Radium

Radium (Ra) – Dmitri Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 88-ci element.Qələvi torpaq metallarından radium ən axırda kəşf edilmişdir, hələ Dmitri Mendeleyev onun üçün dövri sistemdə əvvəlcədən boş xana saxlamışdı. Radium 1898-ci ildə uran filizində tapıldı. Pyer və Mariya Kürilər bu mineralı tədqiq edərkən bəzi filiz nümunələrinin radioaktivliyinin onlardakı uranın miqdarına görə gözləniləndən böyük olduğunu müəyyən etdilər. Onlar belə nəticəyə gəldilər ki, uran filizinin tərkibində radioaktivliyi uranınkından yüksək olan yeni element vardır. Tezliklə onlar bu birləşməni ayıra bildilər. Radioaktiv parçalandığına görə elementi radium adlandırdılar. Kürilər təqribən bir ton uran filizini işləyərək, 0,1 q-a yaxın radium duzu aldılar. Radium metalı isə 1910 -cu ildə civə katodundan istifadə etməklə radium – xlorid məhlulunun elektrolizindən alındı. Radium gümüşü – ağ rəngli ağır, çətinəriyən metaldır (6,5x10-4 atm təzyiqə tər=0,63C0). Digər qələvi – torpaq metallar kimi o da sərbəst halda yüksək kimyəvi aktivliyə malikdir, su ilə şiddətli reaksiyaya daxil olaraq hidrogeni ayırır: Ra+2H₂O=Ra(OH)₂+H₂. Bu zaman əmələ gələn radium – hidroksid qüvvətli əsasdır, suda yaxşı həll olur. Ona natrium – sulfat məhlulu ilə təsir etdikdə turşularda həll olmayan ağ rəngli radium – sulfat çöküntüsü əmələ gəlir: Ra(OH)₂+Na₂SO₄=RaSO₄+2NaOH. Təbiətdə radium 238 U-in radioaktiv parçalanmasından əmələ gəlir. Ona görə də təəccüblü deyil ki, onu uran filizlərindən əldə edirlər. 236 Ra izotopunun yarımparçalanma periodu 1600 ildir. Bu zaman radioaktiv radon qazı əmələ gəlir. Radium metalı təbiətdə olan ən radioaktiv maddə statusuna malikdir. İlk olaraq Mariya və Pyer Küri mineral uran filizindən radiumun alınmasına nail olmuşlar.Tonlarla filiz emal etdikdən sonra cəmi 0,1 qram radium ala bilmişlər və, onun insan dərisi ilə təmasda olduğunda, yanıq əmələ gətirməsini müəyyən etmişlər. Daha sonra Pyer Küri və onunla çalışan tibb mütəxəssisləri radiumun radioaktiv təsiri ilə şişlərin dağıtma qabiliyyətini aşkar etmişlər. “Küri terapiyası” həm kəşf edilmə zamanına görə, həm də əhəmiyyətinə görə xərçəng xəstəliyinin şua ilə ilk müalicə üsulu idi. “Qorxunc” mavi işıq saçan radium təbii enerji mənbəyi kimi, diş məcunun hazırlanmasından başlayaraq, saç bəsləmə maddələrinə qədər bir çox məhsulların tərkibinə daxil edilirdi. O, lüminissent tərkiblərin hazırlanmasında da geniş tətbiq olunurdu, saatları rəngləyən qadınlardan ibarət qrupun hamısı xərçəng və anemiya xəstəliyinə düşmədiyinə qədər. Qadınlar istifadə etdikləri fırçaları ağızlarında isladırdılar ki, fırça tükcüklərini birləşdirsinlər və bu zaman radioaktiv maddəni udmuş olurdular.^[1]

Tarix

Fransız alimləri Pyer və Mari Küri uranı uran filizindən (Çexiyanın Yoahimştal şəhərində çıxarılan qarışıq) ayırdıqdan sonra qalan tullantıların təmiz urandan daha radioaktiv olduğunu aşkar etdilər. Bir neçə illik intensiv işdən sonra Kürilər iki yüksək radioaktiv elementi: polonium və radiumu ayırdılar. Kürilər ilk dəfə 26 dekabr 1898-ci ildə Fransa Elmlər Akademiyasında radiumun (bariumla qarışıq şəklində) kəşfini elan etdilər. 1910-cu ildə Mari Küri və Andre Debierne civə katodunda radium xloridinin elektrolizi və sonradan hidrogendə distillə yolu ilə təmiz radiumu ayırdılar. Təcrid olunmuş element, indi məlum olduğu kimi, uran-238-in parçalanma məhsulu olan radium-226 izotopu idi. Kürilər radium və poloniumun kəşfinə görə Nobel mükafatı aldılar. Radium uran-238 izotopunun radioaktiv parçalanması zamanı bir çox ara mərhələlərdən keçir və buna görə də uran filizində az miqdarda olur.

Rusiyada radium ilk dəfə məşhur sovet radiokimyaçısı V.Q.Xlopin tərəfindən təcrübələrdə təcrid edilmişdir. 1918-ci ildə Dövlət Rentgen İnstitutunun tərkibində Radium şöbəsi təşkil edildi və 1922-ci ildə ayrıca elmi institut statusu aldı. Radium İnstitutunun vəzifələrindən biri radioaktiv elementlərin, əsasən radiumun öyrənilməsi idi. V.İ.Vernadski yeni institutun direktoru, V.Q.Xlopin onun müavini, L.V.Mısovski isə fizika şöbəsinə rəhbərlik etdi.

1909-cu ildə Böyük Britaniyada London Radium İnstitutu açıldı və tibbdə tətbiqi radium tədqiqatlarına diqqət yetirdi.

Radiumun radioaktiv parçalanması nəticəsində əmələ gələn bir çox radionuklidlərə kimyəvi identifikasiyası əldə edilməzdən əvvəl radium A, radium B, radium C və s. kimi adlar verildi. İndi digər kimyəvi elementlərin izotopları kimi tanınsalar da, onların tarixi adları bəzən ənənəvi olaraq istifadə olunur:

	İzotop
Radium emanasiyası	²²²Rn
Radium A	²¹⁸Po
Radium B	²¹⁴Pb
Radium C	²¹⁴Bi
Radium C₁	²¹⁴Po
Radium C₂	²¹⁰Tl
Radium D	²¹⁰Pb
Radium E	²¹⁰Bi
Radium F	²¹⁰Po

Saniyada 3,7×1010 parçalanmaya və ya 37 GBq-a bərabər olan radioaktiv mənbə aktivliyinin SI olmayan vahidi olan Küri (Ci) əvvəllər 1 qram radium-226-nın aktivliyinə əsaslanırdı. Lakin, daha dəqiq ölçmələr 1 qram radium-226-nın aktivliyinin 1 Ci-dən təxminən 1,3% az olduğunu göstərdiyindən, bu vahid indi saniyədə 37 milyard parçalanma kimi müəyyən edilir (dəqiq olaraq).

Fiziki və kimyəvi xüsusiyyətləri

Radium atomunun tam elektron konfiqurasiyası belədir: 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶4s²3d¹⁰4p⁶5s²4d¹⁰5p⁶6s²4f¹⁴5d¹⁰6p⁶7s²

Radium normal şəraitdə parlaq ağ metaldır; havada qaralır (ehtimal ki, radium nitridi Ra3N2 və ya onun RaO oksidi ilə qarışığının əmələ gəlməsi səbəbindən). Su ilə reaksiyaya girir. Barium və stronsiuma bənzər şəkildə davranır, lakin kimyəvi cəhətdən daha reaktivdir. Adi oksidləşmə dərəcəsi +2-dir. Radium hidroksid Ra(OH)₂ güclü, korroziyaya davamlı bir əsasdır.

Metallik radium bədən mərkəzli kub qəfəsə (BCC), fəza qrupu Im3m və vahid hüceyrə parametrlərinə a=0.5148 nm malikdir. Sıxlığı 5.5 q/sm³-dür. Ərimə nöqtəsi 969°C (0.65 mbar-da), qaynama nöqtəsi 1507°C. Ərimə istiliyi 8 kJ/mol. Buxarlanma istiliyi 149.6 kJ/mol. Sublimasiya istiliyi 157.9 kJ/mol. İstilik tutumu C0 p 29.3 J/(mol K). Entropiya S0 298 69.1 J/(mol K).

Güclü radioaktivliyinə görə, bütün radium birləşmələri qaranlıqda aydın görünən mavimsi bir parıltı (radioxemilüminesensiya) yayır. Radioliz onun duzlarının sulu məhlullarında baş verir. Metallik radium-226 radioaktiv parçalanma səbəbindən hər qramda saatda 550 J istilik buraxır. Enerjidən əlavə, radium parçalanması həmçinin radon (hər qram radium-226 gündə təxminən 1 mm³ radon-222) və helium əmələ gətirir.

Sulu məhlulda radium rəngsiz Ra²⁺ kationuna çevrilir, buna görə də bütün radium birləşmələri ağ rəngdə olur. Lakin, onlar sonda sarıya çevrilir və sonra radiumun alfa şüalanması səbəbindən daha da tündləşirlər. Radium xlorid suda bariy xloriddən daha az həll olur. Radium bromid xloriddən daha çox həll olur. Radium nitratın həllolma qabiliyyəti artan nitrat turşusu konsentrasiyası ilə azalır. Həll olmayan radium duzlarına sulfat, xromat, karbonat, yodat, tetrafluoroberillat və nitrat daxildir. Karbonat istisna olmaqla, hamısı müvafiq bariy duzlarından daha az həll olur. Radium sulfat məlum sulfatlar arasında ən az həll olanıdır.

İstehsal

20-ci əsrin əvvəllərində təmiz radium əldə etmək çox əmək tələb edən bir iş idi. Mari Küri tək bir dənəli təmiz radium əldə etmək üçün 12 il çalışdı. Yalnız 1 qram təmiz radium əldə etmək üçün bir neçə vaqon uran filizi, 100 vaqon kömür, 100 tanker su və 5 vaqon müxtəlif kimyəvi maddələr lazım idi. Buna görə də, 20-ci əsrin əvvəllərində dünyada bundan bahalı metal yox idi. Bir qram radium 200 kq-dan çox qızıla başa gəlirdi.

Radium adətən uran filizlərindən çıxarılır. Uran-238 seriyasında dünyəvi radioaktiv tarazlıq yaratmaq üçün kifayət qədər köhnə filizlərdə bir ton uranda 333 milliqram radium-226 olur.

Radiumun uran tərkibli minerallardan radiumu süzən radioaktiv təbii sulardan çıxarılması üçün bir üsul da mövcuddur. Bu sulardakı radium miqdarı 7,5 x 10 q/q-a çata bilər. Beləliklə, Komi Respublikasının Uxta rayonunun indiki Vodnı kəndinin yerində, Uxta yatağının yeraltı minerallaşmış sularından radiumun təcrid edilməsi üzrə dünyada yeganə müəssisə olan "Vodnı Promıslo" (Su Sənayesi) 1931-ci ildən 1956-cı ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir.

Bu zavodun hüquqi varisinin (Uxta Elektrokeramika Zavodu Tərəqqi ASC) arxivində qorunan sənədlərin təhlili əsasında hesablanmışdır ki, bağlanmazdan əvvəl Vodnı Promısloda təxminən 271 qram radium istehsal edilmişdir. 1954-cü ildə dünyada hasil edilən radium ehtiyatları 2,5 kq olaraq qiymətləndirilmişdir. Beləliklə, 1950-ci illərin əvvəllərinə qədər Vodnı Promısloda təxminən hər onda bir qram radium əldə edilmişdir.

Təbii mövcudluq

Radium olduqca nadirdir. Kəşfindən bəri bir əsrdən çox müddət ərzində dünyada yalnız 1,5 kq təmiz radium çıxarılıb. Kürilərin radium əldə etdiyi bir ton qarışıqda cəmi 0,1 q radium-226 var. Bütün təbii radium radiogendir - uran-238, uran-235 və ya torium-232-nin parçalanması nəticəsində əmələ gəlir. Təbii olaraq rast gəlinən dörd izotopdan ən çox yayılmış və ən uzunömürlü (yarımparçalanma dövrü 1602) uran-238 radioaktiv seriyasının üzvü olan radium-226-dır. Tarazlıqda filizdəki uran-238-in radium-226-ya nisbəti onların yarımparçalanma dövrlərinin nisbətinə bərabərdir: (4.468⋅109 il)/(1602 il) = 2.789⋅106. Beləliklə, təbiətdəki hər 2,8 milyon uran atomu üçün yalnız bir radium atomu var; radiumun klark sayı (Yer qabığındakı bolluq) ~1 μg/t-dir.

Təbiətdə rast gəlinən bütün radium izotopları cədvəldə verilmişdir:

İzotop	Tarixi ad	Alə	Yarımparçalanma dövrü	Çürümə növü	Qız izotopu (tarixi adı)
Radium-223	aktinium Х (AcX)	Uran seriyası-235	11,435 gün	α	radon-219 (aktinon, An)
Radium-224	torium Х (ThX)	torium seriyası-232	3,66 gün	α	Radon-220 (toron, Tn)
Radium-226	Radium (Ra)	Uran seriyası-238	1602 il	α	radon-222 (radon, Rn)
Radium-228	mezotorium I (MsTh₁)	torium seriyası-232	5,75 il	β	Aktinium-228 (mezotorium II, MsTh₂)

Radiumun geokimyası əsasən uranın miqrasiyası və konsentrasiya modelləri, eləcə də aktiv qələvi torpaq metalı olan radiumun özünün kimyəvi xüsusiyyətləri ilə müəyyən edilir. Radiumun konsentrasiyasına töhfə verən proseslər arasında ən vacibi radiumun konsentrasiya etdiyi dayaz geokimyəvi maneələrin əmələ gəlməsidir. Bu maneələr, məsələn, oksidləşmə zonasında sulfat maneələri ola bilər. Oksidləşmə zonasında radium ehtiva edən xlorid tərkibli hidrogen sulfid suları sulfatlaşır və radium sulfat BaSO4 və CaSO4 ilə birlikdə çökür və burada praktik olaraq həll olmayan, daimi radon mənbəyinə çevrilir. Uranın yüksək miqrasiyası və konsentrasiya potensialı səbəbindən bir çox növ uran filizi formasiyaları hidrotermal mayelərdə, kömürlərdə, bitumlarda, karbonlu şistlərdə, qumdaşlarında, torf bataqlıqlarında, fosforitlərdə, qəhvəyi dəmir daşlarında və balıq sümükləri olan gillərdə (litofasiyalarda) əmələ gəlir. Kömür yandırıldıqda kül və şlak 226Ra ilə zənginləşir. Fosfat süxurlarında da yüksək səviyyədə radium var.

Uran və toriumun parçalanması və süxurlardan süzülməsi nəticəsində neftdə radium radionuklidləri davamlı olaraq əmələ gəlir. Statik vəziyyətdə neft təbii yataqlarda qalır; neftlə yeraltı sular arasında radium mübadiləsi olmur (su-neft təmas zonası istisna olmaqla), bu da neftdə radiumun artıqlığına səbəb olur. Yatağın işlənməsi zamanı lay və vurma suları sürətlə neft yataqlarına daxil olur və su-neft sərhədini kəskin şəkildə artırır və nəticədə radium sızma su axınına çıxır. Sulfat ionlarının səviyyəsinin yüksəlməsi ilə suda həll olan radium və barium boruların, fitinqlərin və çənlərin səthlərində çökən radiobarit Ba(Ra)SO4 şəklində çökür. 226Ra və 228Ra üçün səthə çatan neft-su qarışığının tipik həcm aktivliyi 10 Bq/L (maye radioaktiv tullantılara bərabər) ola bilər.

Radiumun əksəriyyəti süxurlarda dağılır. Radium, Yer qabığının kütləsinin yarısını təşkil edən feldispatları təşkil edən qələvi və qələvi torpaq elementlərinin kimyəvi analoqudur. Kalium feldispatları turşulu maqmatik süxurların - qranitlərin, sienitlərin, qranodioritlərin və digərlərinin əsas süxur əmələ gətirən minerallarıdır. Qranitlərin tərkibindəki uran səbəbindən təbii olaraq fon səviyyələrindən bir qədər yüksək radioaktivliyə malik olduğu məlumdur. Uran klarkının miqdarı 3 q/t-dən çox olmasa da, qranitlərdəki miqdarı 25 q/t-a çatır. Lakin radiumun daha çox yayılmış kimyəvi analoqu olan barium olduqca nadir kalium-barium feldispatlarının (hialofanların) bir hissəsidir və "təmiz" barium feldispatı, selius mineralı BaAl2Si2O8 çox nadirdir, radium isə radiumun qısa yarımparçalanma dövrü səbəbindən radium feldispatlarını və minerallarını əmələ gətirmək üçün toplanmır. Radium məsamələrdən və mikroçatlardan keçərək yeraltı sularla yuyulan radona parçalanır. Təbiətdə bəzən uran olmayan gənc radium minerallarına, məsələn, radiobarit və radiokalsitə rast gəlinir. Bu minerallar radiumla zəngin məhlullardan (asanlıqla həll olan ikinci dərəcəli uran minerallarına yaxın) kristallaşdıqda, radium izomorfizm yolu ilə barium və kalsiumla kokristallaşır.

Bədənə təsirləri

İzotopik tərkibindən asılı olaraq, radium yüksək və son dərəcə yüksək radiotoksiklik nümayiş etdirir. İnsan bədənində kalsium kimi davranır - qəbul edilən radiumun təxminən 80%-i sümük toxumasında toplanır. Radiumun yüksək konsentrasiyası osteoporoza, spontan sümük sınıqlarına və sümük və hematopoetik toxumanın bədxassəli şişlərinə səbəb olur. Ağciyər xərçənginə səbəb olan radiumun qaz halında (inert qaz) radioaktiv parçalanma məhsulu olan radon da təhlükəlidir. Tütün çəkmə ilə yanaşı, ağciyər xərçənginin əsas səbəbidir.

Mari Sklodovska-Kürinin vaxtından əvvəl ölümü xroniki radium zəhərlənməsi ilə əlaqədar idi, çünki o dövrdə radiasiyaya məruz qalmanın təhlükələri hələ başa düşülməmişdi.

İzotoplar

Kütlə ədədləri 201-dən 235-ə qədər dəyişən 35 radium izotopu məlumdur. ²²³Ra, ²²4Ra, ²²⁶Ra və ²²⁸Ra izotopları təbiətdə tapılır və uran-238, uran-235 və torium-232 radioaktiv seriyasının üzvləridir. Qalan izotoplar süni şəkildə istehsal edilə bilər. Məlum radium izotoplarının əksəriyyəti alfa parçalanmasına məruz qalır və kütlə ədədi ana nüvənin kütlə ədədindən 4 az olan radon izotoplarına çevrilir. Neytron çatışmazlığı olan radium izotopları həmçinin pozitron emissiyası və ya orbital elektron tutması ilə əlavə beta parçalanma kanalına malikdir; bu, ana nüvə ilə eyni kütlə ədədinə malik fransium izotopu əmələ gətirir. Neytronla zəngin radium izotopları (kütlə ədədləri 227-dən 235-ə qədər) yalnız beta-mənfi parçalanmaya məruz qalır; Bu, ana nüvə ilə eyni kütlə ədədinə malik aktinium nüvələrinin əmələ gəlməsi ilə baş verir. Beta stabillik xəttinə yaxın bəzi radium izotopları (²²¹Ra, ²²²Ra, ²²³Ra, ²²⁴Ra, ²²⁶Ra), alfa parçalanmasına əlavə olaraq, karbon-14 nüvəsinin emissiyası və ana nüvənin kütlə sayından 14 az olan qurğuşun nüvəsinin əmələ gəlməsi ilə klaster aktivliyi nümayiş etdirir (məsələn, ²²²Ra → ²⁰⁸Pb+14C), baxmayaraq ki, bu prosesin ehtimalı alfa parçalanmasına nisbətən yalnız 10⁻⁸...10⁻¹⁰% -dir. Bəzi radium izotoplarının radioaktiv xüsusiyyətləri.

Kütləvi ədəd	Yarımparçalanma dövrü	Çürümə növü
213	2,73(5) dəq.	α (80±3%)
219	10(3) мс	α
220	17,9(14) мс	α
221	28(2) с	α
222	33,6(4) с	α
223 (AcX)	11,4377(22) günlər	α
224 (ThX)	3,6319(23) günlər	α
225	14,9(2) günlər	β⁻
226	1600(7) il	α
227	42,2(5) dəq.	β⁻
228 (MsTh₁)	5,75(3) il	β⁻
230	93(2) dəq.	β⁻

Tətbiq

20-ci əsrin əvvəllərində radium faydalı hesab olunurdu və bir çox məhsul və məişət əşyalarına daxil edilirdi: çörək, şokolad, içməli su, diş pastası, üz tozları və kremləri, həmçinin tonus və potensialı yaxşılaşdıran məhsullar.

Hazırda radium bəzən kompakt neytron mənbələrində istifadə olunur; bu məqsədlə az miqdarda berilyum ilə əridilir. Alfa şüalanmasının (helium-4 nüvələri) təsiri altında neytronlar berilyumdan atılır:

{\ce {^9Be}}+{}_{2}^{4}\alpha \to {\ce {^{12}C}}+{}^{1}n.

Tibbdə radium radon vannalarının hazırlanması üçün radon mənbəyi kimi istifadə olunur [mənbəsi göstərilməyib 2073 gün] (lakin onların faydalılığı hazırda mübahisəlidir [mənbəsi göstərilməyib 2073 gün]). Bundan əlavə, radium dərinin, burun mukozasının və genitouriya yollarının bədxassəli xəstəliklərinin müalicəsində qısamüddətli şüalanma üçün istifadə olunur [mənbəsi göstərilməyib 2073 gün].

Lakin, hazırda sürətləndiricilərdə və ya nüvə reaktorlarında, məsələn, ⁶⁰Co (T_1/2 = 5,3 il), ¹³⁷Cs (T_1/2 = 30,2 il), ¹⁸²Ta (T_1/2 = 115 gün), ¹⁹²Ir (T_1/2 = 74 gün), ¹⁹⁸Au (T_1/2 = 2,7 gün) və s., eləcə də izotop generatorlarında (qısamüddətli izotopların istehsalı üçün) istehsal olunan, tibbi məqsədlər üçün daha uyğun olan arzuolunan xüsusiyyətlərə malik bir çox radionuklid mövcuddur.

1970-ci illərə qədər radium tez-tez daimi parlayan parlaq boyalar hazırlamaq üçün istifadə olunurdu (aviasiya və dəniz alətlərinin siferblatlarını, xüsusi saatları və digər cihazları işarələmək üçün). Lakin, indi o, adətən daha az təhlükəli izotoplarla əvəz olunur: tritium (T_1/2 = 12,3 il) və ya ¹⁴⁷Pm (T_1/2 = 2,6 il). Bəzən radium parlaq tərkibli saatlar, o cümlədən qol saatları da mülki istifadə üçün istehsal olunurdu. Radium parlaq tərkibli saatlara bəzi köhnə Milad ağacı bəzəklərində [mənbə 2073 gün üçün göstərilməyib], işıqlı düymələri olan açarlarda, bəzi köhnə radioların siferblatlarında və s. də rast gəlmək olar. Sovet istehsalı olan daimi parlayan parlaq tərkibli cihazın xarakterik xüsusiyyəti onun xardal-sarı rəngidir, baxmayaraq ki, bəzən digər rənglər də mövcuddur (ağ, yaşılımtıl, tünd narıncı və s.). Bu cür cihazların təhlükəsi ondadır ki, onlar xəbərdarlıqlarla işarələnməyib və yalnız dozimetrlərlə aşkar edilə bilər. Fosfor alfa şüalanmasının təsiri altında parçalanır və boya tez-tez parlamağı dayandırır. Əlbəttə ki, bu, onu daha az təhlükəli etmir, çünki radium yox olmur. Parçalanmış boya da parçalana bilər və qida ilə qəbul edilən və ya nəfəs alınan hissəcik alfa şüalanması səbəbindən ciddi zərər verə bilər.

Radiolüminesent boya ilə sonradan istifadəyə verilən fosforlu boyalar arasındakı fərq, qaranlıqda davamlı, solmayan parıltısıdır.

Ədəbiyyat siyahısı

http://kimyanioyren.blogspot.com/p/maraql-kimya.html Arxivləşdirilib 2015-12-02 at the Wayback Machine

İstinadlar

↑ Redaktor: 30 saniyə kimya haqqında. Moskva: “Ripol klassik”, 2014

Xarici keçidlər

"The discovery of radium". Lateral Science. UK. 8 iyul 2012. Archived from the original on 9 mart 2016. İstifadə tarixi: 13 may 2017.
Radium water bath in Oklahoma. markwshead.com (photographic images).
"Radium, radioactive". NLM Hazardous Substances Databank. U.S. National Institutes of Health. 1 iyul 2018 tarixində arxivləşdirilib.
"Annotated bibliography for radium". Alsos Digital Library for Nuclear Issues. Lexington, VA: Washington and Lee University. 25 iyun 2019 tarixində arxivləşdirilib.
"Radium". The Periodic Table of Videos. University of Nottingham.

[1] Redaktor: 30 saniyə kimya haqqında. Moskva: “Ripol klassik”, 2014

[1]