Madagascar

Madagascar
Repoblikan'i Madagaskar (mg) République de Madagascar (fr)
Bratach Armas
Aintiún	Ry Tanindrazanay malala ô!
Mana	«Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana» «Amour, Patrie, Progrès» «Love, Land of Our Ancestors, Progress» «Любов, Отечество, прогрес» «A genuine island, a world apart» «Cariad, Mamwlad, Cynnydd»
Suíomh
20° S, 47° E
Príomhchathair	Antananarivo
Daonra
Iomlán	31,964,956 (2024)
• Dlús	54.43 hab./km²
Déamainm	Malagásach
Teanga oifigiúil	an Mhalagáisis an Fhraincis
Tíreolaíocht
Cuid de	Indian Ocean Commission (en) Organisation internationale de la Francophonie (en) Common Market for Eastern and Southern Africa (en) Southern African Development Community (en)
Achar dromchla	587,295 km²
Pointe is airde	Maromokotro (en) (2,876 m)
Pointe is ísle	an tAigéan Indiach (0 m)
Ar theorainn le	luach ar iarraidh Poblacht Mhósaimbíc an Fhrainc Oileáin Chomóra Na Séiséil
Sonraí stairiúla
Leanann sé/sí	Madagascar na Fraince
Cruthú	1960
Eachtra thábhachtach	Independence of Madagascar (en)
Eagraíocht pholaitiúil
Córas rialtais	poblacht
Comhlacht reachtach	Parlaimint Mhadagascar
• Uachtarán Mhadagascar	Andry Rajoelina (2009–2014)
• Príomh-Aire Mhadagascar	Mamitiana Rajaonarison (en) (2026–)
Eacnamaíocht
OTI ainmniúil	14,554,754,115 $ (2021)
Airgeadra	ariary Mhadagascar
Aitheantóir tuairisciúil
Lonnaithe i gcrios ama	UTC+03:00
Fearann Idirlín barrleibhéil	.mg
Glaochód	+261
Uimhir theileafóin éigeandála	117, 118 agus 124
Cód tíre	MG

Is tír oileánda í Madagascar san Aigéan Indiach, amach ó chósta thoir theas na hAfraice, soir ó Mhósaimbíc. Is í an ceathrú hoileán is mó ar domhan í, agus tá achar de thart ar 587,000 ciliméadar cearnach aici. Is í Antananarivo an phríomhchathair agus an chathair is mó sa tír.

Tá Madagascar ar cheann de na háiteanna is suntasaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de. Mar gheall ar a leithlisiú geografach thar na milliúin bliain, tá go leor speiceas plandaí agus ainmhithe tagtha chun cinn ar an oileán nach bhfuil le fáil go nádúrtha in aon áit eile ar domhan. Ina measc tá lemúir, chameleoin agus baobabaí.

Tá an Mhalagáisis agus an Fhraincis ina dteangacha oifigiúla. Tá cultúr saibhir agus éagsúil ag an tír, a léirítear ina teangacha, ina traidisiúin, ina ceol agus ina nósanna sóisialta.

Stair

Na chéad lonnaíochtaí agus na ríochtaí

Thosaigh lonnaíocht dhaonna i Madagascar na mílte bliain ó shin, agus tháinig grúpaí daoine ón oileánra Malaeis agus ón Afraic Thoir chun cónaithe ann. D’fhorbair sochaithe agus ríochtaí éagsúla ar an oileán le himeacht ama. Bhí naisc trádála ag Madagascar le hoirthear na hAfraice, leis an Meánoirthear agus leis an India, agus bhí an trádáil ina cuid thábhachtach den saol eacnamaíoch agus sóisialta.

Faoin 19ú haois, bhí Ríocht Mhearíneach, a raibh a lárionad sna hardtailte lárnacha, tar éis a tionchar a leathnú thar chuid mhór den oileán. Faoi cheannairí amhail Radama I, neartaíodh an stát agus forbraíodh caidreamh taidhleoireachta leis an mBreatain. Bhí an trádáil sclábhaithe ina cuid thábhachtach de gheilleagar an réigiúin, agus rinneadh iarrachtaí chun trádáil sclábhaithe thar lear a shrianadh, cé gur lean an sclábhaíocht ar aghaidh sa tsochaí.

Teagmháil leis na hEorpaigh agus coilíneachas na Fraince

Thosaigh na Portaingéalaigh ag teacht go Madagascar sa 16ú haois, agus tháinig trádálaithe agus cumhachtaí Eorpacha eile ina ndiaidh. Baineadh úsáid as codanna den oileán mar bhunáiteanna trádála agus mar thearmainn do phíoráidí le linn an 17ú agus an 18ú haois.

Sa 19ú haois, tháinig méadú ar an iomaíocht idir an Fhrainc agus an Bhreatain maidir le tionchar a imirt ar Madagascar. Rinne an Fhrainc ionradh ar an oileán in 1883. Faoi chonradh 1885, cuireadh Madagascar faoi chosaint na Fraince, agus d’aithin an Bhreatain an chosaint sin in 1890. Rinne fórsaí na Fraince ionradh eile in 1895, agus rinneadh Madagascar a choilíniú go hoifigiúil in 1896. Cuireadh deireadh le monarcacht Mhearíneach agus cuireadh an bhanríon Ranavalona III ar deoraíocht.

An Dara Cogadh Domhanda agus an neamhspleáchas

Le linn an Dara Cogadh Domhanda, bhí Madagascar faoi rialtas Vichy na Fraince. Ghabh fórsaí na Breataine an t-oileán in 1942 chun cosc a chur ar chumhachtaí na hAise a úsáid mar bhunáit straitéiseach. Aistríodh rialú an oileáin chuig na Francaigh Shaora ina dhiaidh sin.

In 1947, thosaigh éirí amach mór in aghaidh riail na Fraince. Cuireadh faoi chois go foréigneach é, agus maraíodh na mílte duine; tá éagsúlacht mhór sna meastacháin ar líon iomlán na ndaoine a fuair bás. Lean athruithe polaitiúla agus riaracháin ina dhiaidh sin, agus bhain Madagascar neamhspleáchas amach ón bhFrainc ar an 26 Meitheamh 1960. Ba é Philibert Tsiranana an chéad uachtarán ar an tír neamhspleách.

Polaitíocht tar éis an neamhspleáchais (1960–2009)

Bhí dlúthnaisc eacnamaíocha agus pholaitiúla idir Madagascar agus an Fhrainc le linn uachtaránacht Tsiranana. Mhéadaigh an mhíshástacht leis an rialtas agus leis an tionchar leanúnach Francach, agus chuir oll-léirsithe in 1972 deireadh lena uachtaránacht. Bhí tréimhse éagobhsaíochta polaitiúla agus athraithe rialtais ann ina dhiaidh sin.

Tháinig Didier Ratsiraka i gcumhacht in 1975 agus chuir sé córas sóisialach i bhfeidhm. Bhí ról mór ag an arm i bpolaitíocht na tíre le linn na tréimhse seo. Faoi dheireadh na 1980idí, cuireadh tús le hathchóirithe eacnamaíocha agus le príobháidiú. Mar gheall ar agóidí agus ar bhrú ar son athruithe daonlathacha, reáchtáladh toghcháin i dtús na 1990idí. Chaill Ratsiraka an uachtaránacht in 1993, ach d’fhill sé ar an gcumhacht in 1997.

Bhí conspóid ann faoi thoghchán uachtaránachta 2001 idir Ratsiraka agus Marc Ravalomanana, méara Antananarivo. D’éiligh Ravalomanana gur bhuaigh sé an toghchán, agus in 2002 dhearbhaigh an Chúirt Bhunreachtúil Uachtarach gurbh é an buaiteoir é. Le linn a uachtaránachta, leag sé béim ar fhorbairt eacnamaíoch, ar infheistíocht agus ar athchóiriú riaracháin, ach cáineadh é freisin maidir le comhchruinniú na cumhachta agus leis an gcaoi ar láimhseáladh leasanna gnó.

In 2009, thosaigh agóidí in aghaidh Ravalomanana faoi cheannas Andry Rajoelina, méara Antananarivo. Tháinig an t-arm isteach sa ghéarchéim, agus d’éirigh Ravalomanana as an gcumhacht. Ghlac Rajoelina ceannas ar an riarachán idirthréimhseach i ndiaidh aistriú cumhachta a cáineadh go forleathan mar choup d’état.

Géarchéimeanna polaitiúla agus forbairtí le déanaí (2009–2025)

Tar éis ghéarchéim 2009, bhí tréimhse idirthréimhseach ann agus reáchtáladh toghcháin in 2013. Bhuaigh Hery Rajaonarimampianina an toghchán uachtaránachta agus tháinig sé i gcumhacht in 2014. In 2018, toghadh Andry Rajoelina ina uachtarán arís, agus atoghadh é in 2023 i dtoghchán a bhí faoi chonspóid agus ar bhaghcatáil roinnt iarrthóirí freasúra é.

I Meán Fómhair 2025, thosaigh agóidí faoi bhristeacha leanúnacha leictreachais agus uisce, chomh maith le míshástacht níos leithne maidir le bochtaineacht, éilliú agus rialachas. Tháinig na hagóidí chun cinn faoi cheannas daoine óga agus leathnaigh siad ar fud na tíre. Chuaigh cuid den arm isteach sa ghéarchéim, agus theith Rajoelina ón tír tar éis don pharlaimint é a chur as oifig i mí Dheireadh Fómhair.

Ar an 17 Deireadh Fómhair 2025, cuireadh an Coirnéal Michael Randrianirina faoi mhionn mar uachtarán idirthréimhseach. D’fhógair sé go mbeadh tréimhse idirthréimhseach ann, agus go n-eagrófaí toghcháin laistigh de dhá bhliain. Chuir an tAontas Afracach Madagascar ar fionraí mar bhall de bharr an athraithe cumhachta míbhunreachtúil.

I Márta 2026, cheap Randrianirina Mamitiana Rajaonarison, iar-cheannaire ar chomhlacht frith-éillithe na tíre, mar phríomh-aire nua tar éis dó an rialtas agus an comh-aireacht a dhíscaoileadh. Lean an t-aistriú polaitiúil ar aghaidh agus bhí ceisteanna fós ann maidir le hathchóiriú institiúidí, rialachas agus an bealach chun toghchán daonlathach a reáchtáil.

Tíreolaíocht agus Aeráid

Tá tírdhreach Madagascar éagsúil, agus is féidir an t-oileán a roinnt go ginearálta ina thrí réigiún fhisiciúla: na hardtailte lárnacha, an machaire cósta caol san oirthear agus na hísealchríocha níos leithne san iarthar. Tá sléibhte, gleannta agus ardchlár sna hardtailte lárnacha, agus tá foraoisí báistí trópaiceacha le fáil ar fhána thoir an oileáin. Bíonn aeráid níos measartha sna hardtailte mar gheall ar an airde, báisteach throm ar an gcósta thoir agus dálaí níos tirime san iarthar agus san iardheisceart.

Páirc Náisiúnta Isalo.

Tá dhá phríomhshéasúr ann: séasúr te, fliuch a mhaireann de ghnáth ó Shamhain go hAibreán, agus séasúr níos fuaire agus níos tirime ó Bhealtaine go Deireadh Fómhair. Bíonn tionchar ag cioclóin thrópaiceacha ar Madagascar freisin, agus is féidir leo tuilte agus damáiste suntasach a dhéanamh.

Tá stair gheolaíoch fhada ag Madagascar. Bhí an t-oileán mar chuid den oll-ilchríoch Gondwana tráth, sular scar sé ón Afraic agus ón bhfo-ilchríoch Indiach de réir a chéile thar na milliúin bliain. Chuir an leithlisiú geografach a lean as sin le forbairt thírdhreach agus bhithéagsúlacht shainiúil an oileáin.

Bithéagsúlacht

Lemur catta, Páirc Náisiúnta Isalo

Tá Madagascar ar cheann de na háiteanna is suntasaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de. Mar gheall ar leithlisiú geografach an oileáin thar na milliúin bliain, tá líon mór speiceas tagtha chun cinn nach bhfuil le fáil go nádúrtha in aon áit eile ar domhan. De réir an World Wildlife Fund, tá thart ar 95% de reiptílí, 89% de phlandaí agus 92% de mhamaigh Madagascar endéimeach don oileán. Tá breis agus 11,000 speiceas plandaí endéimeacha ann, lena n-áirítear seacht speiceas baobab. I measc na n-ainmhithe is cáiliúla tá na léamaí, agus tá éagsúlacht mhór chameleón, froganna agus éan le fáil ar an oileán freisin.

Tá tábhacht ar leith ag baint le héiceachórais mhuirí na tíre freisin. Tá sceireacha coiréil, mangróibh agus móinéir féir mhara le fáil feadh an chósta, agus soláthraíonn siad gnáthóga d’iasc agus do speicis mhuirí eile. Tá na gnáthóga sin tábhachtach don bhithéagsúlacht agus do shlí bheatha na bpobal cósta. Tá tábhacht ar leith ag baint le ceantair mhuirí chosanta in iarthuaisceart Madagascar. Mar shampla, tá Páirc Náisiúnta Nosy Hara suite i gceantar a bhfuil éagsúlacht shaibhir choiréil ann; tuairiscíonn an WWF go bhfuil 265 speiceas coiréil le fáil ann.

Caomhnú

Tá bithéagsúlacht Madagascar faoi bhrú mar gheall ar dhífhoraoisiú, leathnú na talmhaíochta, dó adhmaid agus gualaigh, fiach mídhleathach agus athrú aeráide. Bíonn tionchar ag cailleadh foraoise ar speicis amhail léamaí agus chameleoin, agus cuireann creimeadh ithreach agus sil-leagan dríodair isteach ar aibhneacha agus ar sceireacha coiréil. Tá triomaigh agus cioclóin ina ndúshláin bhreise do dhaoine agus don timpeallacht.

Dífhoraoisiú agus creimeadh

Tá páirceanna náisiúnta agus limistéir chosanta bunaithe chun gnáthóga agus speicis a chaomhnú. I measc na samplaí tá Páirc Náisiúnta Isalo, a bhfuil cáil uirthi as a foirmíochtaí gaineamhchloiche agus a tírdhreach garbh, agus Páirc Náisiúnta Masoala, a chosnaíonn foraoisí báistí agus gnáthóga cósta. Tá bainistiú inbhuanaithe na n-acmhainní nádúrtha ríthábhachtach chun bithéagsúlacht an oileáin a chaomhnú agus chun tacú leis na pobail a bhíonn ag brath ar na hacmhainní sin.

Bíonn iarmhairtí ag dífhoraoisiú lasmuigh de na foraoisí féin. Nuair a bhaintear crainn, is féidir le níos mó ithreach agus dríodair dul isteach in aibhneacha agus san fharraige. D’fhéadfadh sé sin sceireacha coiréil a chlúdach agus dochar a dhéanamh do ghnáthóga mara agus d’iascaigh. Ina theannta sin, cuireann triomaigh níos déine i ndeisceart Madagascar agus cioclóin agus tuilte i gceantair eile brú ar phobail agus ar acmhainní nádúrtha.

Geilleagar

Is é Antananairíveo príomhchathair na tíre

Is geilleagar i mbéal forbartha é geilleagar Madagascar, agus tá an talmhaíocht, an mhianadóireacht, an déantúsaíocht agus na seirbhísí ar na príomhearnálacha eacnamaíocha. In ainneoin acmhainní nádúrtha suntasacha agus éagsúlacht gníomhaíochtaí eacnamaíocha, tá bochtaineacht fhorleathan sa tír agus tá fás eacnamaíoch teoranta ag fadhbanna struchtúracha, easnaimh bhonneagair agus leochaileacht i leith tubaistí nádúrtha.

Talmhaíocht agus iascaireacht

Tá an talmhaíocht ríthábhachtach do gheilleagar agus do shlí bheatha mhuintir Madagascar, go háirithe i gceantair thuaithe. Is é rís an príomhbhia sa tír, agus saothraítear barra eile amhail casabhaigh, arbhar agus pónairí freisin. I measc na bpríomhtháirgí talmhaíochta a shaothraítear lena n-onnmhairiú tá fanaile, clóibh, caife agus lítsí. Tá Madagascar ar cheann de na príomhtháirgeoirí agus onnmhaireoirí fanaile ar domhan.

Tá ról tábhachtach ag an iascaireacht agus ag an dobharshaothrú i ngeilleagar Madagascar agus i slite beatha na bpobal cósta. Tá cósta thart ar 5,600 ciliméadar ar fad ag an tír agus limistéar eacnamaíoch eisiach muirí a shíneann thar mhilliún ciliméadar cearnach. Bíonn iascaireacht ar scála beag ar siúl i bpobail chósta agus in uiscí intíre araon, agus soláthraíonn sí bia agus ioncam do go leor teaghlach. I measc na dtáirgí a ghabhtar nó a tháirgtear lena ndíol sa bhaile agus lena n-onnmhairiú tá iasc, ribí róibéis, tuinnín, portáin agus gliomaigh. Tá dúshláin roimh an earnáil, áfach, lena n-áirítear ró-iascaireacht, meath ar ghnáthóga muirí agus deacrachtaí maidir le fuarú agus iompar na gabhála chuig margaí. Dá bhrí sin, tá bainistiú inbhuanaithe acmhainní mara tábhachtach do gheilleagar na tíre agus do shlí bheatha na bpobal iascaireachta.

Mianadóireacht agus déantúsaíocht

Isalo

Tá acmhainní mianracha suntasacha ag Madagascar, lena n-áirítear nicil, cóbalt, graifít agus mianraí tíotáiniam. Tá ról ag an mianadóireacht in onnmhairí agus in infheistíocht eachtrach na tíre. Tá an tionscal teicstílí agus éadaí tábhachtach freisin, agus déantar earraí a tháirgeadh lena n-onnmhairiú chuig margaí idirnáisiúnta. Mar sin féin, cuireann fadhbanna amhail soláthar neamhiontaofa leictreachais, costais iompair agus rochtain theoranta ar mhaoiniú bac ar fhás agus ar iomaíochas gnólachtaí.

Seirbhísí agus turasóireacht

Tá earnáil na seirbhísí ag éirí níos tábhachtaí sa gheilleagar. Cuimsíonn sí trádáil, iompar, teileachumarsáid agus turasóireacht. Meallann Madagascar cuairteoirí lena bhithéagsúlacht, lena pháirceanna náisiúnta, lena fhiadhúlra uathúil agus lena thránna. Tá acmhainneacht ag an turasóireacht fostaíocht a chruthú agus ioncam a ghiniúint do phobail áitiúla, cé go mbíonn tionchar ag easnaimh bhonneagair agus ag tubaistí nádúrtha ar an earnáil.

Daonra agus Cultúr

Léarscáil Mhadagascar

Teangacha

Is í an Mhalagáisis (malagasy) an teanga is mó a labhraítear i Madagascar agus tá sí ar cheann den dá theanga oifigiúla sa tír, in éineacht leis an bhFraincis. Baineann an Mhalagáisis le craobh Mhalae-Pholainéiseach na dteangacha Astrainéiseacha, agus tá gaol teangeolaíoch aici le teangacha a labhraítear in oirdheisceart na hÁise, go háirithe le teanga Mha'anyan ar oileán Bhoirneo. Léiríonn an gaol sin na naisc stairiúla idir Madagascar agus oileáin na hÁise. Tá canúintí éagsúla den Mhalagáisis á labhairt ar fud an oileáin. Úsáidtear an Fhraincis sa riarachán, san oideachas agus sa ghnó, agus tá ról tábhachtach aici sa saol poiblí.

Bunús agus grúpaí eitneacha

Tá bunús ilchineálach ag daonra Madagascar, mar thoradh ar imirce agus ar theagmhálacha idir pobail éagsúla thar na céadta bliain. Tugann fianaise stairiúil agus theangeolaíoch le fios gur tháinig lonnaitheoirí luatha ón oileánra san Áise Thoir Theas, agus gur tháinig pobail ón Afraic Thoir chuig Madagascar chomh maith. Bhí teagmhálacha ag an oileán freisin le trádálaithe Arabacha agus Peirseacha agus le pobail eile timpeall an Aigéin Indiaigh.

Is minic a dhéantar cur síos ar dhaonra Madagascar mar 18 bpríomhghrúpa eitneacha. Ina measc tá na Merina, na Betsileo, na Betsimisaraka, na Tsimihety agus na Sakalava. Tá difríochtaí stairiúla agus cultúrtha idir na pobail seo, ach tá an Mhalagáisis agus go leor gnéithe cultúrtha i gcoiteann acu. Ní grúpaí atá go hiomlán scartha óna chéile iad, agus tá féiniúlachtaí éagsúla fite fuaite ina chéile i saol na tíre.

Creideamh agus traidisiúin

Tá an Chríostaíocht ar cheann de na príomhreiligiúin i Madagascar, agus tá pobail Chaitliceacha agus Phrotastúnacha araon forleathan. Tá creidimh thraidisiúnta, go háirithe meas ar na sinsear, fós tábhachtach i saol cultúrtha na tíre. Tá pobail Mhoslamacha agus daoine nach n-aithníonn le reiligiún ar leith sa tír freisin; athraíonn cleachtais agus creidimh ó phobal go pobal. Ceann de na traidisiúin is cáiliúla ná an famadihana, ar a dtugtar uaireanta “casadh na gcnámh”. Is searmanas é a chleachtaítear i roinnt pobal ar ardchríocha Madagascar, go háirithe i measc na Merina agus grúpaí gaolmhara. Le linn an tsearmanais, tugtar iarsmaí na sinsear amach as tuamaí teaghlaigh agus filltear iad in éadaí nua sula gcuirtear ar ais sa tuama iad. Feidhmíonn an nós mar bhealach chun cuimhneamh ar na sinsear agus chun naisc idir na glúnta agus an pobal a neartú.

Bia agus saol sóisialta

Rís á saothrú i Madagascar

Tá ról lárnach ag rís, ar a dtugtar vary sa Mhalagáisis, i réim bia Madagascar agus itear í go minic ag na príomhbhéilí. De ghnáth, déantar rís a sheirbheáil le mias tionlacain ar a dtugtar laoka, a d'fhéadfadh feoil, iasc, glasraí nó pischineálaigh a bheith inti. I measc na miasa aitheanta tá romazava, stobhach a ullmhaítear le feoil agus glasraí duilleacha, agus ravitoto, mias a dhéantar le duilleoga casabhaigh brúite agus a chócaráiltear go minic le muiceoil. Bíonn bia mara coitianta sna ceantair chósta, agus athraíonn na miasa de réir na dtáirgí áitiúla agus na dtraidisiún réigiúnach.

Tá ceangail teaghlaigh agus pobail tábhachtach i gcuid mhór de thraidisiúin Madagascar. Is minic a bhíonn gaolta páirteach in imeachtaí teaghlaigh agus i searmanais a bhaineann le breitheanna, póstaí agus sochraidí. Léiríonn traidisiúin ar nós an famadihana an tábhacht a bhaineann le cuimhne na sinsear agus le leanúnachas an teaghlaigh i roinnt pobal ar an ardchlár. Athraíonn nósanna sóisialta ó réigiún go réigiún, agus tá an saol comhaimseartha á mhúnlú freisin ag an uirbiú, an t-oideachas, an imirce agus athruithe eacnamaíocha.