Kompressor

Kompressor — havanı və ya müxtəlif qazları atmosfer təzyiqindən daha yüksək təzyiqə qədər sıxaraq enerjiyə çevirən və ya bir yerdən digər yerə nəql edən mexaniki qurğu. Kompressorlar müasir sənayenin, nəqliyyatın və məişət texnikasının ən vacib avadanlıqlarından biri hesab olunur.

İş prinsipi

Kompressorun əsas iş prinsipi xaricdən aldığı mexaniki enerjiyi (elektrik mühərriki, daxili yanma mühərriki və ya turbin vasitəsilə) qazın potensional enerjisinə (təzyiqinə) çevirməkdən ibarətdir. Qaz sıxıldıqda onun həcmi azalır, təzyiqi və temperaturu isə artır.

Əsas növləri

İşləmə mexanizminə və konstruksiyasına görə kompressorlar iki əsas kateqoriyaya bölünür:

Həcmi kompressorlar

Bu növ kompressorlarda qaz müəyyən bir qapalı həcmə doldurulur və sonra həmin həcm mexaniki olaraq kiçildilərək sıxılır.

• Porşenli kompressorlar: Havanı silindr daxilində porşenin qarşılıqlı-irəliləmə hərəkəti ilə sıxır. Kiçik və orta güc tələb olunan sahələrdə, eləcə də çox yüksək təzyiq yaradılması üçün geniş istifadə olunur.
• Vintli (Vidalı) kompressorlar: Bir-birinə əks istiqamətdə fırlanan iki vintşəkilli rotor vasitəsilə işləyir. Fasiləsiz, səssiz və stabil hava axını təmin etdiyi üçün iri istehsalat müəssisələrində üstünlük verilir.
• Rotasion-lövhəli və spiral kompressorlar: Daha kiçik ölçülü, az küy yaradan və xüsusilə soyuducu sistemlərdə (kondisionerlərdə) tətbiq olunan modellərdir.

Dinamik kompressorlar

Bu qurğularda qazın təzyiqi onun hərəkət sürətinin (kinetik enerjisinin) artırılması və sonradan bu sürətin təzyiqə çevrilməsi hesabına yüksəlir.

• Mərkəzdənqaçma kompressorları: Qaz fırlanan işçi çarxın mərkəzinə daxil olur və mərkəzdənqaçma qüvvəsi ilə kənarlara tullanaraq təzyiq qazanır.
• Osiya (oxlu) kompressorlar: Qaz axını fırlanma oxu boyunca hərəkət edir. Əsasən aviasiya mühərriklərində (reaktiv mühərriklərdə) və böyük qaz turbinlərində istifadə olunur.

Tətbiq sahələri

Kompressorlar insan fəaliyyətinin bir çox sahələrində geniş istifadə edilir:

• Sənaye və tikinti: Pnevmatik alətlərin (qazma, sıxma, rəngsazlıq alətləri) işlədilməsi, qumlama prosesləri.
• Məişət və soyutma texnikası: Soyuducular, dondurucular və kondisionerlərdə soyuducu agentin (freonun) dövriyyəsini təmin etmək üçün.
• Avtomobil sənayesi: Mühərrikin gücünü artırmaq üçün istifadə olunan turbokompressor (turbocharger) və superkompressor sistemləri, eləcə də yük avtomobillərinin tormoz sistemləri.
• Neft-qaz sektoru: Təbii qazın magistral boru kəmərləri ilə uzaq məsafələrə nəqli, neft quyularında qazlift üsulu ilə hasilatın artırılması.
• Tibb və qida sənayesi: Steril və yağsız havanın təmin edilməsi, süni tənəffüs cihazları, qablaşdırma və vakuum sistemləri.

Həmçinin bax

• Nasos
• Pnevmatika
• Turbokompressor
• Turbin

Kompressorun növləri və texniki xüsusiyyətləri

İstifadə olunacaq üsula görə kompressor növləri iki yerə bölünür: Müsbət yerdəyişmə kompressorları və turbo kompressorlar. Müsbət yerdəyişmə kompressorları müəyyən bir həcmdə havanı sıxaraq təzyiqi artırmaq prinsipinə əsaslanır. Bu tip kompressorlar piston, silindr, rotor və gövdə formalarına və ya nömrələrinə görə növlərə bölünür. Digərləri isə turbinlərin köməyi ilə havanın sürətini artırmaq və sonra onun sürətini azaltmaqla təzyiq əldə etmək prinsipi ilə işləyirlər.

• Pistonlu kompressor
• Mərkəzdənqaçma kompressoru
• Vintli kompressor
• Eksenel axın kompressoru
• Müsbət yerdəyişmə kompressorları
• Reaktiv kompressor