Gród

Wizualizacja Grodu Poznańskiego pod koniec X wieku

Rekonstrukcja wału i bramy grodu palafitowego z epoki żelaza (V wiek p.n.e.) w Biskupinie

Rekonstrukcja celtyckiego grodziska w Steinbach am Donnersberg, Niemcy

Groß Raden, IX–X wiek

Gród, gard – prehistoryczne lub średniowieczne osady obronne w formie skupisk domostw, gospodarstw (lub wczesnego miasta) otoczonych wałem, murem lub częstokołem.

Etymologia

Grodzisko palafitowe nad Jeziorem Bodeńskim (850 p.n.e.), Niemcy

Termin znany prawie we wszystkich językach indoeuropejskich, wywodzący się od praindoeuropejskiego rdzenia *g’herdh- poprzez prasłowiańskie *gordъ. Porównaj anglosaskie geard lub yeard.

Na terenie słowiańszczyzny *gordъ „umocnienie, ogrodzona osada”. Poświadczone we wszystkich językach słowiańskich np. scs gradъ „miasto, gród”, podobnie rosyjskie gòrod, polskie gród „zamek, gród warowny” itd. Jednocześnie satemowe *zordъ „rodzaj drewnianej konstrukcji” znane tylko w rosyjskim i białoruskim (choć wywodzące się z tego samego pnia co *žьrdь, czyli żerdź), np. rosyjskie dialektalne zoròd (stary akut).

Grody na terenie Polski

Grody wznoszone były w różnych okresach; na terenie dzisiejszej Polski w epoce brązu i wczesnej epoce żelaza (kultura łużycka) oraz w czasach wczesnego średniowiecza.

We wczesnym średniowieczu miejsca zamieszkania przystosowane do obrony, będące uprzednio centrami plemiennymi i ośrodkami kultu pogańskiego. Lokalizowano je na ogół w miejscach charakteryzujących się trudną dostępnością: w międzyrzeczach, na cyplach otoczonych mokradłami i naturalnych wzniesieniach – najchętniej o stromych stokach i spłaszczonej wierzchowinie. Oprócz samej lokalizacji dodatkowymi elementami obronnymi były fosy, wały ziemne, wały o konstrukcji drewniano-ziemnej lub kamiennej.

W IX–X w. zaczęto budować siedziby rycerskie lub feudalne, tzw. gródki lub grody stożkowate. Budowano je na ogół w dolinach na niewielkich wzniesieniach i otaczano rowem lub fosą. Z wydobytej ziemi usypywano kolisty kopiec. Po wyrównaniu i otoczeniu wałem ziemnym, na którym wznoszono palisady, stawiano wewnątrz budynki na planie prostokąta. Gródek taki spełniał funkcje obronno-mieszkalne. Grody budowano w celu zapewnienia bezpieczeństwa mieszkańcom oraz ochrony ich dobytku, wykorzystując naturalne ukształtowanie terenu (rzeki, wzgórza, wąwozy itp.) oraz wznoszono umocnienia – wały, fosy, palisady, częstokoły. Wokół grodu powstawały podgrodzia – osady ludności służebnej pracującej na rzecz grodu i jego mieszkańców.

Grody z jednej strony spełniały funkcję ośrodków sprawowania władzy przez księcia (króla) na posiadanym terytorium, a z drugiej często pełniły rolę punktów obrony granic tego terytorium. Gród mógł z czasem przekształcić się w miasto. Ze względu na ograniczoną przestrzeń na terenie dawnego grodu, w większości przypadków ośrodki miejskie powstawały jednak w jego pobliżu, w miejscach dogodniejszych dla rozwoju osadnictwa. Częściej miejsca pozostałe po grodach zajmowały średniowieczne zamki obronne.

Grodzisko w Czermnie (woj. lubelskie)

Pozostałości po grodach w postaci wałów ziemnych określa się mianem grodzisk. Do przykładów grodzisk na terenie Polski należą obiekty na Ostrowie Lednickim oraz w miejscowościach takich jakː

• Czermno w województwie lubelskim,
• Grzybowo i Giecz w Wielkopolsce,
• Trzcinica, Stradów i Jadowniki w Małopolsce,
• Więcbork w województwie kujawsko-pomorskim,
• Sopot w województwie pomorskim.

W XVI–XVII wieku na terenie wschodniosłowiańskich ziem I Rzeczypospolitej (Dzikie Pola) powstawały ostatnie grody, stanowiące zalążek systemu organizacji osadnictwa.

Bibliografia

• Janusz Roszko, „Kolebka Siemowita”, Iskry Warszawa 1980.