Centaurus A
Centaurus A (NGC 5128 edo Caldwell 77 izenez ere ezaguna) galaxia bat da Centaurus konstelazioan. James Dunlop astronomo eskoziarrak aurkitu zuen 1826an Parramattan, Hegoaldeko Gales Berrian, Australian. Literaturan eztabaida handia dago galaxiaren funtsezko propietateei buruz, hala nola Hubble motari buruz (galaxia lentikularra edo galaxia eliptiko erraldoia) eta distantziari buruz (10-16 milioi urte argia-argia).[1][2][3][4] NGC 5128 Lurretik hurbilen dagoen irrati-galaxietako bat da, eta, beraz, astronomo profesionalek sakon aztertu dute haren nukleo galaktiko aktiboa.[5] Zeruko bosgarren galaxiarik distiratsuena da, eta, beraz, astronomo afizionatuentzat ere helburu ezin hobea da.[5] Hego hemisferiotik eta iparraldeko behe-latitudeetatik baino ez da ikusten.
Galaxiaren erdian zulo beltz supermasibo bat dago, 55 milioi eguzki-masa dituena. Zulo horrek zurrutada erlatibista bat kanporatzen du, X izpien uhin-luzeretako eta erradioko emisioen erantzulea dena.[6] Hamarkada batez zurrutadaren erradioa behatuz, astronomoek zehaztu dute bere barneko zatiak argiaren abiaduraren erdia inguru mugitzen direla. Zurrustak inguruko gasekin talka egin ahala, X izpiak urrunago sortzen dira, eta, ondorioz, energia handiko partikulak sortzen dira. Centaurus Aren X izpien zurrustak milaka argi-urte ditu, eta irrati-zurrustak, berriz, milioi bat argi-urte baino gehiago.
Beste izar-sorkuntza handiko galaxia batzuetan bezala, uste da talka galaktiko batek izar-eraketako leherketa bizia eragiten duela. Ereduek iradoki dutenez, Centaurus A galaxia eliptiko handi bat zen, galaxia espiral txikiago batekin talka egin zuena eta azkenean harekin bat egingo zuena.[7] Horregatik, galaxia interes berezikoa izan da astronomoentzat urteetan. Espiralean dauden galaxia-talkak nahiko arruntak diren arren, ez dira guztiz ulertzen galaxia eliptiko baten eta espiral baten arteko talka baten ondorioak.[8]
Behaketen historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]NGC 5128 James Dunlopek aurkitu zuen 1826ko apirilaren 29an, Parramattako behatokian egindako behaketa-kanpaina batean[9][10].
1847an, John Herschelek honela deskribatu zuen galaxia: «forma eliptikoko nebulosa baten bi erdi-obalo, nebulosaren ardatz handienaren paraleloa den banda ilun zabal batek ebakiak eta bereiziak bezala, eta banda horren erdian, ebakiaren alboen paraleloa den argi-marra ahul bat»[11].
1949an, John Gatenby Boltonek, Bruce Sleek eta Gordon Stanleyk NGC 5128 lehen irrati-iturri estragalaktikoetako bat bezala kokatu zuten[12]. Bost urte geroago, Walter Baadek eta Rudolph Minkowskik iradoki zuten egitura bitxia galaxia eliptiko erraldoi baten eta galaxia espiral txiki baten arteko fusio baten ondorioa zela[13]. X izpien igorpenaren lehen detekzioa 1970ean egin zen, sondaketa-suziri bat erabiliz[14]. 1975–76an, Centaurus Aren gamma izpien igorpena behatu zen, Txerenkov teknika atmosferikoaren bidez[15].
Einstein Behatokiak nukleotik ateratzen den X izpien jet bat detektatu zuen 1979an[16]. Hamar urte geroago, izar urdin gazteak aurkitu ziren erdiko hauts-bandan zehar, Hubble espazio-teleskopioarekin[17].
Chandra X izpien behatokiak 200 iturri puntual berri baino gehiago identifikatu zituen 1999an[18]. Beste espazio-teleskopio batek, Spitzer espazio-teleskopioak, paralelogramo itxurako hauts-egitura bat aurkitu zuen Centaurus Aren infragorri hurbileko irudietan 2006an[19].
Energia oso handiko (100 GeV baino gehiagoko) gamma igorpenen ebidentziak detektatu zituen Namibiako H.E.S.S. behatokiak 2009an[20].
Hurrengo urtean, Centaurus A energia handieneko izpi kosmikoen iturri gisa identifikatu zen, Pierre Auger behatokian urtetan egindako behaketen ondoren[21]. 2016an, Chandraren eta XMM-Newtonen datuen berrikuspen batean, ezohiko energia-distira handiak aurkitu ziren NGC 5128n eta NGC 4636 galaxian. Alabamako Unibertsitateako Jimmy Irwinek iradoki zuen aurkikuntza oraindik ezezaguna den prozesu batean dagoen zulo beltz bat edo tarteko masako zulo beltz bat izan zitekeela[erreferentzia behar].
Morfologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Centaurus Ak morfologia bitxia duela esan daiteke. Lurretik ikusita, galaxia lentikular edo eliptiko baten itxura du, gainjarritako hauts-banda batekin[22]. Galaxia honen berezitasuna John Herschelek identifikatu zuen lehen aldiz 1847an, eta Halton Arpen Atlas of Peculiar Galaxies katalogoan (1966an argitaratua) sartu zen, hauts-xurgapena duen galaxia «asaldatu» baten adibiderik onenetako bat bezala[23]. Galaxiaren morfologia arraroa, oro har, bi galaxia txikiagoren arteko fusio baten ondoriotzat hartzen da[13].

Galaxia honen erraboila batez ere eboluzionatutako izar gorriek osatzen dute[22]. Hauts-diskoan, ordea, izar-eraketa berriagoa gertatu da[5]; diskoan 100 izar-eraketa eskualde baino gehiago identifikatu dira[24].
Nobak eta supernobak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Bi supernoba detektatu dira Centaurus An[25].
Lehen supernoba, SN 1986G izenekoa, galaxiaren hauts-banda ilunaren barruan aurkitu zuen Robert Evansek 1986ko maiatzaren 3an[26]. Geroago Ia motako supernoba gisa identifikatu zen[27]. Supernoba mota hori nano zuri baten masa nahikoa handitzen denean sortzen da, bere erdigunean karbonoaren fusioa piztu eta erreakzio termonuklear kontrolaezin bat eragiteko adina; hori gerta daiteke, adibidez, sistema bitar batean nano zuri batek beste izarrari gasa kentzen dionean. SN 1986G erabili zen erakusteko Ia motako supernoben espektroak ez direla guztiak berdinak, eta Ia motako supernobak desberdinak izan daitezkeela denboran zehar distira aldatzeko moduan[27].
Bigarren supernoba, SN 2016adj izenekoa[28], Backyard Observatory Supernova Search proiektuak aurkitu zuen 2016ko otsailean, eta hasieran II motako supernoba gisa sailkatu zen, bere H-alfa igorpen-lerroan oinarrituta[29][30]. Ondorengo sailkapen batek aurkitu zuen bere espektroa 1999dn Ib motako nukleo-kolapsoko supernobaren antzekoena zela[31].
Supernoba horiez gain, noba gorri distiratsu bat, AT 2020nqq izenekoa (ILRT motakoa, 17,8ko magnitudea), aurkitu zen 2020ko ekainaren 27an[32].
Centaurus A nahikoa hurbil dago noba klasikoak ere detektatu ahal izateko:
Distantzia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1980ko hamarkadaz geroztik Centaurus Arako egindako distantzia-kalkuluak, oro har, 3 eta 5 Mpc artekoak dira (10–16 milioi argi-urte)[35][36][2][3][4][37]. Centaurus Aren hauts-banda oso ilunduan aurkitutako Zefeida klasikoek 3 eta 3,5 Mpc arteko distantzia ematen dute (10–11 milioi argi-urte), hartutako iraungipen-legearen izaeraren eta beste kontu batzuen arabera[2][3]. Mira aldakorrak[37] eta II motako Zefeidak[2][3] ere aurkitu dira Centaurus An; azken horiek oso gutxitan detektatzen dira Talde Lokalatik haratago[38]. Mira aldakorrak eta nebulosa planetarioak bezalako hainbat adierazletatik ateratako distantziak balio urrunago baten alde egiten dute, 3,8 Mpc ingurukoa (12,4 milioi argi-urte)[1][4].
Inguruko galaxiak eta galaxia taldea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Centaurus A Centaurus A/M83 taldearen bi azpitaldeetako baten erdigunean dago; talde hori hurbileko galaxia talde bat da[39]. Messier 83 (Hegoaldeko Errotarina galaxia) beste azpitaldearen erdigunean dago. Bi talde horiek batzuetan talde bakar gisa identifikatzen dira[40][41], eta beste batzuetan bi talde gisa[42]. Hala ere, Centaurus Aren inguruko galaxiak eta M83ren ingurukoak fisikoki hurbil daude elkarrengandik, eta bi azpitaldeak ez dirudite elkarren artean mugitzen ari direnik[43]. Centaurus A/M83 taldea Virgoko supermultzoan dago[erreferentzia behar].
Galaxia nanoez gain, Centaurus Ak, galaxia gehienek bezala, kumulu globularren populazio bat du. Kumulu globularrak diruditen objektu batzuk lehenagoko galaxien nukleoak izan daitezkeela uste da, marea-indarrek gainerakoa kendu ondoren. Adibiderik muturrekoena VHH81-01 objektua da, eta bere erdiko zulo beltzak 8 × 105 eguzki-masa inguru dituela kalkulatzen da[44].
Behaketak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Irrati-uhinak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2021eko uztailean, Event Horizon Telescopek Centaurus Aren irudi bereizi bat argitaratu zuen, erdiko zulo beltzetik ateratzen den jeta erakusten zuena[47].
Ikusgarritasuna
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Centaurus A Omega Centauritik 4° iparraldera dago gutxi gorabehera (begi hutsez ikus daitekeen kumulu globular bat)[48]. Galaxiak gainazaleko distira handia eta itxurazko tamaina nahiko handia dituenez, helburu ezin hobea da astronomia amateurreko behaketetarako. Erdiko erraboila distiratsua eta hauts-banda iluna bilatzaile-teleskopioetan eta prismatiko handietan ere ikus daitezke[48], eta teleskopio handiagoetan egitura gehiago ikus daiteke[48]. Baldintza bereziki onetan Centaurus A begi hutsez ikus daitekeela esan izan da[49].
Irudi galeria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Centaurus Aren eremu zabaleko ikuspegia, izarren halo hedatua erakusten duena
- Centaurus A irrati-galaxia, ALMAk ikusita
- Barneko disko espiral (barraduna?) oso ilundua, 24 μm-tan, Spitzer espazio-teleskopioak erakutsita
- Centaurus A X izpietan, Chandrak ikusita, erdiko zulo beltzetik ateratzen den jet erlatibista bat erakutsiz
- Centaurus Aren erdiko zatien irudia, duela 200–700 milioi urte xurgatutako galaxia txikiago baten paralelogramo itxurako hondarrak erakusten dituena
- Centaurus Aren kolore faltsuko irudia: irrati-uhinak (gorriz), 24 mikrometroko infragorria (berdez) eta 0,5–5 keV-eko X izpiak (urdinez)
- Galaxiaren erdiko zatia
- Centaurus Aren jetei buruzko bideoa
- Astronomo amateur batek ateratako Centaurus Aren argazkia
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1 2 Harris, Gretchen L. H. (2010), «NGC 5128: The Giant Beneath», Publications of the Astronomical Society of Australia, 27. lib., 4. zk., 475–481. or., Bibcode:2010PASA...27..475H, doi:10.1071/AS09063. Aipuaren errorea: Invalid
<ref>tag; name "harris10b" defined multiple times with different content. - 1 2 3 4 Ferrarese Laura; Mould Jeremy R.; Stetson Peter B.; Tonry John L.; Blakeslee John P.; Ajhar Edward A. (2007), «The Discovery of Cepheids and a Distance to NGC 5128», Astrophysical Journal, 654. lib., 1. zk., 186–218. or., Bibcode:2007ApJ...654..186F, doi:10.1086/506612. Aipuaren errorea: Invalid
<ref>tag; name "ferrarese07" defined multiple times with different content. - 1 2 3 4 Majaess, D. (2010), «The Cepheids of Centaurus A (NGC 5128) and Implications for H0», Acta Astronomica, 60. lib., 2. zk., 121. or., Bibcode:2010AcA....60..121M. Aipuaren errorea: Invalid
<ref>tag; name "majaess10" defined multiple times with different content. - 1 2 3 Harris, Gretchen L. H.; Rejkuba, Marina; Harris, William E. (2010), «The Distance to NGC 5128 (Centaurus A)», Publications of the Astronomical Society of Australia, 27. lib., 4. zk., 457–462. or., Bibcode:2010PASA...27..457H, doi:10.1071/AS09061.
- 1 2 3 F. P. Israel (1998), «Centaurus A – NGC 5128», Astronomy and Astrophysics Review, 8. lib., 4. zk., 237–278. or., Bibcode:1998A&ARv...8..237I, doi:10.1007/s001590050011. Aipuaren errorea: Invalid
<ref>tag; name "israel1998" defined multiple times with different content. - ↑ Radio Telescopes Capture Best-Ever Snapshot of Black Hole Jets, NASA. 2012ko urriaren 2an kontsultatua.
- ↑ Quillen, A. C.; Brookes, M. H.; Keene, J.; Stern, D.; Lawrence, C. R.; Werner, M. W. (2006), «Spitzer Observations of the Dusty Warped Disk of Centaurus A», Astrophysical Journal, 645. lib., 2. zk., 1092–1101. or., Bibcode:2006ApJ...645.1092Q, doi:10.1086/504418.
- ↑ Radio galaxy Centaurus A, European Southern Observatory (ESO), 2000ko otsailaren 8a.
- ↑ Peter Robertson, Glen Cozens, Wayne Orchiston, Bruce Slee eta Harry Wendt (2010), Early Australian Optical and Radio Observations of Centaurus A, Publications of the Astronomical Society of Australia, 27. liburukia, 4. zenbakia, 402–430. or., doi:10.1071/AS09071.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) - ↑ James Dunlop (1828), A catalogue of nebulæ and clusters of stars in the southern hemisphere, observed at Paramatta in New South Wales, Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 118. liburukia, 113–151. or., doi:10.1098/rstl.1828.0010. Centaurus A 138. orrialdean agertzen da, 482. sarrera gisa; Centaurus Aren zirriborro bat 20. irudi gisa agertzen da, 114. eta 115. orrialdeen arteko xaflan.
- ↑ John F. W. Herschel (1878), Outlines of Astronomy, Longmans, Green, London, 602. or.
- ↑ J. G. Bolton, G. J. Stanley eta O. B. Slee (1949), Positions of Three Discrete Sources of Galactic Radio-Frequency Radiation, Nature, 164. liburukia, 4159. zenbakia, 101–102. or., doi:10.1038/164101b0.
- 1 2 W. Baade eta R. Minkowski (1954), On the Identification of Radio Sources, Astrophysical Journal, 119. liburukia, 215–231. or., doi:10.1086/145813.
- ↑ C. S. Bowyer, M. Lampton, J. Mack eta F. de Mendonca (1970), Detection of X-Ray Emission from 3C 273 and NGC 5128, Astrophysical Journal, 161. liburukia, L1, doi:10.1086/180559.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) - ↑ J. E. Grindlay, H. F. Helmken, R. H. Brown, J. Davis eta L. R. Allen (1975), Evidence for the detection of gamma rays from Centaurus A at gamma-ray energies above 300 GeV, Astrophysical Journal Letters, 197. liburukia, L9–L12. or., doi:10.1086/181764.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) - ↑ E. J. Schreier, E. Feigelson, J. Delvaille, R. Giacconi eta D. A. Schwartz (1979), EINSTEIN Observations of the X-Ray Structure of Centaurus A: Evidence for the Radio-Lobe Energy Source, Astrophysical Journal, 234. liburukia, L39–L43. or., doi:10.1086/183105.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) - ↑ HubbleSite (1998ko maiatzaren 14a), Hubble Provides Multiple Views of How to Feed a Black Hole – Background Info.
- ↑ R. P. Kraft, J. M. Kregenow, W. R. Forman, C. Jones eta S. S. Murray (2001), Chandra Observations of the X-Ray Point Source Population in Centaurus A, Astrophysical Journal, 560. liburukia, 2. zenbakia, 675–688. or., doi:10.1086/323056.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) - ↑ Alice C. Quillen, Mairi H. Brookes, Jocelyn Keene, Daniel Stern eta Charles R. Lawrence (2006), Spitzer Observations of the Dusty Warped Disk of Centaurus A, Astrophysical Journal, 645. liburukia, 2. zenbakia, 1092–1101. or., doi:10.1086/504418.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) - ↑ F. Aharonian eta beste (2009), Discovery of Very High Energy γ-Ray Emission from Centaurus A with H.E.S.S., Astrophysical Journal, 695. liburukia, 1. zenbakia, L40–L44. or., doi:10.1088/0004-637x/695/1/l40.
- ↑ J. Abraham eta beste (Pierre Auger Collaboration) (2008), Correlation of the highest-energy cosmic rays with the positions of nearby active galactic nuclei, Astroparticle Physics, 29. liburukia, 3. zenbakia, 188–204. or., doi:10.1016/j.astropartphys.2008.01.002.
- 1 2 A. Sandage eta J. Bedke (1994), Carnegie Atlas of Galaxies, Carnegie Institution of Washington, ISBN 978-0-87279-667-6.
- ↑ H. Arp (1966), Atlas of Peculiar Galaxies, Astrophysical Journal Supplement, 14. liburukia, 1–20. or., doi:10.1086/190147.
- ↑ P. W. Hodge eta R. C. Kennicutt Jr. (1983), An atlas of H II regions in 125 galaxies, Astronomical Journal, 88. liburukia, 296–328. or., doi:10.1086/113318.
- ↑ Results for extended name search on Centaurus A, NASA/IPAC Extragalactic Database.
- ↑ R. Evans, R. H. McNaught eta C. Humphries (1986), Supernova 1986G in NGC 5128, IAU Circular, 4208.
- 1 2 M. M. Phillips eta beste (1987), The type 1a supernova 1986G in NGC 5128 – Optical photometry and spectra, Publications of the Astronomical Society of the Pacific, 99. liburukia, 592–605. or., doi:10.1086/132020.
- ↑ The Virtual Telescope Project 2.0 (2016ko otsailaren 9a), Supernova SN 2016adj in the peculiar galaxy NGC 5128 ("Centaurus A") – 9 Feb. 2016.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura) - ↑ Peter Marples, Greg Bock eta Stuart Parker (2016), Bright PSN in NGC5128 (Centaurus A) Discovered by Backyard Observatory Supernova Search (BOSS), The Astronomer's Telegram, 8651.
- ↑ Weimin Yi eta beste (2016), Tentative Spectroscopic Classification of Bright PSN in NGC 5128 (Centaurus A), The Astronomer's Telegram, 8655.
- ↑ M. Stritzinger eta beste (2016), CSP Spectroscopic Classification of AT 2016adj in NGC 5128 (Centaurus A), The Astronomer's Telegram, 8657.
- ↑ Transient Name Server, AT 2020nqq.
- ↑ Transient Name Server, AT 2024aeql.
- ↑ Transient Name Server, AT 2025nok.
- ↑ J. L. Tonry eta beste (2001), The SBF Survey of Galaxy Distances. IV. SBF Magnitudes, Colors, and Distances, Astrophysical Journal, 546. liburukia, 2. zenbakia, 681–693. or., doi:10.1086/318301.
- ↑ NASA/IPAC Extragalactic Database, Distance Results for NGC 5128.
- 1 2 M. Rejkuba (2004), The distance to the giant elliptical galaxy NGC 5128, Astronomy & Astrophysics, 413. liburukia, 3. zenbakia, 903–912. or., doi:10.1051/0004-6361:20034031.
- ↑ D. Majaess, D. Turner eta D. Lane (2009), Type II Cepheids as Extragalactic Distance Candles, Acta Astronomica, 59. liburukia, 4. zenbakia, 403. or., Bibcode:2009AcA....59..403M.
- ↑ I. D. Karachentsev eta beste (2002), New distances to galaxies in the Centaurus A group, Astronomy & Astrophysics, 385. liburukia, 1. zenbakia, 21–31. or., doi:10.1051/0004-6361:20020042.
- ↑ R. B. Tully (1988), Nearby Galaxies Catalog, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-35299-4.
- ↑ P. Fouqué, E. Gourgoulhon, P. Chamaraux eta G. Paturel (1992), Groups of galaxies within 80 Mpc. II – The catalogue of groups and group members, Astronomy & Astrophysics Supplement, 93. liburukia, 211–233. or., Bibcode:1992A&AS...93..211F.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) - ↑ A. M. Garcia (1993), General study of group membership. II. Determination of nearby groups, Astronomy & Astrophysics Supplement Series, 100. liburukia, 47–90. or., Bibcode:1993A&AS..100...47G.
- ↑ I. D. Karachentsev (2005), The Local Group and Other Neighboring Galaxy Groups, Astronomical Journal, 129. liburukia, 1. zenbakia, 178–188. or., doi:10.1086/426368.
- ↑ Antoine Dumont eta beste (2022), A Population of Luminous Globular Clusters and Stripped Nuclei with Elevated Mass to Light Ratios around NGC 5128, The Astrophysical Journal, 929. liburukia, 2. zenbakia, 147, doi:10.3847/1538-4357/ac551c.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: markatu gabeko DOI librea (lotura) - ↑ Roopesh Ojha eta beste (2009), TANAMI: Milliarcsecond Resolution Observations of Extragalactic Gamma-ray Sources, 2009 Fermi Symposium, arXiv:1001.0059.
- ↑ NRAO, Inner Radio Lobes of Centaurus A (NGC 5128).
- ↑ Jennifer Ouellette (Ars Technica) (2021eko uztailaren 21a), Event Horizon Telescope captures birth of black hole jet in Centaurus A.
- 1 2 3 Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan:
ez da testurik eman
eicher1988izeneko erreferentziarako - ↑ Astronomy Mall, Aintno Catalog.
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Artikulu hau astronomiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Centaurus A ikusi WikiSky webgunean: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Hydrogen α, X-Ray, Astrophoto, Sky Map, Artikuluak eta irudiak
- Behaketa datuak