زبان الو
| الو | |
|---|---|
| Helu | |
| منطقه | سری‌لانکا |
| دوره | سینهالی |
| کدهای زبان | |
| ایزو ۳–۶۳۹ | – |
| گلاتولوگ | هیچ کدام |
زبان الو (Eḷu)، که با نام‌های الو پراکریت، هلو یا هلو پراکریت نیز شناخته می‌شود، یک زبان هندوآریایی میانه یا پراکریت متعلق به سدۀ سوم پیش از میلاد است که در سری‌لانکا استفاده می‌شد. این زبان نیای زبان‌های سینهالی و مالدیوی (دیوهی) است. الو ریخت کهن‌تر زبان سینهالی است. این زبان را در دستهٔ پراکریت دسته‌بندی کرده‌اند و دربارهٔ اینکه الو بومی سری‌لانکا یا هند بوده اختلاف نظر وجود دارد.
از ویژگی‌های الو تمایل به واکه‌های کوتاه در این زبان می‌باشد. این زبان همانندی بسیاری با زبان پالی دارد.
آر. سی. چایلدرز در مجلهٔ انجمن پادشاهی آسیایی بیان می‌کند:
«[الو] نامی است که با آن شکل باستانی زبان سینهالی شناخته می‌شود، زبانی که زبان گفتاری امروزی سیلان به طور مستقیم از آن گرفته شده است و رابطۀ این دو با یکدیگر مانند رابطۀ زبان انگلیسی امروزی با زبان آنگلوواکسون است... نام الو چیزی جز همان واژۀ سینهالی نیست که دگرگونی‌های بسیاری یافته است؛ بدین ترتیب که ابتدا شکل باستانی‌تر هِلا یا هِلو را داشته که در برخی آثار باستانی آمده است و این شکل نیز خود از صورت بسیار کهن‌تر سِلا گرفته شده که ما را به واژۀ پالی سیهالا (Sîhala) بازمی‌گرداند.»[۱]
پژوهشگر زبان پالی، توماس ویلیام ریس دیویدز، از الو با عنوان «پراکریتِ سیلان» یاد می‌کند.[۲]
هلا هاوولا یک سازمان ادبی مدرن در سری‌لانکا است که از به کارگیری واژگان الو به جای اصطلاحات واژه‌های سانسکریت‌مآب پشتیبانی می‌کند. سینهالی‌زبانان امروزی اغلب از الو با عنوان «آمیسرا» (amisra) یاد می‌کنند که واژه‌ای به زبان سانسکریت و سینهالی به معنای «ناآمیخته» است.
یکی از ویژگی‌های الو، گرایش آن به واکه‌های کوتاه، از دست رفتن دمیدگی و کاهش همخوان‌های مرکب است که به وفور در دیگر پراکریت‌ها مانند پالی یافت می‌شوند.
الو در مقایسه با پالی و سانسکریت
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]از آنجا که الو یک پراکریت است، وابستگی نزدیکی با دیگر زبان‌های پراکریت مانند پالی دارد. در واقع، بخش بسیار بزرگی از ریشۀ واژگان الو از نظر شکل با پالی یکسان هستند. این پیوندها به اندازۀ کافی شناخته شده بودند، به طوری که اصطلاحات فنی پالی و سانسکریت به راحتی از طریق مجموعه‌ای از دگرگونی‌های آوایی قراردادی به الو تبدیل می‌شدند. به دلیل رواج این دگرگونی‌ها، همیشه نمی‌توان تشخیص داد که آیا یک واژۀ مفروض در الو، بخشی از واژگان کهن پراکریت است یا یک وام‌واژۀ دگرگون‌شده از سانسکریت.
واکه‌ها و واکه‌های مرکب
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- مصوت‌های سانسکریت ai و au همیشه در الو به ترتیب به تک‌واکه‌های e و o تبدیل می‌شوند.
- نمونه‌ها: maitrī ← met، auṣadha ← osada
- آوای avi در سانسکریت به e در الو تبدیل می‌شود (یعنی avi → ai → e).
- نمونه: sthavira → thera
دگرگونی‌های صوتی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- آوای آغازین c در سانسکریت و پالی به s یا h تبدیل می‌شود.
- نمونه‌ها: canda → sanda، handa
- آوای P اگر حذف نشود به v تبدیل می‌شود.
- نمونه‌ها: rūpa → ruva، dīpa → diva
- همخوان‌های صفیری سانسکریت یعنی ś، ṣ و s در الو ادغام شده و به صورت s درمی‌آیند.
- نمونه‌ها: śaraṇa → saraṇa، doṣa → dosa
- آوای kti در سانسکریت به ti یا vi تبدیل می‌شود.
- نمونه‌ها: bhakti → ätiya، shakti → saviya
همخوان‌های مرکب
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]در آغاز یک واژه تنها یک همخوان می‌تواند باقی بماند:
- نمونه‌ها: dharma → dahama
- نمونه‌ها: prāna → pana
در میانۀ یک واژه هیچ دسته‌ای نمی‌تواند شامل بیش از یک همخوان باشد:
- نمونه‌ها: artha → aruta
- نمونه‌ها: danta → data
نمونه‌ها
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]سنگ‌نبشته صخره‌ای تونیگالا متعلق به سیریمیغاوانی (سدۀ ۴ میلادی)
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]Si! Puviya Mahasena-maharajaha puta Sarimekavaṇa-Aba-maha-rajaha cata legi-taka tiṇavanaka-vasahi.
[سطرهای ۱–۲] درود! در زمان سال سوم پس از برافراشتن چتر توسط شاه بزرگ سیریمکوانا آبا، پسر شاه بزرگ ماهاسنا.
Nakarahi utarapasahi Kaḷahumanaka-niya-matanahi siya aviya⸗kiṇiyeni nikata Kaḍubalagamakehi vasanaka - Ameti-paheja-Sivaya-ha puta-Devayaha Yahisapavaya-nava-vaherakehi dina ariyavasa vaṭavi de hakaḍa dasa amaṇaka vi ica sa amaṇaka udi ica bayali dasa amaṇa ica.
[سطرهای ۲–۶] دو هاکادا (بار ارابه) و ده آمانای شالی، شش آمانای اودی و ده آمانای لوبیا سپرده شد [با این شرط که سرمایه نباید خرج یا کاهش یابد]، توسط دوایا پسر سیوایا، یکی از اعضای شورای وزیران، ساکن در روستای کادوبالا، به همراه مجمع صنف بازرگانان در کالاهومانا [واقع] در بخش شمالی شهر؛ و برای برگزاری واسای مقدس در صومعه جدید یاهیساپاوایا اعطا شد.
Me de hakaḍa dasa a-maṇaka vi piṭadaḍa-hasahi veḍa akala-hasahi veḍha ma-de-hasahi veḍha pacavisiya amaṇaka vi ica me sa amaṇaka udihi veḍha eka amaṇa de pekaḍaka udi ica dasa amaṇaka bayalihi veḍha de a-maṇa de pekaḍaka bayali ica.
[سطرهای ۶–۱۰] از دو هاکادا و ده آمانای شالی یادشده، بهرۀ حاصل از برداشت اصلی (piṭadaḍa hasa)، بهرۀ حاصل از برداشت دوم و بهرۀ حاصل از برداشت میانی [بالغ بر] بیست و پنج آمانای شالی است. از شش آمانای اودی یادشده، بهره برابر با یک آمانا و دو پکادا اودی است. از ده آمانای لوبیای یادشده، بهره برابر با دو آمانا و دو پکادا لوبیا است.
Me vataka-vaṇahi gahe kiṇiya ciṭa-vaya veḍha geṇa tiṇaḍa hakaṭa dana-vaṭa ica atarakajaka-vaṭa ica atarakaja-(pari)kara-yapeni ica di miya-vaṭa peṇi tila ica bunatela ica loṇa ica palaha-vaṭa ica veṭayala ica vahera . . ga sara pa . . pacanahi miliya padiya ica
[سطرهای ۱۰–۱۴] از سپردۀ نام‌برده در بالا، سرمایه باید دست‌نخورده باقی بماند و از بهرۀ دریافتی، هزینه‌های دو و نیم هاکادا برنج پخته، آتاراکاجا، چاشنی‌های همراه آتاراکاجا، ماست، عسل، شیرینی، کنجد، کره (؟)، نمک، سبزیجات سبز و زردچوبه باید در غذاخوری صومعه پرداخت شود، ...
Meva [taka] veḍhavataka geṇa vanaya va[na]ya atovasahi Nikamaniya-cada puṇamasa doḷasa-paka-divasa [a]riyavasa karana maha-bikusagah⸗aṭa niyata koṭu Yahisapava[ta-na]-va-vaherakahi dini.
[سطرهای ۱۴–۱۷] [موارد بالا] به صومعه جدید در یاهیساپاواتا اعطا شد تا بهره برداشت شده و برای استفادۀ جامعۀ بزرگ راهبان که واسای مقدس را در روز دوازدهم از نیمۀ روشن ماه نیکامانیا در هر فصل باران بعدی انجام می‌دهند، اختصاص یابد.[۳]
سنگ‌نبشته‌های صخره‌ای تونیگالا، آنامادوا در دوران فرمانروایی گامانی آبهایا (سدۀ ۱ میلادی)
فهرست واژگان الو به همراه معادل‌های سانسکریت و پالی آن‌ها
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]| الو | سانسکریت | پالی | فارسی |
|---|---|---|---|
| äsa | akṣi | akkhi | چشم |
| adara | ādara | ādara | احترام |
| aga | agra | agga | پایان، رئیس، اصلی |
| ahasa | ākāśa | ākāsa | آسمان |
| akosa | ākrōśa | akkosa | توهین، فحاشی |
| akmana | ākramana | akkamana | حمله |
| aksuma | akṣama | akkhama | عدم تحمل، کم‌صبر بودن |
| akura | akṣara | akkhara | حرف الفبا |
| anada | ānanda | ānanda | سعادت |
| aruta | artha | attha | معنی |
| asuna | āsana | āsana | نشیمنگاه |
| ata | hasta | hattha | دست |
| atuna | antra | anta | روده |
| bambu | brahma | brahma | برهما |
| bamburā | barbara | babbhara | بربر |
| bamunā | brāhmaṇa | brāhmaṇa | برهمن |
| basa | bhāṣā | bhāsā | زبان |
| bima | bhūmi | bhūmi | زمین |
| bubula | budbuda | bubbula | حباب |
| boduna | bhōjana | bhojana | غذا |
| bodu | bauddha | bodha | بودایی |
| bōsat | bōdhisattva | bodhisatta | بوداسف |
| dahama, dam | dharma | dhamma | دارما |
| data | danta | danta | دندان |
| däla | jāla | jāla | تور |
| devola | devālaya | devālaya | نیایشگاه |
| diga, digu | dīrgha | dīgha | دراز |
| diva | jihvā | jivhā | زبان |
| diviya | jīvita | jīvita | زندگی |
| dudana, dujana | durjana | dujjana | بدکار، خبیث |
| dujanā | durjanayā | فرد بدکار | |
| dukata | duṣkṛta | dukkaṭa | عمل بد |
| dulaba | durlabha | dullabha | کمیاب |
| duma | dhūma | dhūma | دود |
| dupa | dhūpa | dhūpa | بخور |
| gama | grāma | gāma | روستا |
| gata | gātra | gatta | بدن |
| gatakura | gātrākṣara | همخوان | |
| kana | karṇa | kanna | گوش |
| karuvā | kāra | شخص | |
| keta | kṣetra | khetta | کشتزار |
| kiḍa | krīḍā | ورزش | |
| kila | kīlā | kīlā | ورزش |
| kinu | kṛṣṇa | kanha | تاریک |
| kilu | kliṣṭa | kiliṭṭha | کثیف |
| kiluṭu | kliṣṭa | kiliṭṭha | کثیف |
| kiri | kṣīra | khīra | شیر |
| kumarā | kumāraka | kumāra | پسر، شاهزاده |
| kumari | kumāri | kumāri | دختر، شاهزاده خانم |
| kuriru | krūra | kurūra | ظالم |
| laka | laṅkā | laṅkā | سری‌لانکا |
| lassana | lakṣaṇa | lakkhana | زیبا |
| lova | loka | loka | جهان |
| maga | mārga | magga | راه |
| magula | maṅgala | maṅgala | ازدواج |
| matura | mantra | manta | افسون |
| mäda | madhyama, madhya | majjha | میانه |
| miturā | mitra | mitta | دوست |
| mugalan | maudgalyāyana | moggallana | موگالانا |
| mudu | mṛdu | mudu | نرم |
| muwa | mukha | mukha | دهان |
| mädura | mandira | mandira | کاخ |
| mula | mūla | mūla | منشأ |
| näba | nābhi | nābhi | ناف |
| näva | naukā | nāvā | کشتی |
| nētra | netta | چشم | |
| nidana | nidhāna | nidhāna | گنج |
| nimala | nirmala | nimmala | پاک |
| nipana | niṣpanna | تولید | |
| nivana | nirvāṇa | nibbāna | نیروانا |
| nuvara | nagara | nagara | شهر |
| pabala | prabala | pabala | قدرتمند |
| pamana | pramāna | pamāna | مقدار |
| parapura | paramparā | نسل | |
| pänaya | praśna | pañha | مسئله، پرسش |
| pava | pāpa | pāpa | گناه |
| pavasa | pipāsa | pipāsam | تشنگی |
| parana | purāṇa | purāṇa | کهنه |
| parusa | paruṣa | pharusa | خشن |
| pasana | prasanna | pasanna | دلپذیر |
| pāsala | pāṭhaśālā | pāṭasālā | مدرسه |
| pavaruna | prakaraṇa | pakaraṇa | رساله |
| pätuma | prārthanā | patthanā | آرزو، امید |
| pedesa | pradeśa | padesa | کشور |
| pema | prēma | pema | عشق |
| piduma | pūjā | pūjā | هدیه |
| pina | punya | punya | شایستگی |
| pokuna | puṣkariṇī | pokkhariṇī | برکه |
| poson | pūrva-śravaṇa | pubba-savana | (نام یک ماه) |
| pota | pustaka | pottaka | کتاب |
| pun | pūra, pūrṇa | punna | پر |
| pupa | puṣpa | puppha | گل |
| putā | putra | putta | پسر |
| puva | pūrva | pubba | سابق، پیشین |
| puvata | pravṛtti | pavatti | خبر |
| rada | rājan | rājā | شاه |
| rakusā | rākṣasa | rakkhasa | دیو |
| ratu, rat | raktaka | ratta | قرمز |
| räsa | raśmi | rasmi | پرتو |
| räya | rātri | ratti | شب |
| ruka | vṛkṣa | rukkha | درخت |
| ruva | rūپا | rūpa | شکل، صورت |
| sangamit | sanghamitra | sangamitta | |
| sanda | candra | canda | ماه |
| sämuni | śākyamuni | شاکیامونی | |
| sena | sena | ارتش | |
| sidura | chidr | chidda | سوراخ، شکاف، فضا |
| sirura | śarīra | sarīra | بدن |
| soyurā, sohowurā | sahōdara | sodariya | برادر |
| sonduru | sundara | sundara | زیبا |
| supina | svapna | supina | رویا |
| supun | sampūrṇa | sampunna | کامل |
| teda | teja | شکوه | |
| tavasā | tāpasa | زاهد | |
| tisula | triśūla | تریشولا (سه شاخ) | |
| utura | uttara | uttarā | شمال |
| väkiya | vākya | جمله | |
| vesak | vaiṣākha | Visakha | وساک |
| veses | viśeṣa | visesa | ویژه |
| viyarana | vyākarana | vyākaraṇa | دستور زبان |
| yakā | yakṣa | yakkha | یاکوشا |
| yatura | yantra | yanta | ماشین |
| yiva | jīva | jīva | زندگی |
منابع
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- ↑ Henry Yule; A. C. Burnell; William Crooke (2006), A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases, Asian Educational Services, p. 344, ISBN 0-7007-0321-7
- ↑ Rhys Davids, Thomas William (2007). Buddhist India. T. W. Press. ISBN 978-1406756326.
- ↑ "Siddham. The Asian Inscription Database | IN03124 Tōṇigala Rock Inscription of Śrīmeghavarṇṇa".
Wikipedia contributors, "Elu language," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Elu_language&oldid=510713990 (accessed September 16, 2012).
