Kroatio (HR)
250px|noframe|
Ĉefurbo	Zagrebo
Loĝantaro	4.500.000
Elektro	220V/50Hz (eŭropa kaj germana ingo)

Kroatio, (kroate Hrvatska), estas lando sur la balkana duoninsulo.

Urboj

• Zagrebo (kroate Zagreb), la ĉefurbo
• Splito (kroate Split), la plej granda urbo ĉe la maro (regiono Dalmatio)
• Dubrovniko (kroate Dubrovnik), fama turisma celurbo

Komprenu

Granda parto de la turisma industrio koncentriĝas laŭlonge de la marbordo. Mara turismo estas subtenata de jaĥtejoj, dum kultura turismo dependas de la ĉarmo de mezepokaj marbordaj urboj kaj la kulturaj eventoj, kiuj okazas dum la somero. Enlandaj regionoj ofertas agriturismon, montajn feriejojn kaj kuraclokojn. Zagrebo estas grava turisma celloko, konkurante kun gravaj urboj kaj marbordaj feriejoj. Kroatio famas pri netuŝitaj maraj areoj kun naturrezervejoj kaj 116 Blu-flagaj strandoj. La akvo estas kristalklara, precipe en Dalmatio, dum la strandoj ofertas ion por ĉiu: ŝtonetoj, rokoj, gruzo kaj sablo. En 2022, la Eŭropa Media Agentejo vicigis Kroation unue en Eŭropo laŭ banakva kvalito.

Tereno

Ĝi limas norde al Slovenio, nordoriente al Hungario, oriente al Serbio, sude al Bosnio-Hercegovino kaj Montenegro, kaj okcidente al la Adriatika Maro.

Kroatio konsistas el 1.185 insuloj, el kiuj nur ĉirkaŭ kvindek estas loĝataj, por entute 4.058 km da marbordo. La plej grandaj insuloj estas Cres kaj Krk.

La ĉefaj montoj estas Dinara (1.831 m super marnivelo) kaj Vaganski Vrh (Monto Drako, en la montaro Vrboska), kiu altiĝas ĝis 1.758 m super marnivelo.

La plej longaj riveroj estas Savo (562 km) kaj Dravo (505 km), kiuj formas parton de la limo inter Kroatio kaj Bosnio kaj Hercegovino, kaj Hungario. Ambaŭ fluas en la Danubon, kies ĉefa alfluanto estas Savo.

Historio

En antikvaj tempoj, la nuna Kroatio estis parto de la regionoj Ilirio kaj Dalmatio. Ĉi tiuj regionoj venis sub romian kontrolon kaj fariĝis provinco konata kiel Ilirio ekde 27 a.K. Kun la krizo de la Romia Imperio, en la 5-a jarcento, la ostrogotoj konkerisis la teritorion sed regis ĝin nelonge; la Avaroj alvenis baldaŭ poste, aneksante la teritorion en la Avaran Ĥaganon.

Komence de la 7-a jarcento, la Kroatoj alvenis kaj venkis la Avarojn, formante du duklandojn: Kroatio kaj Panonio. La establado de la dinastio Trpimirović ĉirkaŭ 850 plifortigis la Kroatan-Dalmatan Duklandon, kiu, kune kun la Panonia Princlando, fariĝis reĝolando en 925 sub reĝo Tomislav. La sendependa Kroata Regno daŭris ĝis 1102, kiam Kroatio, post serio da dinastiaj luktoj, eniris personan union kun Hungario, kun hungara reĝo reganta ambaŭ landojn. En 1526, post la Batalo de Mohács, en kiu Hungario suferis katastrofan malvenkon kontraŭ la Otomanaj Turkoj, Kroatio rompis rilatojn kun Hungario, kaj ĝia parlamento (Sabor) voĉdonis formi novan personan union kun la Habsburga Monarkio. Kroatio restis aŭtonoma regno ene de la Habsburga ŝtato (kaj poste la Aŭstria-Hungara Imperio) ĝis la dissolvo de la imperio post ĝia malvenko en la Unua Mondmilito.

En 1918, la sudslavaj regionoj de Aŭstrio-Hungario unuiĝis kun la Regno de Serbio por formi la Regnon de Serboj, Kroatoj kaj Slovenoj, poste renomita Jugoslavio en 1929. La nova ŝtato havis unuecan karakteron, forviŝante ĉiujn historiajn limojn ene de sia nova teritoria divido, kio kondukis al forta movado por pli granda aŭtonomeco por Kroatio. Ĉi tio estis atingita en 1939, nur kelkajn tagojn antaŭ la komenco de la Dua Mondmilito, kiam al Kroatio estis donita ampleksa aŭtonomeco ene de Jugoslavio. Kiam la aksaj potencoj Germanio kaj Italio invadis Jugoslavion en 1941, la ŝtato estis dissolvita, partoj de ĝi estis aneksitaj de Germanio kaj Italio, kaj marionetaj registaroj estis instalitaj en Kroatio kaj Serbio. Preskaŭ tuj formiĝis forta rezista movado, gvidata de komunista gvidanto Josip Broz "Tito" (kies patro estis kroato), kiu akiris vastan popularan subtenon. La ustaŝia-gvidata nazia marioneta ŝtato, la Sendependa Ŝtato Kroatio — kiu ampleksis la plejparton de la nuna Kroatio, la tutan Bosnion kaj Hercegovinon, kaj malgrandan parton de Serbio — inspirita de la naziaj Nurenbergaj Leĝoj, aprobis leĝaron en aprilo 1941 kontraŭ "ne-arjaj" judoj kaj romaoj. En sia vizio de etne pura ŝtato - kun bosnianoj konsiderataj islamaj kroatoj - la Sendependa Ŝtato Kroatio komencis celi serbojn kaj du malplimultojn, judojn kaj romaojn, dum aliaj estis mortigitaj pro esti kontraŭfaŝistoj aŭ konsiderataj realaj aŭ perceptitaj politikaj malamikoj. En la 2000-aj jaroj, la Jasenovac Memorial komencis labori pri listo de ĉiuj malliberuloj mortigitaj, uzante antaŭekzistantajn listojn de nomoj, dokumentoj, kaj mortkonfirmoj. Ordigita laŭ etneco, la listo inkluzivas 47.627 serbojn, 16.173 romaojn, kaj 13.116 judojn, kun kroatoj, bosnianoj kaj aliaj konsistigantaj la reston. La totala mortnombro estas taksita de inter 80.000 kaj 100.000. Komence de 1945, la armeo de la Sendependa Ŝtato Kroatio retiriĝis al Zagrebo kun germanaj kaj kozakaj trupoj. Ili fine estis venkitaj de la partizanaj fortoj. (Kvankam la Sendependa Ŝtato Kroatio (1941-1945) estis parto de la kroata historio, tamen, la nuna kroata konstitucio ne oficiale agnoskas la Sendependan Ŝtaton Kroatio kiel la historian aŭ legitiman antaŭulon de la nuna Respubliko Kroatio).

Post la fino de la Dua Mondmilito, la konstitucio de 1946 establis la Popolan Respublikon Kroatio kaj la Popolan Respublikon Bosnio kaj Hercegovino kiel du el la ses konsistigaj respublikoj de la nova Socialisma Federacia Respubliko Jugoslavio. Komunisma Jugoslavio naskiĝis kun Tito kiel dumviva prezidanto. Tito regis per fera pugno, uzante politikan subpremon kaj la sekretan policon por subpremi ajnan separisman senton, kaj la oficiala moto de la nova lando estis "Frateco kaj Unio". Tamen, Jugoslavio ne aliĝis al la Varsovia Pakto kaj rompis politikajn ligojn kun Sovetunio en 1948. Ĝi estis sendube la plej malferma socialisma lando en Eŭropo, kaj ĝiaj civitanoj ĝuis pli grandajn civitanajn liberecojn kaj pli altan vivnivelon ol la resto de la komunisma bloko.

Post la morto de Tito en 1980, la malfortiĝo de politika subpremo kondukis al periodo de politika malstabileco. La kresko de naciisma sento kaj la falo de komunismo en Orienta Eŭropo inter 1989 kaj 1990, puŝis Jugoslavio okazigi siajn unuajn liberajn elektojn en preskaŭ 45 jaroj. En januaro 1990, la Komunista Partio fragmentiĝis laŭ naciaj linioj: la kroata kaj slovena delegacioj postulis pli flekseblan federacion, dum la serba frakcio, gvidata de Slobodan Milošević, kontraŭstaris ĝin. Inter malfrua aprilo kaj frua majo 1990, Kroatio okazigis siajn unuajn plurpartiajn elektojn, rezultigante la venkon de Franjo Tuđman kaj la konstituciajn ŝanĝojn de 1990, kiuj transformis la Socialistan Respublikon Kroatio en la Respublikon Kroatio. Serbaj naciistoj en Kroatio bojkotis tion kaj transprenis kontrolon de serb-plimultaj teritorioj, starigante vojbarojn kaj voĉdonante por aŭtonomio en tiuj areoj. La serbaj "aŭtonomaj oblastoj" baldaŭ fariĝus pli kaj pli provis akiri sendependecon de Kroatio. Tio kondukis al malferma milito en Kroatio kaj poste en Bosnio kaj Hercegovino, kaj meze de 1991, la Kroata Milito de Sendependeco jam komenciĝis.

Kroatio unue estis agnoskita kiel sendependa ŝtato la 26-an de junio 1991, fare de Slovenio, kiu deklaris sian propran sendependecon en la sama tago, deklarante sendependecon de Jugoslavio. La serb-kontrolitaj areoj de Kroatio estis parto de la tri "Serbaj Aŭtonomaj Oblastoj", poste konataj kiel la Respubliko de Serba Krajina, el kiuj la plejparto ne venus sub kroatan kontrolon ĝis 1995.

Kroata sendependeco estis fine agnoskita internacie en januaro 1992, kiam kaj la Eŭropa Ekonomia Komunumo kaj la Unuiĝintaj Nacioj donis al Kroatio diplomatian rekonon, kaj la lando estis akceptita en la Unuiĝintajn Naciojn baldaŭ poste. La milito finiĝis kvar jarojn poste, en 1995, per la decida kroata venko kun la helpo de la "Okcidentaj Landoj" en Operacio Ŝtormo. La nunaj limoj de Kroatio estis establitaj kiam la ceteraj serbaj areoj de orienta Slavonio estis redonitaj al Kroatio, kaj la procezo finiĝis en januaro 1998. La datreveno de Operacio Ŝtormo estas festata en Kroatio kiel Danktago ĉiun 5-an de aŭgusto.

Post periodo de akcelita ekonomia kresko en la malfruaj 1990-aj kaj 2000-aj jaroj, Kroatio aliĝis al NATO en 2009 kaj al la Eŭropa Unio en 2013. En 2023, Kroatio aliĝis al la Schengen-Interkonsento kaj adoptis la eŭron kiel sian oficialan valuton.

Klimato

La klimato en Kroatio estas malsama laŭ siaj diversaj regionoj:

• La interna parto havas ĝenerale moderan kontinentan klimaton, sed ofte kun tre varmaj someroj (averaĝaj temperaturoj: januaro -10°C ĝis 5°C; aŭgusto 19°C ĝis 39°C);
• La montaraj regionoj je pli altaj altitudoj havas pli malvarman, alpan klimaton kaj estas pli pluvaj.
• La marborda regiono havas mediteranean klimaton, kiu estas averaĝe pli varma sed ankaŭ pli unuforma dum la tuta jaro kaj tipe ne estas karakterizita per longedaŭraj ekstremaj varm-ondoj (averaĝaj temperaturoj: januaro 6°C ĝis 11°C; aŭgusto 21°C ĝis 39°C). Tio estas ĉar temperaturŝanĝoj estas mildigitaj de la Adriatika Maro. Tamen, la regiono ne estas imuna kontraŭ varm-ondoj, kiuj povas kaŭzi arbarajn incendiojn.

Nordaj marbordaj regionoj estas submetitaj al seka, malvarmeta vento, kiu blovas malsupren de la montoj, nomata bora; ĝi povas esti resumita kiel malagrabla (se eksponita rekte), sed ĝi havas pozitivan flankon, ĉar ĝi kunportas altkvalitan montaran aeron. Dalmatio aparte ĝuas escepte altan ĉiujaran sunbrilon, precipe sur la insuloj, kun 2.700 horoj da sunbrilo registritaj ĉiujare.

Eniri

Transportiĝi

Publika transporto

Komuniki

Parolataj lingvoj ​​

Kroataj dialektoj en Kroatio kaj Bosnio-Hercegovino

La oficiala lingvo estas la kroata. En Istrio, la veneta minoritato parolas ilian venecian dialekton (kiu ĉi tie tamen nomiĝas "Tajan", do "itala"). Preskaŭ ĉiuj junuloj nuntempe parolas sufiĉe la anglan.

La kroata lingvo estas dividita en tri ĉefajn dialektajn familiojn:

• Ĉakava dialekto (čakavo), parolata en marbordaj regionoj kun fortaj influoj de la itala kaj venecia
• Kajkava dialekto (kajkavo),
• Ŝtokava dialekto (štokavo), la superreganta dialekto en Kroatio, precipe en la interno. Ĝin ankaŭ parolas bosnianoj kaj montenegranoj kaj nordaj kaj okcidentaj serboj.
• Ŝtokava varianto parolata en la areo de Bosnio kaj Hercegovino. La norma kroata lingvo baziĝas sur la ŝtokava dialekto, kun iuj influoj de la kajkava kaj ĉakava.

Aĉeti

Manĝi

Trinki

Loĝi

Esperanto