Oliwiny

Oliwiny – grupa minerałów zaliczana do krzemianów wyspowych. Barwa oliwinów zależy od ich składu chemicznego i waha się od bezbarwnej (przy niskiej zawartości jonów żelaza), przez jasnozieloną i żółtawą, do oliwkowozielonej lub brunatnej^[1].

Ogólny wzór chemiczny oliwinów to (Mg, Fe^II)₂SiO₄^[1].

Dobrze wykształcone oliwiny, o wyrazistej barwie nazywane są chryzolitami. Jest to również inne określenie oliwinów właściwych (oliwinów posiadających 70-90% mol. Mg₂SiO₄)^[1].

Do grupy oliwinów należą: forsteryt (Mg₂SiO₄), fajalit (Fe₂SiO₄), chryzolit (oliwin właściwy), hialosyderyt, hortonolit, ferrohortonolit(inne języki), tefroit(inne języki) (Mn₂SiO₄), knebelit(inne języki) ((Mn, Fe)₂SiO₄), ferroknebelit ((Fe, Mn)₂SiO₄) i liebenbergit(inne języki) ((Ni, Mg)₂SiO₄)^[1].

Właściwości

Oliwiny są głównie krzemianami: magnezu (forsteryt), żelaza (fajalit) oraz manganu (tefroit(inne języki)) i znacznie rzadziej niklu (liebenbergit(inne języki)),
większość z nich stanowi roztwory stałe (kryształy mieszane), będące członami szeregu izomorficznego: forsteryt – fajalit (oliwiny magnezowo-żelazowe),
wszystkie oliwiny krystalizują w układzie rombowym,
charakteryzują się połyskiem szklistym (na powierzchni przełamu – tłustym),
ich twardość w skali Mohsa wynosi od 6,5 do 7,
tworzą zazwyczaj kryształy słupkowe i grubotabliczkowe,
występują w skupieniach ziarnistych, zbitych, czasami występują jako pojedyncze ziarna, niekiedy występują w postaci ziarnistych skupień zwanych „bombami oliwinowymi”,
są kruche i stosunkowo twarde,
są bardzo mało odporne i szybko ulegają przeobrażeniu w różne minerały z grupy serpentynu,
czasami wykazują specjalne zjawiska optyczne: efekt kociego oka i asteryzm^[1].

Oliwiny są bardzo podatne na przeobrażenia (procesy pomagmowe, wietrzenie, procesy hydrotermalne)^[1].

Typowe dla nich procesy przeobrażeń to:

serpentynizacja,
iddyngsytyzacja,
bowlingityzacja,
oraz zastępowanie przez węglany takie jak magnezyt, dolomit, rzadziej kalcyt.

Są jednymi z głównych składników meteorytów oraz powszechnie występują w skałach księżycowych^[1].

Występowanie

Przeważnie występują w zasadowych i ultrazasadowych skalach magmowych: perydotytach, dunitach, lherzolitach, bazaltach oliwinowych, melafirach i diabazach.
oliwiny zasobne w magnez lub mangan (forsteryt i tefroit) są składnikami różnych utworów zmetamorfizowanych (żelaza, manganu, skarnów, metasomatytów itd.),
oliwiny występują w niektórych meteorytach,
w niektórych serpentynitach jako minerał reliktowy
w niektórych skałach okruchowych: piaskach i żwirach^{[potrzebny przypis]}.

Miejsca występowania: Egipt – kryształy ponad 5 cm; Kenia; Tanzania; Etiopia; USA; Meksyk; Czechy; Rosja – kryształy fajalitu ok. 10 cm (Kołyma), kryształy forsterytu ok. 16cm (Ural).

Tefroity występują w Langban (Szwecja), Franklin (New Jersey, USA) oraz w górach Ural. Knebelity i ferroknebelity pojawiają sie w złożach manganu np. Dannemora (Szwecja), Iwdel (Rosja)^[1].

W Polsce oliwiny występują w marmurach koło Kamiennej Góry na Dolnym Śląsku i w bazaltach w okolicy Lubania i Lwówka Śląskiego. Ich relikty zaobserwowano w Ząbkowicach Śląskich^[1].

Zastosowanie

Stanowią surowiec do produkcji materiałów ogniotrwałych
stanowią surowiec do produkcji technicznego szkła kwarcowego
mają znaczenie naukowe
są poszukiwane i cenione przez kolekcjonerów
znajdują zastosowanie w jubilerstwie

Porównanie forsterytu, oliwinu właściwego i fajalitu

Dane przedstawione poniżej są opisem składu chemicznego modeli wyidealizowanych. W przyrodzie naturalne "czyste" człony szeregu izomorficznego forsteryt-fajalit nie występują.

Forsteryt

Wzór empiryczny: Mg₂SiO₄
Masa cząsteczkowa g/cm³: 140,69
- magnez (Mg) – 34,55% (57,29% MgO)
- krzem (Si) – 19,96% (42,71% SiO₂)
- tlen (O) – 45,49%

Oliwin właściwy

Wzór empiryczny: [Mg_1,6,FeII0,4]SiO₄
Masa cząsteczkowa g/cm³: 153,31
- magnez (Mg) – 25,37% (42,06% MgO)
- żelazo (Fe) – 14,57% (18,75% FeO)
- krzem (Si) – 18,32% (39,19% SiO₂)
- tlen (O) – 41,74%

Fajalit

Wzór empiryczny: FeII2SiO₄
Masa cząsteczkowa g/cm³: 203,78
- żelazo (Fe) – 54,81% (70,51% FeO)
- krzem (Si) – 13,78% (29,49% SiO₂)
- tlen (O) – 31,41%^{[potrzebny przypis]}

Bibliografia

JerzyJ. Żaba JerzyJ., Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów, Videograf II, 2006, s. 321–323, ISBN 83-7183-385-7 .
AndrzejA. Bolewski AndrzejA., AndrzejA. Manecki AndrzejA., Mineralogia szczegółowa, Warszawa: Wydawnictwo PAE, 1993, ISBN 83-85636-03-X [dostęp 2026-10-20] .

Przypisy

1 2 3 4 5 6 7 8 9 AndrzejA. Bolewski AndrzejA., AndrzejA. Manecki AndrzejA., Mineralogia szczegółowa, Warszawa: Wydawnictwo PAE, 1993, s. 326-330, ISBN 83-85636-03-X [dostęp 2026-10-20] .

Zobacz też

[:1-1] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 AndrzejA. Bolewski AndrzejA., AndrzejA. Manecki AndrzejA., Mineralogia szczegółowa, Warszawa: Wydawnictwo PAE, 1993, s. 326-330, ISBN 83-85636-03-X [dostęp 2026-10-20] .

[1]