "Economics of biodiversity review: what are the recommendations?". The Guardian. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 24 Mei 2022. Besoek op 13 November 2021.
  139. ↑ "Natural Resources contribution to GDP". World Development Indicators. November 2014. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 Desember 2014.
  140. ↑ "GDP – Composition by Sector". The World Factbook. Central Intelligence Agency. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 Mei 2014. Besoek op 19 Februarie 2017.
  141. ↑ "Plant Conservation Alliance – Medicinal Plant Working Groups Green Medicine". US National Park Services. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Oktober 2006. Besoek op 23 September 2006.
  142. ↑ Oosthoek, Jan (1999). "Environmental History: Between Science & Philosophy". Environmental History Resources. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 Junie 2007. Besoek op 1 Desember 2006.
  143. ↑ Velasco, Marcelo; Nieto, Ignacio (2024). The Art-Science Symbiosis. Springer Nature. pp. 51-55. ISBN 978-3-031-47404-0.
  144. ↑ "On the Beauty of Nature". The Wilderness Society. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 September 2006. Besoek op 29 September 2006.
  145. ↑ Brown, Ju; Brown, John (2006). China, Japan, Korea: Culture and Customs. Book Surge, LLD. pp. 104-108. ISBN 978-1-4196-4893-9.
  146. ↑ Himmelfarb, Martha (2010). The Apocalypse: A Brief History. Wiley Blackwell Brief Histories of Religion. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-1822-7.
  147. ↑ The New York Times (2007). The New York Times Guide to Essential Knowledge, A Desk Reference for the Curious Mind (2de uitg.). Macmillan. ISBN 978-0-312-37659-8.
  148. ↑ "History of Conservation". BC Spaces for Nature. 8 Julie 2006. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 Julie 2006. Besoek op 20 Mei 2006.
  149. ↑ Crowell, Steven (2010). "Phenomenology and Aesthetics; or, why art matters". In Parry, Joseph (red.). Art and Phenomenology. Routledge. p. 32. ISBN 978-1-136-84685-4.
  150. ↑ Rothenberg, David (2011). Survival of the Beautiful: Art, Science and Evolution. Bloomsbury. ISBN 978-1-60819-216-8.
  151. ↑ Chang, Donald C. (27 Februarie 2024). "Why Can Mass and Energy Be Converted Between Each Other? Energy, Momentum, and Mass Have Geometrical Meanings in the Wave View". On the Wave Nature of Matter. Springer. pp. 143-160. doi:10.1007/978-3-031-48777-4_11. ISBN 978-3-031-48776-7.
  152. ↑ Ade, P. A. R.; et al. (22 Maart 2013). "Planck 2013 results. I. Overview of products and scientific results". Astronomy and Astrophysics. 571: A1. arXiv:1303.5062. Bibcode:2014A&A...571A...1P. doi:10.1051/0004-6361/201321529. S2CID 218716838.
  153. ↑ Oks, Eugene (Desember 2021). "Brief review of recent advances in understanding dark matter and dark energy". New Astronomy Reviews. 93 101632. arXiv:2111.00363. Bibcode:2021NewAR..9301632O. doi:10.1016/j.newar.2021.101632.
  154. ↑ Feynman, Richard (1965). The Character of Physical Law. Modern Library. ISBN 978-0-679-60127-2.
  155. ↑ Taylor, Barry N. (1971). "Introduction to the constants for nonexperts". National Institute of Standards and Technology. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Januarie 2007. Besoek op 7 Januarie 2007.
  156. ↑ Varshalovich, D. A.; Potekhin, A. Y.; Ivanchik, A. V. (2000). "Testing cosmological variability of fundamental constants". AIP Conference Proceedings. 506: 503. arXiv:physics/0004062. Bibcode:2000AIPC..506..503V. doi:10.1063/1.1302777.
  157. ↑ Müller, Berndt (2002). "The Anthropic Principle Revisited". In Gurzadyan, V. G.; Sedrakian, A. G. (reds.). From Integrable Models to Gauge Theories: A Volume in Honor of Sergei Matinyan. World Scientific Publishing. pp. 251-260. arXiv:astro-ph/0108259. Bibcode:2002fimg.book..251M. doi:10.1142/9789812777478_0016. ISBN 978-981-277-747-8.
  158. ↑ Frederick, John E. (2008). Principles of Atmospheric Science. Jones & Bartlett Learning. p. 20. ISBN 978-0-7637-4089-4.
  159. ↑ Stone, E. C. (2003). "Voyager Journeys to Interstellar Space" (PDF). Engineering and Science. 66 (1): 10-17. Besoek op 12 September 2025.
  160. ↑ Webster, Adrian (Augustus 1974). "The Cosmic Background Radiation". Scientific American. 231 (2): 26-33. Bibcode:1974SciAm.231b..26W. doi:10.1038/scientificamerican0874-26. JSTOR 24950140.
  161. ↑ Trimble, Virginia (Junie 1991). "The origin and abundances of the chemical elements revisited". The Astronomy and Astrophysics Review. 3 (1): 1-46. Bibcode:1991A&ARv...3....1T. doi:10.1007/BF00873456.
  162. ↑ Kwok, S. (2009). "Organic matter in space: from star dust to the Solar System". Astrophysics and Space Science. 319 (1): 5-21. Bibcode:2009Ap&SS.319....5K. doi:10.1007/s10509-008-9965-6.
  163. ↑ Pardini, Carmen; Anselmo, Luciano (Junie 2025). "Orbital re-entries of human-made space objects: Drawbacks for the upper atmosphere and the safety of people". Journal of Space Safety Engineering. 12 (2): 274-283. doi:10.1016/j.jsse.2025.04.009.
  164. 1 2 Frè, Pietro Giuseppe (2012). Black Holes, Cosmology and Introduction to Supergravity. Gravity, a Geometrical Course. Vol. 2. Springer Science & Business Media. pp. 86-88. ISBN 978-94-007-5443-0.
  165. ↑ Boehringer, Hans; et al. (7 Maart 2025). "Unveiling the largest structures in the nearby Universe: Discovery of the Quipu superstructure". Astronomy and Astrophysics. 695: A59. arXiv:2501.19236. Bibcode:2025A&A...695A..59B. doi:10.1051/0004-6361/202453582.
  166. ↑ Bibring, J.; et al. (2006). "Global mineralogical and aqueous Mars history derived from OMEGA/Mars Express data". Science. 312 (5772): 400-404. Bibcode:2006Sci...312..400B. doi:10.1126/science.1122659. PMID 16627738. S2CID 13968348.
  167. ↑ Malik, Tariq (8 Maart 2005). "Hunt for Mars life should go underground". Space.com via NBC News. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 September 2013. Besoek op 4 September 2006.
  168. ↑ Turner, Scott (2 Maart 1998). "Detailed Images From Europa Point To Slush Below Surface". NASA. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 29 September 2006. Besoek op 28 September 2006.
  169. ↑ Winn, Joshua N.; Fabrycky, Daniel C. (18 Augustus 2015). "The Occurrence and Architecture of Exoplanetary Systems". Annual Review of Astronomy and Astrophysics. 53 (1): 409-447. arXiv:1410.4199. Bibcode:2015ARA&A..53..409W. doi:10.1146/annurev-astro-082214-122246. ISSN 0066-4146.

Eksterne skakels

[wysig | wysig bron]
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Natuur&oldid=3279800"