Edukira joan

Fobos (satelitea)

Wikipedia, Entziklopedia askea
(«Phobos (satelitea)» orritik birbideratua)
Fobos (satelitea) 
Behaketa
Itxurazko magnitudea (V)11,8
Gorputz-gurasoaMarte
AurkitzaileaAsaph Hall
Aurkikuntza-data1877ko abuztuaren 18a
Aurkikuntza-lekuaUnited States Naval Observatory
Honen izena daramaFobos
Orbitaren ezaugarriak
Apoapsis9.517,58 km
Periapsis9.234,42 km
Ardatzerdi handia9.377,1 km
Eszentrikotasuna0,0151
Orbita-periodoa0,3189 egun
Makurdura orbitala26,04 °
Ezaugarri fisikoak
Erradioa11,08 km
Diametroa22,5 km
Bolumena5.695 km³
Masa10,66 Eg
Dentsitatea1,876 g/cm³
Albedoa0,071

Fobos Marteren bi satelite naturaletatik barnekoena eta handiena da; bestea Deimos da. Bi sateliteak Asaph Hall astronomo estatubatuarrak aurkitu zituen 1877an. Fobosek beldurraren eta izuaren jainko greziarraren izena darama, Deimosen anaia bikiarena eta Aresen (Marte) semearena.

Fobos itxura irregularreko objektu txikia da, eta 11 km inguruko batez besteko erradioa du. Marteren gainazaletik 6.000 km-ra orbitatzen du. Ezagutzen den beste edozein planetaren satelite natural baino hurbilago dago bere gorputz nagusitik. Marte bere ardatzaren inguruan biratzen dena baino askoz azkarrago orbitatzen du, eta 7 ordu eta 39 minututan osatzen du orbita bat. Horren ondorioz, Marteko gainazaletik begiratuta, mendebaldetik irteten dela dirudi. Ondoren zerua 4 ordu eta 15 minututan edo gutxiagoan zeharkatzen du eta ekialdetik sartzen da, Marteko egun bakoitzean bi aldiz. Fobos Eguzki-sistemako gorputzen artean argia gutxien islatzen duenetako bat da, 0,071eko albedoarekin. Gainazaleko tenperaturak −4 °C ingurukoak dira alde argiztatuan, eta −112 °C ingurukoak itzalpeko aldean. Gainazaleko ezaugarririk nabarmenena Stickney inpaktu-krater handia da, satelitearen gainazalaren zati handi bat hartzen duena. Gainazalean ildaska ugari ere badaude, eta haiek nola sortu ziren azaltzeko teoria ugari daude. Horietako baten arabera, Martek eragindako itsasaldi-indarrek sortu dituzte.

Irudien eta ereduen arabera, baliteke Fobos hondakin-pila bat izatea, lurrazal mehe batek elkartuta mantendua. Lurrazal hori itsasaldi-elkarrekintzek urratzen ari dira. Fobos urtean 2 cm inguru hurbiltzen zaio Marteri.

Aurkikuntza eta etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fobos Asaph Hall astronomo estatubatuarrak aurkitu zuen 1877ko abuztuaren 18an, Washingtongo Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Behatokian, Greenwicheko orduko 09:14 inguruan. Garai hartako iturriek 1925 aurreko konbentzio astronomikoa erabiltzen zuten, eguna eguerdian hasten zuena.[1] Horregatik, aurkikuntza abuztuaren 17ko 16:06an kokatzen dute, Washingtongo meridianoko orduan; gaur egungo konbentzioan, abuztuaren 18ko 04:06 litzateke.[2][3][4] Hallek egun batzuk lehenago aurkitu zuen Deimos, Marteren beste satelitea.[5] Aurkikuntzak garai hartan munduko teleskopio errefraktore handiena zenarekin egin zituen: 26 hazbeteko "Great Equatorial" izenekoarekin.[6]

Izenak Henry Madan akademiko britainiarrak proposatu zituen, Eton Collegeko zientzia-irakasleak. Hasieran Phobus eta Deimus idazten ziren. Madan mitologia greziarrean oinarritu zen; bertan, Fobos Ares jainkoaren laguna da.[7][8]

Literatura astronomikoan ez zaie inoiz ikurrik eman Lurrarena ez beste planeten sateliteei. Denis Moskowitz software-ingeniariak diseinatu ditu planeta nanoen ikur gehienak. Fobosen ikur gisa, phi letra greziarra (Fobosen hasierakoa) Marteren lantzarekin konbinatzea proposatu zuen (). Ikur hori ez da oso erabilia.[9]

Ezaugarri fisikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Deimos eta Fobos Martetik ikusita, Lurretik ikusten den Ilargiarekin itxurazko tamainan alderatuta

Fobosen neurriak 26 × 23 × 18 km dira, eta bere grabitatearen eraginez biribiltzeko masa gutxiegi du. Masa eta grabitate txikia dituenez, Fobosek ez du atmosferarik.[10] Eguzki-sistemako gorputzen artean argi gutxien islatzen duena da, 0,071 inguruko albedoarekin.[11] Espektro infragorrien arabera, karbonoz aberatsa den materiala du, kondrita karbonatsuetan aurkitzen denaren antzekoa. Bere konposizioak antzekotasunak ditu Marteren gainazalarenarekin.[12] Fobosen dentsitatea txikiegia da harri trinkoa izateko, eta jakina da porositate handia duela.[13][14][15] Emaitza horien ondorioz, Fobosek izotz-erreserba handia izan zezakeela iradoki zen. Behaketa espektralen arabera, gainazaleko erregolito-geruzak ez du hidratazio-arrastorik,[16][17] baina ez da baztertzen erregolitoaren azpian izotza egotea.[18][19] Gainazaleko tenperaturak −4 °C ingurukoak dira alde argiztatuan, eta −112 °C ingurukoak itzalpeko aldean.[20]

Deimosek ez bezala, Fobosek krater ugari ditu.[21] Ekuatoretik gertu dagoen krater batek erdiko gailurra du, satelitearen tamaina txikia izanda ere.[22] Kraterrik nabarmenena Stickney da: 9 km-ko diametroa duen inpaktu-kraterra, satelitearen azaleraren zati handi bat hartzen duena. Saturnoren Mimas satelitearen Herschel kraterrarekin gertatu zen bezala, Stickney sortu zuen inpaktuak ziurrenik ia txikitu zuen Fobos.[23]

Stickney inpaktu-kraterraren kolore faltsuko irudia, Mars Reconnaissance Orbiter zundak 2008ko martxoan hartua.
Fobosen mapa, izenekin (AEBetako Inkesta Geologikoa)

Ildaska eta marra ugarik estaltzen dute itxura bitxiko gainazala. Ildaskek 30 m baino gutxiagoko sakonera izan ohi dute, 100-200 m-ko zabalera eta 20 km arteko luzera. Hasieran, Stickney sortu zuen inpaktu beraren ondorio zirela uste zen. Mars Express espazio-ontziaren emaitzen azterketak, ordea, beste zerbait erakutsi zuen. Ildaskak ez dira Stickneytik erradialki zabaltzen; Fobosen orbitako aurreko apexean daude zentratuta, Stickneytik ez oso urrun. Ikertzaileek susmatu zuten Marteren gainazaleko inpaktuek espaziora jaurtitako materialak induskatu zituela. Hala, ildaskak krater-kate gisa sortu ziren, eta guztiak desagertzen doaz Fobosen atzeko apexera hurbildu ahala. Adin desberdineko 12 familia edo gehiagotan multzokatu dira, eta ustez gutxienez Marteko 12 inpaktu-gertaera adierazten dituzte.[24] 2018ko azaroan, probabilitate-analisi konputazional batean oinarrituta, astronomoek ondorioztatu zuten Fobosko ildaskak harkaitzek eragin zituztela. Harkaitz horiek Stickney kraterra sortu zuen asteroide-inpaktuak jaurti zituen, eta satelitearen gainazalean eredu aurreikusgarri baten arabera pirritaka ibili ziren.[25][26]

Aspalditik aurreikusi da Fobosek eta Deimosek hauts-eraztun ahulak sortzen dituztela, baina orain arte ez da lortu eraztun horiek behatzea.[27] Mars Global Surveyor zundaren irudien arabera, ale fineko erregolito-geruza batek estaltzen du Fobos, gutxienez 100 metroko lodierakoa. Beste gorputz batzuen inpaktuek sortu zutela uste da, baina ez da ezagutzen nola itsatsi zitzaion materiala ia grabitaterik ez duen objektu bati.[28]

1980an, Kaidun meteoritoa Yemengo sobietar base militar batean erori zen. Meteorito berezi hori Fobosen zati bat izan daitekeela proposatu da, baina ezin izan da egiaztatu, Fobosen konposizio zehatzari buruz gutxi dakigulako.[29][30]

Shklovskyren «Fobos hutsa» hipotesia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1950eko hamarkadaren amaieran eta 1960ko hamarkadan, Fobosen orbita-ezaugarri ezohikoek espekulazioak eragin zituzten: agian hutsik egon zitekeen barrutik.[31] 1958 inguruan, Iosif Shklovsky astrofisikari errusiarrak Fobosen orbita-mugimenduaren azelerazio sekularra aztertu zuen. Horren ondorioz, «xafla metaliko meheko» egitura proposatu zuen Fobosentzat, eta proposamen horrek Fobos jatorri artifizialekoa izan zitekeelako espekulazioak eragin zituen.[32] Shklovskyk Marteko goi-atmosferaren dentsitatearen estimazioetan oinarritu zuen bere analisia. Balazta-efektu ahulak azelerazio sekularra azaldu ahal izateko, Fobosek oso arina izan behar zuela ondorioztatu zuen. Kalkulu baten emaitza burdinazko esfera hutsa izan zen, 16 km-ko diametrokoa eta 6 cm baino gutxiagoko lodierakoa.[32][33] 1960ko otsailean, Fred Singerrek gutun bat bidali zion Astronautics aldizkariari.[34] Singer orduan Dwight D. Eisenhower AEBetako presidentearen zientzia-aholkularia zen, eta hau idatzi zuen Shklovskyren teoriari buruz:

« Satelitea benetan barrurantz espiralean badoa, behaketa astronomikoek iradokitzen duten bezala, hipotesi bakarra geratzen da ia: hutsa dela eta, beraz, martetarrek egina dela. «Baldin» handia behaketa astronomikoetan dago; baliteke okerrak izatea. Hamarkaden tartearekin, behatzaile desberdinek tresna desberdinekin egindako hainbat neurketa-multzo independentetan oinarritzen dira. Horregatik, akats sistematikoek eragina izan dezakete haietan.[34] »

Geroago, Singerrek aurreikusitako datu-akats sistematikoak benetan aurkitu ziren, eta baieztapena zalantzan jarri zen.[35] 1969rako, orbitaren neurketa zehatzek erakutsi zuten desadostasun hori ez zegoela.[36] Singerren kritika zuzena zela egiaztatu zen, aurreko ikerketek gehiegizko balio bat erabili zutela aurkitu zenean. Ikerketa horien arabera, Fobosek urtean 5 cm-ko altuera galtzen zuen; geroago, balio hori urtean 1,8 cm-ra zuzendu zen.[37] Gaur egun, azelerazio sekularra itsasaldi-efektuei egozten zaie. Efektu horiek satelitea balaztatzen dute, eta, ondorioz, barrurantz espiralean joatea eragiten dute.[38]

Espazio-ontziek Fobosen dentsitatea zuzenean neurtu dute: 1,887 g/cm³.[39] Egungo behaketak bat datoz Fobos hondakin-pila bat izatearekin.[39] 1970eko hamarkadan Viking zundek lortutako irudiek objektu naturala erakutsi zuten, ez artifiziala. Hala ere, Mars Express zundak egindako kartografiak eta ondorengo bolumen-kalkuluek hutsuneak daudela iradokitzen dute. Fobos ez da harri-bloke trinkoa, gorputz porotsua baizik.[40] Fobosen porositatea % 30 ± 5ekoa dela kalkulatu zen; hau da, bolumenaren laurden bat eta heren bat artean hutsik dago.[41]

Izena duten ezaugarri geologikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fobosko ezaugarri geologikoek bi iturritako izenak dituzte. Batzuk Fobos aztertu zuten astronomoen omenez izendatu dira. Beste batzuek Jonathan Swiften Gulliverren bidaiak eleberriko pertsonaien eta lekuen izenak dituzte.[42] Txantiloi:Clear right

Fobosko kraterrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Krater batzuek izena dute, eta ondoko mapan eta taulan zerrendatzen dira.[43]

KraterraKoordenatuakDiametroa
(km)
Onarpen
urtea
Izenaren jatorriaErref.
Clustril60°N 91°W / 60°N 91°W / 60; -91 (Clustril)3,42006Liliputeko pertsonaia, Flimnapi bere emazteak Gulliver ezkutuan bisitatu zuela jakinarazi ziona, Jonathan Swiften Gulliverren bidaiak eleberrianWGPSN
D'Arrest39°S 179°W / 39°S 179°W / -39; -179 (D'Arrest)2,11973Heinrich Louis d'Arrest; astronomo alemaniar-daniarra (1822–1875)WGPSN
Drunlo36°30′N 92°00′W / 36.5°N 92°W / 36.5; -92 (Drunlo)4,22006Liliputeko pertsonaia, Flimnapi bere emazteak Gulliver ezkutuan bisitatu zuela jakinarazi ziona, Gulliverren bidaiak eleberrianWGPSN
Flimnap60°N 10°E / 60°N 10°E / 60; 10 (Flimnap)1,52006Liliputeko diruzaina, Gulliverren bidaiak eleberrianWGPSN
Grildrig81°N 165°E / 81°N 165°E / 81; 165 (Grildrig)2,62006Nekazariaren alaba Glumdalclitchek Gulliverri jarritako izena, Brobdingnag erraldoien herrialdean, Gulliverren bidaiak eleberrianWGPSN
Gulliver62°N 163°W / 62°N 163°W / 62; -163 (Gulliver)5,52006Lemuel Gulliver; zirujaua, kapitaina eta bidaiaria, Gulliverren bidaiak eleberrianWGPSN
Hall80°S 150°E / 80°S 150°E / -80; 150 (Hall)5,41973Asaph Hall; Fobos eta Deimos aurkitu zituen astronomo estatubatuarra (1829–1907)WGPSN
Limtoc11°S 54°W / 11°S 54°W / -11; -54 (Limtoc)22006Gulliverren aurkako akusazio-artikuluak prestatu zituen Liliputeko jenerala, Gulliverren bidaiak eleberrianWGPSN
Öpik7°S 63°E / 7°S 63°E / -7; 63 (Öpik)22011Ernst Öpik, astronomo estoniarra (1893–1985)WGPSN
Reldresal41°N 39°W / 41°N 39°W / 41; -39 (Reldresal)2,92006Liliputeko Gai Pribatuetarako idazkaria eta Gulliverren laguna, Gulliverren bidaiak eleberrianWGPSN
Roche53°N 177°E / 53°N 177°E / 53; 177 (Roche)2,31973Édouard Roche; astronomo frantsesa (1820–1883)WGPSN
Sharpless27°30′S 154°00′W / 27.5°S 154°W / -27.5; -154 (Sharpless)1,81973Bevan Sharpless; astronomo estatubatuarra (1904–1950)WGPSN
Shklovsky24°N 112°E / 24°N 112°E / 24; 112 (Shklovsky)22011Iosif Shklovsky, astronomo sobietarra (1916–1985)WGPSN
Skyresh52°30′N 40°00′E / 52.5°N 40°E / 52.5; 40 (Skyresh)1,52006Skyresh Bolgolam; Liliputeko kontseiluko almirante nagusia. Gulliverren askatasun-eskaeraren aurka egin zuen eta traidore izatea leporatu zion, Gulliverren bidaiak eleberrianWGPSN
Stickney1°N 49°W / 1°N 49°W / 1; -49 (Stickney)91973Angeline Stickney (1830–1892); Asaph Hall astronomo estatubatuarraren emaztea (ikus Hall kraterra)WGPSN
Todd9°S 153°W / 9°S 153°W / -9; -153 (Todd)2,61973David Peck Todd; astronomo estatubatuarra (1855–1939)WGPSN
Wendell1°S 132°W / 1°S 132°W / -1; -132 (Wendell)1,71973Oliver Wendell; astronomo estatubatuarra (1845–1912)WGPSN

Izena duten beste ezaugarri batzuk

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fobosen bada izena duen regio bat, Laputa Regio, eta izena duen planitia bat, Lagado Planitia. Biek Gulliverren bidaiak eleberriko lekuen izenak dituzte: Laputa irla hegalaria da, eta Lagado, Balnibarbi nazio fikziozkoaren hiriburua.[44] Izena duen gailur bakarra Kepler Dorsum da, Johannes Kepler astronomoaren omenez izendatua.[45]

Orbitaren ezaugarriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Fobosen eta Deimosen orbitak

Fobosen orbita mugimendua sakon aztertu da. Osatutako orbita kopuruari dagokionez, «Eguzki-sistemako satelite naturalik aztertuena» da.[46] Martetik hain hurbil orbitatzeak efektu bereizgarri batzuk sortzen ditu. Fobos 5.989 km-ko altueran dago, orbita sinkronoaren erradiotik behera. Horrek esan nahi du Marteren inguruan Marte bera biratzen dena baino azkarrago mugitzen dela.[14] Hori dela eta, Marteren gainazaleko behatzaile batentzat, Fobos mendebaldetik ateratzen da. Ondoren, zerua nahiko azkar zeharkatzen du (4 ordu eta 15 minututan edo gutxiagoan), eta ekialdetik sartzen da. Hori Marteko egun bakoitzean bi aldiz gertatzen da gutxi gorabehera, 11 ordu eta 6 minuturo. Gainazaletik hurbil eta ekuatoreko orbita batean dagoenez, ezin da horizontearen gainetik ikusi 70,4° baino handiagoko latitudeetatik. Hain behean orbitatzen duenez, bere diametro angeluarra nabarmen aldatzen da zeruan duen posizioaren arabera, Marteko behatzaile baten ikuspegitik. Horizontean, Fobosek 0,14° inguruko zabalera du; zenitean, berriz, 0,20°. Hori Lurretik ikusten den ilbetearen zabaleraren heren bat da. Konparazio gisa, Eguzkiak 0,35° inguruko itxurazko tamaina du Marteko zeruan. Martetik behatu daitezkeen neurrian, Fobosen faseek 0,3191 egun behar dituzte ziklo osoa betetzeko (Fobosen aldi sinodikoa). Hori Fobosen aldi siderala baino 13 segundo luzeagoa baino ez da.

Eguzki-iragaiteak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Fobos Eguzkiaren aurretik igarotzen, Perseverance robotak 2022ko apirilaren 2an ikusia

Marteren gainazalean Fobos ikusteko moduko lekuan dagoen behatzaile batek Fobosen iragateak ikusiko lituzke Eguzkiaren aurretik, aldizka. Opportunity robotak iragate horietako batzuk argazkiz jaso ditu. Iragatetan, Fobosek itzala proiektatzen du Marteren gainazalean, eta hainbat espazio-ontzik argazkiz jaso dute gertaera hori. Fobos ez da nahikoa handia Eguzkiaren diskoa estaltzeko; beraz, ezin du eklipse osorik eragin.[47]

Aurreikusitako suntsiketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Itsasaldi-dezelerazioak Fobosen orbita-erradioa txikitzen du pixkanaka, 100 urtean 2 m inguru.[48] Orbita-erradioa txikitu ahala, itsasaldi-indarrek satelitea apurtzeko probabilitatea handitzen da. Apurketa 30-50 milioi urte barru gertatuko dela kalkulatzen da,[48][46] edo 43 milioi urte barru, ikerketa baten arabera.[49]

Fobosen forma irregularra kontuan hartuta, eta hondakin-pila bat dela suposatuz (zehazki, Mohr-Coulomben gorputz bat), itsasaldi-indarrek azkenean apurtuko dute. Hori Marteren erradioaren 2,1 aldiz inguruko distantziara iristen denean gertatuko da.[50] Fobos apurtzen denean, eraztun planetario bat sortuko du Marteren inguruan.[51] Aurreikusitako eraztun horrek milioi urtetik 100 milioi urtera iraun dezake. Fobosen masaren zer zatik osatuko duen eraztuna, Fobosen barne-egituraren araberakoa izango da, eta egitura hori ez da ezagutzen. Material solte eta ahulki lotuak osatuko du eraztuna. Kohesio handiko osagaiek, berriz, itsasaldi-apurketari ihes egingo diote eta Marteren atmosferan sartuko dira.[52]

Asteroide-gerriko nagusiko asteroideak harrapatu zirelako hipotesiaren irudikapena

Marteren sateliteen jatorria eztabaidagai izan da.[53] Fobosek eta Deimosek antzekotasun handiak dituzte C motako asteroide karbonatotsuekin. Haien espektroak, albedoa eta dentsitatea C edo D motako asteroideenen oso antzekoak dira.[54] Antzekotasun horretan oinarrituta, hipotesi baten arabera bi sateliteak asteroide-gerriko nagusiko asteroide harrapatuak izan daitezke.[55][56] Bi sateliteen orbitak ia zirkularrak dira, eta ia zehazki Marteren plano ekuatorialean daude. Beraz, harrapatuak izan baziren, mekanismo batek zirkularizatu behar izan zituen hasierako orbita oso eszentrikoak, eta haien inklinazioa plano ekuatorialera egokitu. Seguruenik, atmosferaren marruskadurak eta itsasaldi-indarrek elkarrekin egingo zuten hori.[57] Hala ere, ez dago argi Deimosen kasuan horretarako adina denbora egon zenik.[53] Harrapatzeak energia xahutzea ere eskatzen du, eta Marteren egungo atmosfera meheegia da Fobosen tamainako objektu bat balazta atmosferikoz harrapatzeko.[53] Geoffrey A. Landisek adierazi du harrapaketa gerta zitekeela jatorrizko gorputza asteroide bitar bat izan bazen, itsasaldi-indarren eraginez banandu zena.[56][58]

Baliteke Fobos Eguzki-sistemako bigarren belaunaldiko objektua izatea. Hau da, Marte sortu ondoren orbitan metatu izana, Marte sortu zuen hodei beretik aldi berean sortu beharrean.[59]

Beste hipotesi baten arabera, garai batean Fobosen eta Deimosen tamainako gorputz ugari zeuden Marteren inguruan. Agian planetesimal handi batekin izandako talka batek jaurti zituen orbitara.[60] Fobosen barnealdeak porositate handia du, eta hori ez dator bat asteroide jatorriarekin. 1,88 g/cm³-ko dentsitatean oinarrituta, hutsuneek Fobosen bolumenaren % 25-35 hartzen dutela kalkulatzen da.[41] Fobosen infragorri termikoko behaketek iradokitzen dute batez ere filosilikatoz osatuta dagoela, Marteren gainazalean ondo ezagutzen diren mineralez. Espektroak kondrita meteorito mota guztienetatik desberdinak dira, eta horrek ere jatorri asteroidalaren aurka egiten du.[61] Aurkikuntza bi multzo horiek beste jatorri bat babesten dute. Haien arabera, Fobos Marten izandako inpaktu batek jaurtitako materialetik sortu zen, Marteren orbitan berriro metatu zenean.[62] Hori Lurraren Ilargiaren jatorriari buruzko teoria nagusiaren antzekoa da.

Gainazaleko eremu batzuk gorrixkak dira, eta beste batzuk urdinxkak. Hipotesiaren arabera, Marteren grabitazio-erakarpenak erregolito gorrixka mugiarazten du gainazalean zehar. Horrela, satelitearen material urdinxka agerian geratzen da, nahiko berria eta higatu gabea. Bitartean, hura estaltzen duen erregolitoa denboran zehar higatu egin da, eguzki-erradiazioaren eraginpean egon delako. Arroka urdina Marteko arroka ezagunetatik desberdina denez, baliteke satelitea talka handi baten ondoren geratutako material planetariotik sortu zelako teoriaren aurka egitea.[63]

2021eko otsailean, Amirhossein Bagherik eta Amir Khanek (ETH Zurich), Michael Efroimskyk (AEBetako Itsas Behatokia) eta haien lankideek sateliteen jatorriari buruzko hipotesi berri bat proposatu zuten. InSight misioaren eta beste misio batzuen datu sismikoak eta orbitalak aztertu zituzten. Haien proposamenaren arabera, sateliteak duela 1.000-2.700 milioi urte inguru apurtu zen gorputz guraso komun batetik sortu ziren. Fobosen eta Deimosen arbaso komunak seguruenik beste objektu batekin talka egin zuen, eta hautsi egin zen bi sateliteak sortuz.[64]

Jaurtitako misioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Fobos Marteren gainean (ESAren Mars Express)

Hainbat espazio-ontzik egin dizkiote argazkiak Fobosi hurbiletik, nahiz eta haien misio nagusia Marteri argazkiak egitea izan. Lehena Mariner 7 izan zen 1969an. Ondoren etorri ziren Mariner 9 1971n, Viking 1 1977an eta Phobos 2 1989an.[65] Gero, Mars Global Surveyor 1998an eta 2003an, eta Mars Express 2004an, 2008an, 2010ean[66] eta 2019an. Azkenik, Mars Reconnaissance Orbiter 2007an eta 2008an. 2005eko abuztuaren 25ean, haizeak Spirit robotaren eguzki-paneletako hautsa kendu zuen, eta robotak energia soberan izan zuen. Horri esker, esposizio laburreko hainbat argazki egin zizkion gaueko zeruari Marteren gainazaletik, eta Fobos eta Deimos argazkiz jasotzea lortu zuen.[67]

Sobietar Batasunak Phobos programa abiarazi zuen, bi zundarekin. Biak arrakastaz jaurti ziren 1988ko uztailean. Phobos 1 itzali egin zen 1988ko irailean, lurreko kontroletik bidalitako agindu oker baten ondorioz, eta galdu egin zen bidean zela. Phobos 2 1989ko urtarrilean iritsi zen Marteren sistemara. Datu eta irudi gutxi batzuk bidali zituen, eta, Fobosen gainazala xehetasunez aztertzen hasi baino lehentxeago, bat-batean utzi zion transmititzeari. Ontziko ordenagailuak edo irrati-igorleak huts egin zuen; igorlea ordezko energiarekin ari zen jada. Marteko beste misio batzuek datu gehiago bildu zituzten, baina ez da arrakastaz burutu lagin-itzulerako misio espezifikorik.

Errusiako Espazio Agentziak Fobosera lagin-itzulerako misio bat jaurti zuen 2011ko azaroan, Fobos-Grunt izenekoa. Itzulera-kapsulak The Planetary Society elkartearen bizitza-zientzien esperimentu bat ere bazeraman: Living Interplanetary Flight Experiment, edo LIFE.[68] Misioan parte hartu zuen bigarren erakundea Txinako Espazio Administrazio Nazionala izan zen. Txinak «Yinghuo-1» izeneko behaketa-satelitea eman zuen, Marteren orbitan askatu behar zena. Fobosen gainean lur hartuko zuen modulurako, berriz, lurra ehotzeko eta bahetzeko sistema bat eman zuen.[69][70] Fobos-Grunt zunda Lurraren orbitara iritsi zen, baina ez zituen piztu Martera eraman behar zuten motorrak. Zunda berreskuratzeko saiakerek huts egin zuten, eta Lurrera erori zen 2012ko urtarrilean.[71]

2020ko uztailaren 1ean, Indiako Espazio Ikerketarako Erakundearen Marteko orbitagailuak Fobosen argazkiak egitea lortu zuen, 4.200 km-ko distantziatik.[72]

ESAren Hera zunda 65803 Didymos asteroiderantz doa. 2025eko martxoaren 12an Marteren grabitate-laguntza baliatu zuen, eta maniobra hori amaitzean Fobos behatu ahal izan zuen, bere orbitan planetatik urruntzen. Behaketa 13.000 km baino gutxiagoko distantziatik egin zen.[73]

Datozen misioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Martian Moons eXploration espazio-ontziaren irudikapen artistikoa

Japoniako Aeroespazio Esplorazio Agentziak (JAXA) Martian Moons eXploration (MMX) misioa aurkeztu zuen 2015eko ekainaren 9an. Fobosera bideratutako lagin-itzulerako misioa da.[74] MMXk hainbat aldiz lur hartuko du Fobosen eta laginak bilduko ditu. Horrez gain, Deimosen ondotik igaroz behaketak egingo ditu eta Marteren klima jarraituko du. Zulaketa-lagintzaile bat erabiliz, gutxienez 10 g lagin jasotzea du helburu.[75] NASA, DLR eta CNES[76] ere proiektuan parte hartzen ari dira. Tresna zientifikoak emango dituzte,[77][78] baita misiorako robot bat ere, Idefix izenekoa. MMX 2026an jaurtitzea aurreikusten da, eta laginak 2031n ekarriko ditu Lurrera.[75]

Proposatutako eta garatu gabeko misioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1997an eta 1998an, Aladdin misioa finalista gisa hautatu zen NASAren Discovery programan. Fobos eta Deimos bisitatzea zen asmoa, eta sateliteen kontra jaurtigaiak botatzea. Zundak jaurtitako materiala bilduko zuen, sateliteen ondotik poliki igarotzean (~1 km/s).[79] Laginak Lurrera ekarriko ziren, hiru urte geroago aztertzeko.[80][81] Ikertzaile nagusia Brown Unibertsitateako Carle Pieters doktorea zen. Misioaren kostu osoa 247,7 milioi dolarrekoa zen, jaurtigailua eta operazioak barne.[82] Azkenean, Merkuriora zihoan MESSENGER zunda hautatu zen.[83]

2007an jakinarazi zen EADS Astrium enpresa aeroespazial europarra Fobosera misio bat garatzen ari zela, teknologia-erakusle gisa. Astriumek parte hartzen zuen Europako Espazio Agentziak Martetik laginak ekartzeko zuen planean, ESAren Aurora programaren barruan. Fobosen grabitatea txikia denez, bertara misio bat bidaltzea aukera ona zen Marteko lagin-itzulerako misio baterako behar ziren teknologiak probatzeko eta egiaztatzeko. Misioa 2016an hastea eta hiru urte irautea aurreikusten zen. Enpresak «ama-ontzi» bat erabiltzeko asmoa zuen, ioi-motor batek bultzatua. Ama-ontziak lurreratze-modulu bat askatuko zuen Fobosen gainazalean. Moduluak proba eta esperimentu batzuk egingo zituen eta laginak kapsula batean bilduko zituen. Ondoren, ama-ontzira itzuli eta Lurrerantz abiatuko zen, eta bertan laginak jaurtiko zituen, gainazalean berreskuratzeko.[84]

Fobosko monolitoa (erditik eskuinera), Mars Global Surveyor zundak ikusia (MOC 55103 irudia, 1998)

2007an, Kanadako Espazio Agentziak Optech enpresak eta Mars Institutek egindako azterlan bat finantzatu zuen. Azterlana Fobosera tripulaziorik gabeko misio bati buruzkoa zen: Phobos Reconnaissance and International Mars Exploration (PRIME). PRIME espazio-ontzirako proposatutako lurreratze-lekua «Fobosko monolitoa» zen, Stickney kraterretik hurbil dagoen objektu nabarmena.[85][86][87] PRIME misioa orbitagailu batek eta lurreratze-modulu batek osatuko zuten. Bakoitzak lau tresna eramango zituen, Fobosen geologiaren hainbat alderdi aztertzeko.[88]

2008an, NASA Glenn Research Center Fobosetik eta Deimosetik laginak ekartzeko misio bat aztertzen hasi zen, eguzki-propultsio elektrikoa erabiliko zuena. Azterlanetik «Hall» misio-kontzeptua sortu zen, New Frontiers mailako misioa. 2010ean oraindik aztertzen ari ziren.[89]

Fobosetik eta Deimosetik laginak ekartzeko beste kontzeptu bat OSIRIS-REx II da. Lehen OSIRIS-REx misioaren teknologia berrerabiliko luke.[90]

2013an, Stanford Unibertsitateak, NASAren Jet Propulsion Laboratoryk eta Massachusettseko Teknologia Institutuak Phobos Surveyor misioa proposatu zuten.[91]

2014an, Discovery mailako misio bat proposatu zen, orbitagailu bat Marteren orbitan jartzeko 2021erako. Helburua Fobos eta Deimos aztertzea zen, haien ondotik hurbil igarotzen diren hainbat hegaldiren bidez. Misioaren izena Phobos And Deimos & Mars Environment (PADME) da.[92][93][94] Discovery 13 hautaketarako Fobosera beste bi misio ere proposatu ziren. Merlin Deimosen ondotik igaroko zen, baina Fobosen inguruan orbitatu eta haren gainean lur hartuko zuen. Pandora, berriz, Deimosen eta Fobosen inguruan orbitatuko zen.[95]

Errusiak Fobos-Grunt misioa errepikatzeko asmoa du 2020ko hamarkadaren amaieran. Europako Espazio Agentzia, berriz, 2024rako lagin-itzulerako misio bat aztertzen ari da, Phootprint izenekoa.[96][97]

NASAren kontzeptua, Fobosera giza misio bat egiteko

Fobos Martera giza misio baten lehen helburu gisa proposatu da. Fobosen dauden gizakiek Marteko esploratzaile robotikoak urrutitik kontrola litzakete, atzerapen handirik gabe. Ikuspegi horrek Marteren lehen esplorazioko babes planetarioko kezkei ere erantzun liezaieke.[98]

Fobosen lur hartzea Marteren gainazalean lur hartzea baino askoz errazagoa eta merkeagoa litzateke. Martera doan lurreratze-modulu batek sarrera atmosferikoa egiteko gai izan behar luke, eta gero orbitara itzultzeko, inolako laguntza-instalaziorik gabe. Bestela, laguntza-instalazioak bertan eraiki beharko lirateke. Fobosera doan modulu bat, aldiz, Ilargian eta asteroideetan lur hartzeko diseinatutako ekipamenduan oinarritu liteke.[99] Gainera, Fobosen grabitatea oso ahula denez, bertan lur hartu eta itzultzeko behar den delta-v-a Ilargiaren gainazalera joan-etorria egiteko behar denaren % 80 baino ez da.[100]

Fobosko hondarra baliagarria izan daitekeela proposatu da Marten lur hartzean aerobalazta gisa erabiltzeko. Lurretik ekarritako erregai kimiko kopuru txiki samar batekin, hondar kopuru handia altxa liteke Fobosen gainazaletik transferentzia-orbita batera. Jaitsiera-maniobran, hondar hori espazio-ontziaren aurrean askatuko litzateke, eta ontziaren aurrean atmosfera trinkotu egingo litzateke.[101][102]

Fobosen giza esplorazioak Marteren giza esplorazioa bultza dezake, baina berez ere balio zientifikoa izan dezake.[103]

Espazio-igogailuaren oinarria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fontenayk 1956an aipatu zuen lehen aldiz, fikzio-lan batean.[104] Geroztik, Fobos etorkizunean espazio-igogailu bat eraikitzeko leku gisa proposatu da. Bi espazio-igogailu beharko lirateke. Batek 6.000 km luzatuko luke Marteri begira dagoen aldetik Marteren atmosferaren ertzeraino. Besteak beste 6.000 km luzatuko luke kontrako aldetik, Martetik urrunduz. Marteren gainazaletik beheko igogailura jaurtitako espazio-ontzi batek 0,52 km/s-ko delta-v-a baino ez luke beharko. Marteren orbita baxura iristeko, berriz, 3,6 km/s baino gehiago behar dira. Ontzia energia elektrikoaz igo liteke, eta goiko igogailutik askatu, 2,6 km/s-ko abiadura hiperbolikoarekin. Abiadura hori nahikoa da Lurrera iristeko, eta asteroide-gerrikora iristeko behar den abiaduraren zati handi bat da. Espazio-igogailuek alderantziz ere funtziona lezakete, espazio-ontziei Marteren sisteman sartzen laguntzeko. Fobosen masa handia denez, igogailuen funtzionamenduak eragindako indarrek eragin txikia izango lukete haren orbitan. Gainera, Fobosko materialak espazio-industrian erabil litezke.[105]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Campbell, W. W. (1918), «The Beginning of the Astronomical Day», Publications of the Astronomical Society of the Pacific (Ingelesez), 30 (178): 358, Bibcode:1918PASP...30..358C, doi:10.1086/122784.
  2. ↑ «Notes: The Satellites of Mars», The Observatory (Ingelesez), 1 (6): 181–185, 1877ko irailaren 20a, Bibcode:1877Obs.....1..181.. 2009ko otsailaren 4an kontsultatua.
  3. ↑ Hall, Asaph (1877ko urriaren 17a), «Observations of the Satellites of Mars», Astronomische Nachrichten (1877ko irailaren 21ean sinatua) (Ingelesez), 91 (2161): 11/12–13/14, Bibcode:1877AN.....91...11H, doi:10.1002/asna.18780910103.
  4. ↑ Morley, Trevor A. (1989ko otsaila), «A Catalogue of Ground-Based Astrometric Observations of the Martian Satellites, 1877–1982», Astronomy and Astrophysics Supplement Series (Ingelesez), 77 (2): 209–226, Bibcode:1989A&AS...77..209M. (II. taula, 220. or.: Fobosen lehen behaketa, 1877ko abuztuaren 18.38498)
  5. ↑ Mars Moons: Facts (Ingelesez), NASA, 2017ko azaroaren 15a. Jatorrizkotik 2023ko azaroaren 28an artxibatuta.
  6. ↑ Descendants of Asaph Hall Present Memorabilia to USNO: Asaph Hall and the Moons of Mars (Ingelesez), USNO Public Affairs Office, 2000. Jatorrizkotik 2008ko abenduaren 4an artxibatuta. 2024ko urriaren 15ean kontsultatua.
  7. ↑ Madan, Henry George (1877ko urriaren 4a), «Letters to the Editor: The Satellites of Mars», Nature (1877ko irailaren 29an sinatua) (Ingelesez), 16 (414): 475, Bibcode:1877Natur..16R.475M, doi:10.1038/016475b0, S2CID 3998209.
  8. ↑ Hall, Asaph (1878ko martxoaren 14a), «Names of the Satellites of Mars», Astronomische Nachrichten (1878ko otsailaren 7an sinatua) (Ingelesez), 92 (2187): 47–48, Bibcode:1878AN.....92...47H, doi:10.1002/asna.18780920304.
  9. ↑ Bala, Gavin Jared; Miller, Kirk (2025eko martxoaren 7a), Phobos and Deimos symbols (PDF) (Ingelesez), The Unicode Consortium. 2025eko martxoaren 14an kontsultatua.
  10. ↑ Solar System Exploration: Planets: Mars: Moons: Phobos: Overview (Ingelesez), Solarsystem.nasa.gov. Jatorrizkotik 2014ko ekainaren 24an artxibatuta. 2013ko abuztuaren 19an kontsultatua.
  11. ↑ Planetary Satellite Physical Parameters (Ingelesez), JPL (Solar System Dynamics), 2006ko uztailaren 13a. 2008ko urtarrilaren 29an kontsultatua.
  12. ↑ Citron, R. I.; Genda, H.; Ida, S. (2015), «Formation of Phobos and Deimos via a giant impact», Icarus (Ingelesez), 252: 334–338, arXiv:1503.05623, Bibcode:2015Icar..252..334C, doi:10.1016/j.icarus.2015.02.011.
  13. ↑ Porosity of Small Bodies and a Reassesment of Ida's Density (Ingelesez). Jatorrizkotik 2007ko irailaren 26an artxibatuta, When the error bars are taken into account, only one of these, Phobos, has a porosity below 0.2...
  14. 1 2 Close Inspection for Phobos (Ingelesez), sci.esa.int, It is light, with a density less than twice that of water, and orbits just 5,989 km (3,721 mi) above the Martian surface.
  15. ↑ Busch, Michael W.; Ostro, Steven J.; Benner, Lance A. M.; Giorgini, Jon D.; et al. (2007), «Arecibo Radar Observations of Phobos and Deimos», Icarus (Ingelesez), 186 (2): 581–584, Bibcode:2007Icar..186..581B, doi:10.1016/j.icarus.2006.11.003.
  16. ↑ Murchie, Scott L.; Erard, Stephane; Langevin, Yves; Britt, Daniel T.; et al. (1991), «Disk-resolved Spectral Reflectance Properties of Phobos from 0.3–3.2 microns: Preliminary Integrated Results from PhobosH 2», Abstracts of the Lunar and Planetary Science Conference (Ingelesez), 22: 943, Bibcode:1991pggp.rept..249M.
  17. ↑ Rivkin, Andrew S.; Brown, Robert H.; Trilling, David E.; Bell, James F. III; et al. (2002ko martxoa), «Near-Infrared Spectrophotometry of Phobos and Deimos», Icarus (Ingelesez), 156 (1): 64–75, Bibcode:2002Icar..156...64R, doi:10.1006/icar.2001.6767.
  18. ↑ Fanale, Fraser P.; Salvail, James R. (1989), «Loss of water from Phobos», Geophys. Res. Lett. (Ingelesez), 16 (4): 287–290, Bibcode:1989GeoRL..16..287F, doi:10.1029/GL016i004p00287.
  19. ↑ Fanale, Fraser P.; Salvail, James R. (1990eko abendua), «Evolution of the water regime of Phobos», Icarus (Ingelesez), 88 (2): 380–395, Bibcode:1990Icar...88..380F, doi:10.1016/0019-1035(90)90089-R.
  20. ↑ NASA – Phobos (Ingelesez), Solarsystem.nasa.gov. Jatorrizkotik 2014ko ekainaren 24an artxibatuta. 2014ko abuztuaren 4an kontsultatua.
  21. ↑ Phobos (Ingelesez), BBC Online, 2004ko urtarrilaren 12a. Jatorrizkotik 2009ko apirilaren 22an artxibatuta. 2021eko uztailaren 19an kontsultatua.
  22. ↑ «Viking looks at Phobos in detail», New Scientist (Ingelesez), 72 (1023), Reed Business Information: 158, 1976ko urriaren 21a, ISSN 0262-4079. 2021eko uztailaren 19an kontsultatua.
  23. ↑ Stickney Crater-Phobos (Ingelesez), One of the most striking features of Phobos, aside from its irregular shape, is its giant crater Stickney. Because Phobos is only 28 by 20 km (17 by 12 mi), it must have been nearly shattered from the force of the impact that caused the giant crater. Grooves that extend across the surface from Stickney appear to be surface fractures caused by the impact.
  24. ↑ Murray, John B.; Iliffe, Jonathan C.; Muller, Jan-Peter A. L.; Neukum, Gerhard; et al., New Evidence on the Origin of Phobos' Parallel Grooves from HRSC Mars Express (PDF) (Ingelesez), 37th Annual Lunar and Planetary Science Conference, March 2006.
  25. ↑ Gough, Evan (2018ko azaroaren 20a), Strange Grooves on Phobos Were Caused by Boulders Rolling Around on its Surface (Ingelesez), Universe Today. 2018ko azaroaren 21ean kontsultatua.
  26. ↑ Ramsley, Kenneth R.; Head, James W. (2019), «Origin of Phobos grooves: Testing the Stickney Crater ejecta model», Planetary and Space Science (Ingelesez), 165: 137–147, Bibcode:2019P&SS..165..137R, doi:10.1016/j.pss.2018.11.004, S2CID 86859432.
  27. ↑ Showalter, Mark R.; Hamilton, Douglas P.; Nicholson, Philip D. (2006), «A Deep Search for Martian Dust Rings and Inner Moons Using the Hubble Space Telescope» (PDF), Planetary and Space Science (Ingelesez), 54 (9–10): 844–854, Bibcode:2006P&SS...54..844S, doi:10.1016/j.pss.2006.05.009.
  28. ↑ Britt, Robert Roy (2001eko martxoaren 13a), Forgotten Moons: Phobos and Deimos Eat Mars' Dust (Ingelesez), space.com. 2010eko maiatzaren 12an kontsultatua.
  29. ↑ Ivanov, Andrei V. (2004ko martxoa), «Is the Kaidun Meteorite a Sample from Phobos?», Solar System Research (Ingelesez), 38 (2): 97–107, Bibcode:2004SoSyR..38...97I, doi:10.1023/B:SOLS.0000022821.22821.84, S2CID 123669722.
  30. ↑ Ivanov, Andrei; Zolensky, Michael (2003), «The Kaidun Meteorite: Where Did It Come From?» (PDF), Lunar and Planetary Science (Ingelesez), 34, The currently available data on the lithologic composition of the Kaidun meteorite– primarily the composition of the main portion of the meteorite, corresponding to CR2 carbonaceous chondrites and the presence of clasts of deeply differentiated rock – provide weighty support for considering the meteorite's parent body to be a carbonaceous chondrite satellite of a large differentiated planet. The only possible candidates in the modern Solar System are Phobos and Deimos, the moons of Mars.
  31. ↑ A Convenient Truth - One Universe at a Time (Ingelesez), archive.briankoberlein.com, 2017ko uztailaren 12a. 2020ko uztailaren 14an kontsultatua.
  32. 1 2 Shklovsky, Iosif Samuilovich; The Universe, Life, and Mind, SESBko Zientzia Akademia, Mosku, 1962 (Ingelesez)
  33. ↑ Öpik, Ernst Julius (1964ko iraila), «Is Phobos Artificial?», Irish Astronomical Journal (Ingelesez), 6: 281–283, Bibcode:1964IrAJ....6..281..
  34. 1 2 Singer, S. Fred; Astronautics, 1960ko otsaila (Ingelesez)
  35. ↑ Öpik, Ernst Julius (1963ko martxoa), «News and Comments: Phobos, Nature of Acceleration», Irish Astronomical Journal (Ingelesez), 6: 40, Bibcode:1963IrAJ....6R..40..
  36. ↑ Singer, S. Fred (1967), «On the Origin of the Martian Satellites Phobos and Deimos», The Moon and the Planets (Ingelesez): 317, Bibcode:1967mopl.conf..317S.
  37. ↑ Singer, S. Fred; «More on the Moons of Mars», Astronautics, 1960ko otsaila. American Astronautical Society, 16. or. (Ingelesez)
  38. ↑ Efroimsky, Michael; Lainey, Valéry (2007ko abenduaren 29a), «Physics of bodily tides in terrestrial planets and the appropriate scales of dynamical evolution», Journal of Geophysical Research—Planets (Ingelesez), 112: E12003, doi:10.1029/2007JE002908.
  39. 1 2 Mars Express closes in on the origin of Mars' larger moon (Ingelesez), DLR, 2008ko urriaren 16a. Jatorrizkotik 2011ko ekainaren 4an artxibatuta. 2008ko urriaren 16an kontsultatua.
  40. ↑ Clark, Stuart; «Cheap Flights to Phobos», New Scientist aldizkaria, 2010eko urtarrilaren 30a (Ingelesez)
  41. 1 2 Andert, Thomas P.; Rosenblatt, Pascal; Pätzold, Martin; Häusler, Bernd; et al. (2010eko maiatzaren 7a), «Precise mass determination and the nature of Phobos», Geophysical Research Letters (Ingelesez), 37 (9): L09202, Bibcode:2010GeoRL..37.9202A, doi:10.1029/2009GL041829.
  42. ↑ Gazetteer of Planetary Nomenclature: Categories (Ingelesez), USGS Astrogeology Research Program.
  43. ↑ Gazetteer of Planetary Nomenclature: Craters (Ingelesez), USGS Astrogeology Research Program.
  44. ↑ Gazetteer of Planetary Nomenclature: Phobos (Ingelesez), USGS Astrogeology Research Program.
  45. ↑ «Working Group for Planetary System Nomenclature (Groupe de Travail Pour la Nomenclature du Systeme Planetaire)», Transactions of the International Astronomical Union (Ingelesez), 20 (2): 372, 1988, doi:10.1017/S0251107X0002767X.
  46. 1 2 Bills, Bruce G.; Neumann, Gregory A.; Smith, David E.; Zuber, Maria T. (2005), «Improved estimate of tidal dissipation within Mars from MOLA observations of the shadow of Phobos», Journal of Geophysical Research (Ingelesez), 110 (E07004): E07004, Bibcode:2005JGRE..110.7004B, doi:10.1029/2004je002376.
  47. ↑ Griggs, Mary Beth (2022ko apirilaren 21a), Check out NASA's latest footage of a solar eclipse on Mars (Ingelesez), The Verge. 2022ko apirilaren 19an kontsultatua.
  48. 1 2 Zubritsky, Elizabeth (2015eko azaroaren 10a), Mars' Moon Phobos is Slowly Falling Apart (Ingelesez), NASA. 2021eko uztailaren 19an kontsultatua.
  49. ↑ Efroimsky, Michael; Lainey, Valéry (2007), «Physics of bodily tides in terrestrial planets and the appropriate scales of dynamical evolution.», Journal of Geophysical Research (Ingelesez), 112 (E12): E12003, arXiv:0709.1995, Bibcode:2007JGRE..11212003E, doi:10.1029/2007JE002908, S2CID 9480498.
  50. ↑ Holsapple, Keith A. (2001eko abendua), «Equilibrium Configurations of Solid Cohesionless Bodies» (PDF), Icarus (Ingelesez), 154 (2): 432–448, Bibcode:2001Icar..154..432H, doi:10.1006/icar.2001.6683, S2CID 10781522. Jatorrizkotik (PDF) 2020ko apirilaren 12an artxibatuta.
  51. ↑ Sample, Ian (2015eko azaroaren 23a), Gravity will rip Martian moon apart to form dust and rubble ring (Ingelesez), The Guardian. 2016ko uztailaren 17an kontsultatua.
  52. ↑ Black, Benjamin A.; Mittal, Tushar (2015), «The demise of Phobos and development of a Martian ring system», Nature Geoscience (Ingelesez), doi:10.1038/ngeo2583.
  53. 1 2 3 Burns, Joseph A.; «Contradictory Clues as to the Origin of the Martian Moons», in Mars, H. H. Kieffer et al. (arg.), University of Arizona Press, Tucson (Arizona), 1992 (Ingelesez)
  54. ↑ Views of Phobos and Deimos (Ingelesez), NASA, 2007ko azaroaren 27a. Jatorrizkotik 2016ko maiatzaren 4an artxibatuta. 2021eko uztailaren 19an kontsultatua.
  55. ↑ Close Inspection for Phobos (Ingelesez), One idea is that Phobos and Deimos, Mars's other moon, are captured asteroids.
  56. 1 2 Landis, Geoffrey A.; «Origin of Martian Moons from Binary Asteroid Dissociation», American Association for the Advancement of Science Annual Meeting; Boston, MA, 2001, laburpena (Ingelesez)
  57. ↑ Cazenave, Anny; Dobrovolskis, Anthony R.; Lago, Bernard (1980), «Orbital history of the Martian satellites with inferences on their origin», Icarus (Ingelesez), 44 (3): 730–744, Bibcode:1980Icar...44..730C, doi:10.1016/0019-1035(80)90140-2.
  58. ↑ Canup, Robin (2018ko apirilaren 18a), «Origin of Phobos and Deimos by the impact of a Vesta-to-Ceres sized body with Mars», Science Advances (Ingelesez), 4 (4) eaar6887, Bibcode:2018SciA....4.6887C, doi:10.1126/sciadv.aar6887, PMC 5906076, PMID 29675470.
  59. ↑ Pätzold, Martin; Witasse, Olivier (2010eko martxoaren 4a), Phobos Flyby Success (Ingelesez), ESA. 2010eko martxoaren 4an kontsultatua.
  60. ↑ Craddock, Robert A.; (1994); «The Origin of Phobos and Deimos», Abstracts of the 25th Annual Lunar and Planetary Science Conference, held in Houston, TX, 14–18 March 1994, 293. or. (Ingelesez)
  61. ↑ Giuranna, Marco; Roush, Ted L.; Duxbury, Thomas; Hogan, Robert C.; et al. (2010), Compositional Interpretation of PFS/MEx and TES/MGS Thermal Infrared Spectra of Phobos (PDF) (Ingelesez), European Planetary Science Congress Abstracts, Vol. 5. 2010eko urriaren 1ean kontsultatua.
  62. ↑ Mars Moon Phobos Likely Forged by Catastrophic Blast (Ingelesez), Space.com, 2010eko irailaren 27a. 2010eko urriaren 1ean kontsultatua.
  63. ↑ Choi, Charles Q. (2019ko martxoaren 18a), A Weird Powder Puzzle on the Martian Moon Phobos May Be Solved (Ingelesez), Space.com. 2021eko uztailaren 19an kontsultatua.
  64. ↑ Bagheri, Amirhossein; Khan, Amir; Efroimsky, Michael; Kruglyakov, Mikhail; Giardini, Domenico (2021eko otsailaren 22a), «Dynamical evidence for Phobos and Deimos as remnants of a disrupted common progenitor», Nature Astronomy (Ingelesez), 5 (6): 539–543, Bibcode:2021NatAs...5..539B, doi:10.1038/s41550-021-01306-2, ISSN 2397-3366, S2CID 233924981.
  65. ↑ Harvey, Brian (2007), Russian Planetary Exploration History, Development, Legacy and Prospects (Ingelesez), Springer-Praxis, 253–254. or., ISBN 978-0-387-46343-8.
  66. ↑ Closest Phobos flyby gathers data (Ingelesez), Londres: BBC News, 2010eko martxoaren 4a. 2010eko martxoaren 7an kontsultatua.
  67. ↑ Two Moons Passing in the Night (Ingelesez), NASA. 2011ko ekainaren 27an kontsultatua.
  68. ↑ Projects LIFE Experiment: Phobos (Ingelesez), The Planetary Society. Jatorrizkotik 2010eko otsailaren 17an artxibatuta. 2010eko maiatzaren 12an kontsultatua.
  69. ↑ HK triumphs with out of this world invention (Ingelesez), Hong Kong Trader, 2007ko maiatzaren 1a. Jatorrizkotik 2012ko otsailaren 13an artxibatuta. 2010eko maiatzaren 12an kontsultatua.
  70. ↑ PolyU-made space tool sets for Mars again (Ingelesez), Hong Kongeko Unibertsitate Politeknikoa, 2007ko apirilaren 2a. 2018ko urtarrilaren 23an kontsultatua.
  71. ↑ Russia's Failed Phobos-Grunt Space Probe Heads to Earth (Ingelesez), BBC News, 2012ko urtarrilaren 14a.
  72. ↑ Phobos imaged by MOM on 1st July (Ingelesez), Indian Space Research Organisation, 2020ko uztailaren 5a. Jatorrizkotik 2020ko uztailaren 5ean artxibatuta. 2020ko uztailaren 6an kontsultatua.
  73. ↑ European Space Agency, ESA (2025eko apirilaren 15a), Timelapse of Hera's Mars flyby (Ingelesez), YouTube. 2025eko uztailaren 27an kontsultatua.
  74. ↑ JAXA plans probe to bring back samples from moons of Mars (Ingelesez), The Japan Times Online, 2015eko ekainaren 10a.
  75. 1 2 Fujimoto, Masaki (2017ko urtarrilaren 11a), JAXA's exploration of the two moons of Mars, with sample return from Phobos (PDF) (Ingelesez), Lunar and Planetary Institute. 2017ko martxoaren 23an kontsultatua.
  76. ↑ Coopération spatiale entre la France et le Japon Rencontre à Paris entre le CNES et la JAXA-ISAS (PDF) (Frantsesez), CNES, 2017ko otsailaren 10a. 2017ko martxoaren 23an kontsultatua.
  77. ↑ ISASニュース 2017.1 No. 430 (PDF) (Japonieraz), Institute of Space and Astronautical Science, 2017ko urtarrilaren 22a. 2016ko martxoaren 23an kontsultatua.
  78. ↑ Green, James (2016ko ekainaren 7a), Planetary Science Division Status Report (PDF) (Ingelesez), Lunar and Planetary Institute. 2017ko martxoaren 23an kontsultatua.
  79. ↑ Barnouin-Jha, Olivier S. (1999), «Aladdin: Sample return from the moons of Mars», 1999 IEEE Aerospace Conference. Proceedings (Cat. No. 99TH8403) (Ingelesez), 1. lib., 403–412. or., doi:10.1109/AERO.1999.794346, ISBN 978-0-7803-5425-8, S2CID 129101577.
  80. ↑ Pieters, Carle, Aladdin: Phobos -Deimos Sample Return (PDF) (Ingelesez), 28th Annual Lunar and Planetary Science Conference. 2013ko martxoaren 28an kontsultatua.
  81. ↑ Messenger and Aladdin Missions Selected as NASA Discovery Program Candidates (Ingelesez). Jatorrizkotik 2017ko apirilaren 4an artxibatuta. 2013ko martxoaren 28an kontsultatua.
  82. ↑ Five Discovery mission proposals selected for feasibility studies (Ingelesez). 2013ko martxoaren 28an kontsultatua.
  83. ↑ NASA Selects Missions to Mercury and a Comet's Interior as Next Discovery Flights (Ingelesez). 2013ko martxoaren 28an kontsultatua.
  84. ↑ Amos, Jonathan; Martian Moon 'Could be Key Test', BBC News (2007ko otsailaren 9a) (Ingelesez)
  85. ↑ Optech prentsa-oharra, «Canadian Mission Concept to Mysterious Mars moon Phobos to Feature Unique Rock-Dock Maneuver», 2007ko maiatzaren 3a (Ingelesez)
  86. ↑ PRIME: Phobos Reconnaissance & International Mars Exploration Artxibatua 24 uztaila 2007 hemen: Wayback Machine, Mars Institute webgunea, 2009ko uztailaren 27an kontsultatua (Ingelesez)
  87. ↑ Lee, Pascal; Richards, Robert; Hildebrand, Alan; eta PRIME Mission Team 2008, «The PRIME (Phobos Reconnaissance and International Mars Exploration) Mission and Mars sample Return», in 39th Lunar Planetary Science Conference, Houston (Texas), 2008ko martxoa, [#2268] (Ingelesez)
  88. ↑ Mullen, Leslie (2009ko apirilaren 30a), New Missions Target Mars Moon Phobos (Ingelesez), Space.com. 2009ko irailaren 5ean kontsultatua.
  89. ↑ Lee, Pascal; Veverka, Joseph F.; Bellerose, Julie; Boucher, Marc; et al.; 2010; «Hall: A Phobos and Deimos Sample Return Mission», 44th Lunar Planetary Science Conference, The Woodlands (Texas), 2010eko martxoaren 1–5. [#1633] Bibcode: 2010LPI....41.1633L (Ingelesez)
  90. ↑ Elifritz, Thomas Lee; (2012); OSIRIS-REx II to Mars (PDF) (Ingelesez)
  91. ↑ Pandika, Melissa (2012ko abenduaren 28a), Stanford researchers develop acrobatic space rovers to explore moons and asteroids (Ingelesez), Stanford (Kalifornia): Stanford Report (Stanford News Service). 2013ko urtarrilaren 3an kontsultatua.
  92. ↑ Lee, Pascal; Bicay, Michael; Colapre, Anthony; Elphic, Richard (2014ko martxoaren 17a), Phobos And Deimos & Mars Environment (PADME): A LADEE-Derived Mission to Explore Mars's Moons and the Martian Orbital Environment (PDF) (Ingelesez), 45th Lunar and Planetary Science Conference (2014).
  93. ↑ Reyes, Tim (2014ko urriaren 1a), Making the Case for a Mission to the Martian Moon Phobos (Ingelesez), Universe Today. 2014ko urriaren 5ean kontsultatua.
  94. ↑ Lee, Pascal; Benna, Mehdi; Britt, Daniel T.; Colaprete, Anthony (2015eko martxoaren 16a), PADME (Phobos And Deimos & Mars Environment): A Proposed NASA Discovery Mission to Investigate the Two Moons of Mars (PDF) (Ingelesez), 46th Lunar and Planetary Science Conference (2015).
  95. ↑ MERLIN: The Creative Choices Behind a Proposal to Explore the Martian Moons (Merlin eta PADMEri buruzko informazioa ere bai) (Ingelesez)
  96. ↑ Barraclough, Simon; Ratcliffe, Andrew; Buchwald, Robert; Scheer, Heloise; Chapuy, Marc; Garland, Martin (2014ko ekainaren 16a), Phootprint: A European Phobos Sample Return Mission (PDF) (Ingelesez), Airbus Defense and Space (11th International Planetary Probe Workshop). Jatorrizkotik (PDF) 2016ko urtarrilaren 29an artxibatuta. 2015eko abenduaren 22an kontsultatua.
  97. ↑ Koschny, Detlef; Svedhem, Håkan; Rebuffat, Denis (2014ko abuztuaren 2a), «Phootprint – A Phobos sample return mission study», ESA (Ingelesez), 40: B0.4–9–14, Bibcode:2014cosp...40E1592K.
  98. ↑ Landis, Geoffrey A.; «Footsteps to Mars: an Incremental Approach to Mars Exploration», Journal of the British Interplanetary Society, 48. liburukia, 367–342. or. (1995); Case for Mars V biltzarrean aurkeztua, Boulder (Colorado), 1993ko maiatzaren 26–29; From Imagination to Reality: Mars Exploration Studies liburuan argitaratua, R. Zubrin (arg.), AAS Science and Technology Series Volume 91, 339–350. or. (1997). (Testua eskuragarri: Footsteps to Mars) (Ingelesez)
  99. ↑ Lee, Pascal; Braham, Stephen; Mungas, Greg; Silver, Matt; Thomas, Peter C.; eta West, Michael D. (2005), «Phobos: A Critical Link Between Moon and Mars Exploration», Report of the Space Resources Roundtable VII: LEAG Conference on Lunar Exploration, League City (Texas), 2005eko urriaren 25–28. LPI Contrib. 1318, 72. or. Bibcode: 2005LPICo1287...56L (Ingelesez)
  100. ↑ Oberg, Jamie (2009ko maiatzaren 20a), Russia's Dark Horse Plan to Get to Mars (Ingelesez), Discover. Jatorrizkotik 2022ko abuztuaren 12an artxibatuta. 2021eko uztailaren 19an kontsultatua, The total delta-v required for a mission to land on Phobos and come back is startlingly low—only about 80 percent that of a round trip to the surface of Earth's moon. (That is in part because of Phobos's feeble gravity; a well-aimed pitch could launch a softball off its surface.)
  101. ↑ Arias, Francisco J. (2017), On the Use of the Sands of Phobos and Deimos as a Braking Technique for Landing Large Payloads on Mars (Ingelesez), Atlanta (Georgia): 53rd AIAA/SAE/ASEE Joint Propulsion Conference, doi:10.2514/6.2017-4876, ISBN 978-1-62410-511-1, AIAA 201–4876.
  102. ↑ Arias, Francisco J.; De Las Heras, Salvador A. (2019), «Sandbraking. A technique for landing large payloads on Mars using the sands of Phobos», Aerospace Science and Technology (Ingelesez), 85: 409–415, Bibcode:2019AeST...85..409A, doi:10.1016/j.ast.2018.11.041, hdl:2117/127428, ISSN 1270-9638, S2CID 115285339.
  103. ↑ Lee, Pascal (2007ko azaroaren 5a), Phobos-Deimos ASAP: A Case for the Human Exploration of the Moons of Mars (PDF) (Ingelesez), NASA Research Park, Moffett Field (Kalifornia): USRA (First Int'l Conf. Explor. Phobos & Deimos; LPI Contrib. 1377), 25 [#7044]. or.. 2021eko uztailaren 19an kontsultatua.
  104. ↑ The Project Gutenberg eBook of Atom Drive, by Charles Fontenay (Ingelesez), gutenberg.org.
  105. ↑ Weinstein, Leonard M. (2003ko urtarrila), «Space Colonization Using Space-Elevators from Phobos» (PDF), AIP Conference Proceedings (Ingelesez), 654: 1227–1235, Bibcode:2003AIPC..654.1227W, doi:10.1063/1.1541423, hdl:2060/20030065879, S2CID 1661518. 2022ko abenduaren 23an kontsultatua.

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]