Urki-ardagai
| Urki-ardagaia | ||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Sailkapen zientifikoa | ||||||||||||||||||||||||||||
| Erreinua | Fungi | |||||||||||||||||||||||||||
| Filuma | Basidiomycota | |||||||||||||||||||||||||||
| Klasea | Agaricomycetes | |||||||||||||||||||||||||||
| Ordena | Polyporales | |||||||||||||||||||||||||||
| Familia | Fomitopsidaceae | |||||||||||||||||||||||||||
| Generoa | Fomitopsis | |||||||||||||||||||||||||||
| Espeziea | Fomitopsis betulina | |||||||||||||||||||||||||||
| Basionimoa | Boletus betulinus | |||||||||||||||||||||||||||
| Mikologia | ||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||


Urki-ardagaia (Fomitopsis betulina; lehen Piptoporus betulinus), Polyporales ordenako onddoa da eta, izenak adierazten duen bezala, urkietan bakarrik hazten den ardagai mota bat da. Gorputz emankorrak zuhaitzaren azaletik sortzen dira eta urtebete baino gehiago iraun dezakete.
Ötzi, izotzetako gizonak, duela 5300 urte, aldean zeramatzan urki ardagaiak eta Pteridium aquilinum iratzeak propietate antihelmintikoak dituzte, baina ez dago argi erremedio gisa erabiltzen ote zituen[1]. Supizteko ardagaia ere bazeraman, baina hau sua pizteko sistema bitxi baten parte zen, landare batzuekin (dozena bat kasik), suharriekin eta pirita harriekin batera.
Taxonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Onddoa Jean Bulliardek deskribatu zuen 1788an, Boletus betulinus izenarekin. 1881ean Petter Karstenek Piptoporus generora transferitu zuen.[2] Azterketa filogenetiko molekularrek iradoki zuten espeziea lotura estuagoa zuela Fomitopsiarekin Piptoporusekin baino, eta onddoa Fomitopsis gisa birsailkatu zen 2016. urtean.[3][4][5]
Betulina berariazko epitetoa landare ostalariaren generoari dagokio (Betula).[6].[7]
Deskribapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Fruitu-gorputzak (basidiokarpoak) zuriak dira, eta gainazala leuna dute, marroi-grisaxka; behealdeak, berriz, zuri-krematsua da, eta ehunka poro ditu, esporak dituztenak. Fruta-gorputzak gomazko testura du, eta adinean aurrera egin ahala, kortxo bihurtzen da. Onddoak deskonposatutako zura eta mizelioko laboreak sagar berdeen usaina hartzen du.[8] Esporak forma zilindrikotik elipsoidalera bitartekoak dira, eta 3tik 6ra eta 1,5etik 2 μm-ra bitartekoak.
Fonitopsi betulinak parekatze bipolarreko sistema bat du. Sistema horretan, monokarionak edo germinazioan dauden esporak parekatu egin daitezke, eta beste estaltze-faktore bat duen indibiduo batekin dikarionte emankor bat eratu.[9] Gutxienez 33 ugalketa-faktore daude onddo horren populazio britainiarrean.[10] Faktore horiek guztiak gene bakar baten aldaera edo aleloak dira, beste basidiomizeto espezie batzuen estalketa tetrapolarreko sistemak ez bezala, bi gene baitakartza.[11]
Galeria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Capasso, Luigi (1998ko abenduaren 5a), «5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics», The Lancet (Ingelesez), 352 (9143): 1864, doi:10.1016/S0140-6736(05)79939-6, ISSN 0140-6736, PMID 9851424 (kontsulta data: 2025eko martxoaren 31a).
- ↑ EGLI (Simon); AYER (F.) (1997), «Est-il possible d'améliorer la production de champignons comestibles en forêt ? L'exemple de la réserve mycologique de la Chanéaz en Suisse.», Revue Forestière Française, sp. zk., 235. or., doi:10.4267/2042/5672, ISSN 1951-6827 (kontsulta data: 2022ko ekainaren 6a).
- ↑ Kim, K. M.; Yoon, Y.-G.; Jung, H. S. (2005eko uztailaren 1a), «Evaluation of the monophyly of Fomitopsis using parsimony and MCMC methods», Mycologia, 97. lib., 4. zk., 812–822. or., doi:10.3852/mycologia.97.4.812, ISSN 0027-5514 (kontsulta data: 2022ko ekainaren 6a).
- ↑ Ortiz-Santana, Beatriz; Lindner, Daniel L.; Miettinen, Otto; Justo, Alfredo; Hibbett, David S. (2013ko azaroaren 1a), «A phylogenetic overview of the antrodia clade (Basidiomycota, Polyporales)», Mycologia, 105. lib., 6. zk., 1391–1411. or., doi:10.3852/13-051, ISSN 0027-5514 (kontsulta data: 2022ko ekainaren 6a).
- ↑ Han, Mei-Ling; Chen, Yuan-Yuan; Shen, Lu-Lu; Song, Jie; Vlasák, Josef; Dai, Yu-Cheng; Cui, Bao-Kai (2016ko martxoaren 31a), «Taxonomy and phylogeny of the brown-rot fungi: Fomitopsis and its related genera», Fungal Diversity, 80. lib., 1. zk., 343–373. or., doi:10.1007/s13225-016-0364-y, ISSN 1560-2745 (kontsulta data: 2022ko ekainaren 6a).
- ↑ Hanlin, Richard T (2004ko urria), «BOOK REVIEW:William C Roody. MUSHROOMS OF WEST VIRGINIA AND THE CENTRAL APPALACHIANS.», Native Plants Journal, 5. lib., 2. zk., 196–197. or., doi:10.2979/npj.2004.5.2.196, ISSN 1522-8339 (kontsulta data: 2022ko ekainaren 6a).
- ↑ Holden, Margaret (1968ko abuztua), «The larger fungi of Rothamsted», Bulletin of the British Mycological Society, 2. lib., 2. zk., 111–118. or., doi:10.1016/s0007-1528(68)80009-4, ISSN 0007-1528 (kontsulta data: 2022ko ekainaren 6a).
- ↑ Adams, Tim (1982ko urtarrilaren 1a), Piptoporus betulinus Some aspects of population biology (kontsulta data: 2022ko ekainaren 6a).
- ↑ Adams, T.J.H.; Todd, N.K.; Rayner, A.D.M. (1981eko ekaina), «Antagonism between dikaryons of Piptoporus betulinus», Transactions of the British Mycological Society, 76. lib., 3. zk., 510–513. or., doi:10.1016/s0007-1536(81)80085-x, ISSN 0007-1536 (kontsulta data: 2022ko ekainaren 6a).
- ↑ Schwarze, Francis (1993ko abuztua), «Piptoporus betulinus (bull.: fr.) karsten», Mycologist, 7. lib., 3. zk., 122–123. or., doi:10.1016/s0269-915x(09)80071-2, ISSN 0269-915X (kontsulta data: 2022ko ekainaren 6a).
- ↑ Davis, Rowland H. (1975eko azaroaren 7a), «Genetics of Fungi: Mycogenetics . An Introduction to the General Genetics of Fungi. J. H. Burnett. Wiley, New York, 1975. xiv, 376 pp., illus. $34.», Science, 190. lib., 4214. zk., 550–550. or., doi:10.1126/science.190.4214.550-a, ISSN 0036-8075 (kontsulta data: 2022ko ekainaren 6a).
{{Erreferentzia}}: line feed karakterea|izenburua=parametroan (19. posizioa) (laguntza)