hydrokarbon

Alkan er fellesnamnet for alle dei metta hydrokarbona. I eit alkan er det berre enkelbindingar mellom karbonatoma i molekylet. Molekylet er eit metta hydrokarbon når alle dei plassane som ikkje er opptekne av karbonatom, er fylte med hydrogenatom.

Eksempel på alkan:

• metan, CH₄
• etan, C₂H₆
• propan, C₃H₈

Alkan-gruppa har kjemiske namn som sluttar på ‑an. Den første delen av namnet fortel kor mange karbonatom som er kopla saman i molekylet. Metan har berre eitt karbonatom og er det enklaste alkanet. I lufta finst det metan i ørsmå mengder. Dette metanet stammar frå sumpområde, vulkanar og tarmgass frå drøvtyggjarar. Metan er ein kraftig drivhusgass som påverkar drivhuseffekten på Jorda.

Alkana har låge kokepunkt og lèt seg ikkje løyse i vatn. Alkan blir brukt for å beskytte gjenstandar mot fukt og vatn, og i leppepomade og enkelte skokremar. Kokepunktet for metan er til dømes –162 °C, og ved romtemperatur er det ein gass.

Sykliske hydrokarbon er alkan med eit ringforma molekylskjelett.

• Les meir om sykliske sambindingar

Eksempel på nokre sykliske alkan:

• sykloheksan, C₆H₁₂
• norbornan, C₇H₁₂

Alken er eit umetta hydrokarbon som har éi eller fleire dobbelbindingar mellom karbonatoma. Alken inneheld relativt mindre hydrogen enn alkan og blir derfor gjerne kalla umetta hydrokarbon. Alken reagerer lettare med andre kjemiske stoff enn alkanane.

Eksempel på alken:

• eten, C₂H₄
• butadien, C₄H₆
• isopren, C₅H₈

Alle alken har namn som sluttar på ‑en. Dobbelbindinga gjer at alkena reagerer lettare med andre stoff enn det alkana gjer. Dobbelbindinga kan lett opne seg og binde to andre atom til karbonskjelettet. Det enklaste alkenet er eten, også kalla etylen.

Eten er eit utgangspunkt for å lage mange andre kjemiske sambindingar, for eksempel polyetylen (plast). I naturen er eten eit plantehormon som stimulerer bladfelling og modning av frukt. Epler og pærer skil ut mykje eten når dei modnar. Dersom epler og pærer ligg saman med bananar eller anna frukt, kan frukta bli påverka av eten og raskt bli overmoden.

Alkyn er umetta hydrokarbon med éi eller fleire trippelbindingar mellom karbonatoma i hydrokarbon-molekylet. Trippelbindinga kan lett bli broten, og alkynet reagerer raskt med andre stoff. Alkyn inneheld relativt mindre hydrogen enn alken.

Eksempel på alkyn:

• acetylen, C₂H₂
• benzyn, C₆H₄

Alkyna har namn som sluttar på ‑yn. Det enklaste alkynet er gassen acetylen, som har to karbonatom og to hydrogenatom. Acetylen blanda med oksygengass brenn med ein svært varm flamme (3300 °C) og eignar seg godt som sveisegass. Alkynatomet etyn inneheld færre hydrogenatom enn tilsvarande alkanmolekyl (metan) og alkenmolekyl (eten).

Ein undertype sykliske hydrokarbon er aromatiske hydrokarbon. Dei blir òg kalla benzenderivat, fordi dei kjemiske eigenskapane deira og elektronstrukturar har store likskapstrekk med benzen.

Eksempel på aromatiske hydrokarbon:

• benzen, C₆H₆
• naftalen, C₁₀H₈
• styren, C₈H₈

Om det er ein ring i molekylet, skriv ein syklo framfor kjedenamnet. For eksempel vil eit ringforma molekyl med seks karbonatom i ringen heite sykloheksan.

Dobbeltbindingar visast i namn ved at etterstavinga -an blir bytt ut med -en. For eksempel er buten hydrokarbon med fire karbonatom og ei dobbeltbinding.

Er det meir enn to karbonatom i ei kjede, må namnet òg ha eit tal som viser kor dobbeltbindinga er, for eksempel heks-2-en for CH₃–CH=CH–CH₂–CH₂–CH₃.

Tilsvarande får molekyl med trippelbindingar endelsen -yn i navnet, unntatt for det aller minste molekylet, H–C≡C–H, som har namnet acetylen.

Aromatiske hydrokarbon har eigne namn etter kva slags ringstruktur det er i molekylet.

Desse namna er gitt av IUPAC, ein internasjonal organisasjon som gir tilråding om namn og uttrykk i kjemien. Namna blei sist reviderte i 2022. Tilrådingane blir ofte kalla IUPAC-reglar og vert nytta på alle språk, men tilpassa stavemåten til språket. Til dømes heiter heksan hexane på engelsk.