Sanskrit
| संस्कृतम् | |
|---|---|
| Zasyg | Indie (ùrzãdowi sztatus), Nepal; historiczno Pôłniowô ë Pôłniowò-Pòrénkòwô Azjô |
| Lëczba mówiącëch | 24 821 (rodny jãzëk)
3 122 823 (wëcmanim) |
| Klasyfikacjô wedle pòchôdaniô | Indoeùropejsczé jãzëczi
|
| Alfabét | dewanagari (terôczasno)
brahmi, kharoszthi, śarada, grantha (historiczno) |
| Òficjalny sztatus | |
| Ùrzãdowi jãzëk | Indie (kònstitucyjny jãzëk); Himachal Pradesh ë Uttarakhand |
| Regùlëjący òrgan | - |
| Kòdë jãzëka | |
| ISO 639-1 | sa |
| ISO 639-2 | san |
| ISO 639-3 | san (makrojãzëk: vsn – wedijsczi, cls -klasyczny) |
| SIL | SAN |
Sanskrit (dewanagari: संस्कृतम्, trl. saṃskṛtam, wëmòwa: [sɐ̃skr̩tɐm]) – klasyczny lëteracczi, lëturgiczny ë nôùkòwi jãzëk stôrożëtnëch a strzédnowiecznëch Indie, nôleżący do indoarijsczi wietwie indoeùropejsczi familie jãzëków[1]. Mô fùnkcjã głównégò sakralnégò jãzëka hinduizmù a jednégò z kanonicznëch jãzëków bùddizmù (òsoblëwie tradicje mahajanë) ë dżinizmù[2].
Etimòlogiô ë pòzwa
[edicëjô | edituj kòd]Òkreslenié sanskrit pòchòdzy òd sanskricczégò znankòwnika saṃskṛta- (संस्कृत), ùsadzonégò òd czasnikòwégò drëżenia kṛ- („czënic, twòrzëc”) z przedrostkã sam- („wëcmanim, całowno”) – dosłowno „złożony, ùsztôłcony, ùdoskònalony, òczëszczony”[3]. Fùl tradicijnô pòzwa brzmi saṃskṛtā vāk („ùpòrządkòwónô mòwa” abò „ùdoskònalony jãzëk”)[4].
Nen termin ùsztôłcył sã w òpòzycji do pòchwôtu prākṛta- (prakritów), co òznôczô „naturalné, codniowé” lëdowé dialektë, rozwijającé sã samòrzëtno bez ostrożny gramaticzny kòdifikacje[3].
Historiô ë periodizacjô
[edicëjô | edituj kòd]Rozwij sanskritu dzelimë tradicijno na czile głównëch historiczno-lëteracczich cządów:
- Wedijsczi sanskrit (kòl 1500–600 p.n.e.) – nôstarszô pòswiôdczonô faza indoarijsczich jãzëków, ùtrwalonô w tekstach Wedów (nôstarszô Rigweda je datowónô zwëczajno na II tësąclecé p.n.e.). W przërównanim z klasyczną òdmianą wedijsczi jãzëk miôł wikszą bòkadnosc fleksyjnëch fòrmów (m.jin. òbecnosc łączącégò tribù coniunctivus ë czilenôsce tipów bezòkòliczników) ë rëchòmi toniczny (melodyczny) akcent[5].
- Kòdifikacjô Pāṇiniegò ë klasyczny sanskrit (òd kòl V–IV w. p.n.e.) – przełomòwim mòmentã w dzejach jãzëka bëło pòwstanié gramaticznégò traktatu Aṣṭādhyāyī („Òsmiknédżi”) aùtorstwa Pāṇiniegò. To dzeło, złożoné z blisko 4000 krótczich regułów (sutrów), òstało pòtemù dopòłnioné pòzdrzatkama (kòmentarzama) Kātyāyanë (Vārttika) ë Patañjalegò (Mahābhāṣya, II w. p.n.e.)[6]. Normatiwny òpisënk Pāṇiniegò zamrozył gramaticzną strukturã jãzëka na nôslédné stoleca, robiącë z klasycznégò sanskrytu pònaddialektalną lingua franca indijsczich intelektualnëch elitów, filozofie, ùczbë (matematiczi, astronomie, ajurwedë) ë snôżi lëteraturë (kāvya, m.jin. ùtwórczosc Kālidāsë, wiôldżé epòpeje Mahābhārata ë Ramajana)[3].
- Bùddijsczi hibridowi sanskryt (BHS) – lëterackô òdmiana brëkòwónô przez północnoindijsczé bùddijsczé szkòłë (m.jin. w tekstach Mahāvastu czë Lalitavistara), łączącô gramaticzny substrat strzédnoindijsczich jãzëków (prakritów) ze sanskricką fònetiką ë słowizną[3].
System szrëftu ë translëteracjô
[edicëjô | edituj kòd]Przez wiele stoleców wedijskô lëteratura bëła przekazywónô blós gãbno dzãka òstrożnym technikóm recytacje ë zapamiãtiwaniô (pāṭha), co gwarantowało zachòwanié pierwòtnégò brzmieniô bez przejinaków[7].

Nôstarszé zachòwóné pisóné zabëtczi w sanskrice pòchòdzą z I wiekù p.n.e. ë òstałë zapisóné pismã brahmi[7]. Sanskrit nie je historiczno zwiãzóny z jednym systemã szrëftu– przez wieczi zapisywóno gò lokalnyma sylabòwò-alfabeticznyma pismama (abùgidama) wëwòdzącëma sã z brahmi, taczima jak śarada (w Kaszmirze), grantha (w Pôłniowëch Indiach), bengalsczi szrëft, gujarati czë malajalam[7]. Òd XIX wiekù, razã z rozwijã drëkarstwa w Indiach ë Eùropie, pòwszechnym sztandardã zapisënkù stał sã szrëft dewanagari[7].
W midzënôrodny indologii òbòwiãzującym systemã latinizacje (translëteracje lëtrów) je IAST (International Alphabet of Sanskrit Transliteration), jaczi dôwô mòżlëwòsc bezstratnégò òddaniô kòżdégò fònemù za pòmòcą diakriticznëch znaków (np. ā, ī, ū, ṛ, ṭ, ḍ, ṇ, ś, ṣ, ṃ, ḥ)[6].
Fònologiô
[edicëjô | edituj kòd]Fònologiczny system klasycznégò sanskrytu wëróżniwô sã òsoblëwą symetrią, jakô je prosto widzec w tradicyjnym ùkładze indijsczégò alfabetu (varṇamālā):
- Samòzwãczi (wòkalizm): wëstãpiwô scësłô iloczasowô òpòzycjô midzë krótczima samòzwãkama (a, i, u, ṛ, ḷ) a dłudżima (ā, ī, ū, ṝ) a téż diftongama (e, ai, o, au), chtërne prozodno są traktowóné jakno dłudżé[3]. Charakteristiczną znanką sanskrytu je òbecnosc zgłoskòtwórczich samòzwãków (ṛ, ṝ, ḷ)[3].
- Spółzwãczi (kònsonantizm): zwarté spółzwãczi dzelą sã wedle piãcu môlów artikùlacji (tilnojãzëkòwé, pòdniebienné, retrofleksyjné, zãbòwé ë wargòwé) na sztërë régòwie: bezdwiãczné nieprzëdechòwé, bezdwiãczné przëdechòwé, dwiãczné nieprzëdechòwé ë dwiãczné przëdechòwé (np. k, kh, g, gh)[3]. Òbecnosc retrofleksyjnëch (cerebralnëch: ṭ, ṭh, ḍ, ḍh, ṇ, ṣ) spółzwãków je wiãzónô w jãzëkòznôwstwie z cëskã substratu drawidijsczich jãzëków[3].
- Sandhi (संधि, dosł. „łączenié”): rozbùdowóny zbiérk regularnëch zmianów ë fòneticznëch ùpòdòbnieniów na grańcë mòrfemów (bënëtrzné sandhi) ë sąsadującëch słowów w zdanim (zewnãtrzné sandhi). Zjawiszcza sandhi są òbligatorno òrtografno zapisywóné w szrëfce[6].
Gramatika
[edicëjô | edituj kòd]Sanskryt je wësokò fleksyjnym (synteticznym) jãzëkã, jaczi zachòwùje wiele archajiznowëch znanków rekònstruòwónégò praindoeùropejsczégò jãzëka:
- Deklinacjô: jistniczi, znankòwniczi, zamiona ë lëczebniczi òtmieniwają sã nié blós przez 8 przëpôdków (nazéwôcz, winowôcz, narzãdzôcz, dôwôcz, ablatiw, rodzôcz, môlnik, wòłiwôcz), ale téż przez 3 lëczbë (pòjedinczą, pòdwójną – dualis, wielną) ë przez 3 gramaticzné ôrtë (chłopsczi, białogłowsczi ë dzecny)[6].
- Kòniugacjô: czasnikòwi system òpiérô sã na jedno- abò dwùsylabòwim rdzeniu (dhātu) ë rozróżniwô 3 òsobë, 3 lëczbë, 3 starnë – czënną (parasmaipada), medialną/zwrotną (ātmanepada) ë biérną (karmani), a téż rozbùdowóny system czasów (terny, imperfekt, aòrist, perfekt, przińdny czas) ë tribów (òznajmiający, rozkazujący, żëczący – optativus, a we wedijsczim jãzëkù téż łączący – coniunctivus)[5].
- Słowòtwórstwò ë złożenia (samāsa): w pózniészim cządze historicznégò rozwiju klasycznégò sanskritu rozwinãła sã tendencjô do zastãpòwaniégò pòdrzãdnëch zdaniów wieloczłonowima złożonyma słowama. Wëróżniwóné przez indijsczich gramatików tipë złożeniów (m.jin. tatpuruṣa, karmadhāraya, dvandva, bahuvrīhi) weszłë na stałe do terminologii dzysdniowégò òglowégò jãzëkòznôwstwa[6].
Kùlturowé znaczenié ë cësk na jãzëkòznôjarstwò
[edicëjô | edituj kòd]Przez wicy jak dwa tësącleca sanskrit miôł w Pôłniowi ë Pôłniowò-Pòrénkòwi Azje rolã zblëżoną do łacyznë ë greczi w Eùropie. Je głównym zdrojem ùczonëch zapòżëczeniów (cëzëch słowów tpzw. tatsama) w dzysdniowëch indoarijsczich jãzëkach (m.jin. hindi, bengalsczim, marathi, nepalsczim), miôł głãbòczi leksykalny cësk na drawidijsczé jãzëczi (telugu, kannada, malajalam), a wëcmanim z ekspansją hinduizmù ë bùddizmù przeszedł do słowiznë jãzëków Pôłniowò-Pòrénkòwi Azje (tajsczégò, khmersczégò, jawajsczégò, malajsczégò)[8]. Ze sanskritu wëwòdzy sã téż réga midzënôrodnëch terminów òbecnëch w kaszëbiznie ë pòlaszëznie, taczich jak awatar, czakra, dharma, guru, joga, karma, mandala, mantra, nirwana czë sutra.
Òdkrëcé sanskrytu przez eùropejsczich badérów w kùńcu XVIII wiekù stało sã impùlsã do narodzënów historiczno-przërównawczégò jãzëkòznôwstwa. W 1786 rokù britijsczi òrientalista William Jones w przemówienim wëgłoszonym w Azjatëcczim Towarzëstwie w Kalkùce wskôzôł na systematiczné strukturalné krewniéństwò midzë sanskritã, greką ë łacëzną, co dało pòczątk badérowanióm nad indoeùropejską familią (rozwiniãtim pòtemù przez Franza Boppa)[8]. Jakno jãzëk karna satem (np. sanskr. śatam naprzecëm łac. centum ë kasz. sto), sanskrit pòkazywô wielné regularné fòneticzné ë leksykalné òdpòwiednioscë z bôłtosłowiańsczima jãzëkama[3].
Przëpisë
[edicëjô | edituj kòd]- ↑ George Cardona, Silvia Luraghi, Sanskrit, [w:] Bernard Comrie (red.), The World's Major Languages, Routledge, London–New York 2009, s. 380–381, ISBN 978-0-415-35339-7.
- ↑ Madhav M. Deshpande, Sanskrit & Prakrit: Sociolinguistic Issues, Motilal Banarsidass, Delhi 1993, s. 1–15, ISBN 978-81-208-1136-2.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Sanskryt, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [przëstãp 2026-11-13].
- ↑ Thomas Burrow, The Sanskrit Language, Motilal Banarsidass, Delhi 2001, s. 35–38, ISBN 978-81-208-1767-8.
- 1 2 Michael Witzel, Vedic Sanskrit, [w:] Roger D. Woodard (red.), The Ancient Languages of Asia and the Americas, Cambridge University Press, Cambridge 2008, s. 1–30, ISBN 978-0-521-68494-1.
- 1 2 3 4 5 Andrzej Gawroński, Podręcznik sanskrytu. Gramatyka – wypisy – objaśnienia – słownik, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2004, s. 1–42, ISBN 978-83-88938-95-5.
- 1 2 3 4 Richard Salomon, Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages, Oxford University Press, New York 1998, s. 7–14, ISBN 978-0-19-509984-3.
- 1 2 Sheldon Pollock, The Language of the Gods in the World of Men: Sanskrit, Culture, and Power in Premodern India, University of California Press, Berkeley 2006, s. 14–36, ISBN 978-0-520-24500-6.
Bibliografiô
[edicëjô | edituj kòd]- Burrow T., The Sanskrit Language, Motilal Banarsidass, Delhi 2001, ISBN 978-81-208-1767-8.
- Cardona G., Luraghi S., Sanskrit, [w:] B. Comrie (red.), The World's Major Languages, Routledge, London–New York 2009, s. 380–398, ISBN 978-0-415-35339-7.
- Deshpande M.M., Sanskrit & Prakrit: Sociolinguistic Issues, Motilal Banarsidass, Delhi 1993, ISBN 978-81-208-1136-2.
- Gawroński A., Podręcznik sanskrytu. Gramatyka – wypisy – objaśnienia – słownik, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2004, ISBN 978-83-88938-95-5.
- Pollock S., The Language of the Gods in the World of Men: Sanskrit, Culture, and Power in Premodern India, University of California Press, Berkeley 2006, ISBN 978-0-520-24500-6.
- Witzel M., Vedic Sanskrit, [w:] R.D. Woodard (red.), The Ancient Languages of Asia and the Americas, Cambridge University Press, Cambridge 2008, ISBN 978-0-521-68494-1.
Bùtnowé pòwrózczi
[edicëjô | edituj kòd]
Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons
Fela Lua: Za dużo wywołań „mw.wikibase.getReferencedEntityId”. Dozwolone są maksymalnie 3..