Mitoloxía celta

Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Celta (homónimos).

Mitoloxía celta
Instancia de grupo de mitoloxías por grupo étnico  Subclase de mitoloxía  Composto por mitoloxía lusitana mitoloxía galesa mitoloxía cántabra Mitoloxía irlandesa Mitoloxía escocesa Mitoloxía bretoa
Características  Cultura cultura celta contemporánea cultura celta
Localización  Orixinario de Proto-Celts (en) pobo celta pobo celta
Fontes e ligazóns Freebase /m/021j4  Descrito pola fonte The Mythology of All Races Dictionary of Celtic Mythology (en)
Wikidata C:Commons

Series de
Mitoloxía celta
Politeísmo Deidades
Mitoloxía gaélica
Irlandesa Escocesa Hébridas Tuatha Dé Danann Ciclo mitolóxico Ciclo do Ulster Ciclo feniano
Mitoloxía britónica
Britana Galesa Bretoa Relixión da Idade de Ferro británica Llyfr Du Caerfyrddin Libro Vermello de Hergest Mabinogion Libro Branco de Rhydderch Libro de Taliesin Dafydd ap Gwilym Tríades da Illa de Bretaña
Relixión
Druídas Bardos Vates
Festivais
Samaín Calan Gaeaf Imbolc Gŵyl Fair Beltane Calan Mai Lughnasadh Calan Awst
Categoría

A mitoloxía celta é unha serie de relatos e mitos dos celtas. Ó igual que outras culturas indoeuropeas da Idade de Ferro, os primeiros celtas mantiveron unha mitoloxía politeísta e unha estrutura relixiosa. Entre o pobo celta en estreito contacto con Roma, como os galos e os celtiberos, esta mitoloxía non sobreviviu ó Imperio Romano, debido á súa conversión ó cristianismo e á perda dos seus idiomas orixinais, aínda que ironicamente foi a través de fontes romanas e cristiás, contemporáneas, que coñecemos detalles sobre as súas crenzas.

O tríscele é un dos símbolos máis característicos da cultura celta, espallado en moitas e diversas formas ó longo de Europa.

En contraste, a comunidade celta que mantivo as súas identidades políticas ou lingüísticas (tales coma as tribos de escotos e britanos das illas británicas) transmitiu xeralmente vestixios remanentes das mitoloxías da Idade de Ferro, as cales foron rexistradas a miúdo de forma escrita na Idade Media.

Os Tuatha Dé Danann, a raza sobrenatural da mitoloxía irlandesa, considéranse baseados nos principais deuses celtas de Irlanda, mentres que moitos personaxes galeses pertencen ó Plant Dôn ("Fillos de Dôn") ou ó Plant Llŷr ("Fillos de Llŷr"). Algunhas figuras da mitoloxía insular teñen paralelos continentais antigos: o irlandés Lugh e o galés Lleu son cognados de Lugus, Goibniu e Gofannon de Gobannos, e Macán e Mabon de Maponos, entre outros. Unha figura común é a deusa da soberanía, que representa a terra e outorga a soberanía a un rei casando con el. O Outro Mundo é tamén un motivo habitual, un reino paralelo das razas sobrenaturais que visitan algúns heroes míticos. A mitoloxía celta influíu na lenda artúrica posterior.

Visión xeral

O deus celta Sucellus.

Malia que o mundo celta no seu apoxeo cubría gran parte de Europa occidental e central, non estaba politicamente unificado nin existía unha fonte central de influencia ou homoxeneidade cultural; en consecuencia, había unha grande variación nas prácticas locais da relixión celta (aínda que certos motivos, como o deus Lugh, parecen terse difundido por todo o mundo celta). Sobreviviron inscricións de máis de trescentas divindades, a miúdo equiparadas cos seus equivalentes romanos, mais a maioría delas parecen ter sido genii locorum, deuses locais ou tribais, e poucas eran obxecto dun culto xeneralizado. Porén, a partir do que se conserva da mitoloxía celta, é posible distinguir puntos en común que apuntan a un panteón máis unificado do que se adoita recoñecer.

A natureza e as funcións destes antigos deuses poden deducirse dos seus nomes, da localización das súas inscricións, da súa iconografía, dos deuses romanos cos que se lles equipara e das figuras semellantes das tradicións mitolóxicas celtas posteriores.

A mitoloxía celta preséntase en subgrupos distintos mais emparentados, que corresponden en liñas xerais ás pólas das linguas célticas:

• a relixión celta antiga (coñecida sobre todo a través de fontes arqueolóxicas, e non da mitoloxía escrita)
• a mitoloxía en linguas goidélicas, representada principalmente pola mitoloxía irlandesa (compartida tamén coa mitoloxía de Man e a mitoloxía escocesa)
  • ciclo mitolóxico
  • ciclo do Ulster
  • ciclo feniano
  • ciclo dos Reis
• a mitoloxía en linguas britónicas
  • mitoloxía galesa
  • mitoloxía córnica
  • mitoloxía bretoa

Fontes históricas

Rodas votivas celtas atribuídas ó culto de Taranis. Atopáronse miles destas rodas en santuarios da Galia Bélxica, datadas entre 50 a.C. e 50 d.C. Museo Nacional de Arqueoloxía, Francia.

Debido á escaseza de materiais conservados con escrita en lingua gala, suponse que os romanos destruíron a maior parte dos escritos celtas, aínda que se empregaba unha forma escrita do galo con alfabetos grego, latino e itálico antigo (como proban os obxectos votivos con inscricións en galo e o calendario de Coligny). Xulio César testemuña a alfabetización dos galos, mais escribiu tamén que os seus sacerdotes, os druídas, tiñan prohibido empregar a escrita para rexistrar certos versos de significado relixioso (César, Comentarios sobre a guerra das Galias 6.14), ao tempo que sinalaba que os helvecios tiñan un censo escrito (César, Comentarios sobre a guerra das Galias 1.29).

Roma introduciu o hábito máis estendido das inscricións públicas e quebrou o poder dos druídas nas zonas que conquistou; de feito, a maioría das inscricións a divindades descubertas na Galia (a actual Francia e o norte de Italia), en Britania e noutras zonas antigamente (ou actualmente) de fala celta son posteriores á conquista romana.

Aínda que os primeiros gaels de Irlanda e partes de Gales empregaban a escritura ogham para rexistrar inscricións curtas (na súa maioría nomes persoais), unha alfabetización máis sofisticada non chegou ás zonas celtas non conquistadas por Roma ata a chegada do cristianismo. Moitos mitos gaélicos foron rexistrados por primeira vez por monxes cristiáns, aínda que sen a maior parte do seu significado relixioso orixinal.

Mitoloxía irlandesa

Artigo principal: Mitoloxía irlandesa.

Véxase tamén: Mitoloxía escocesa.

Riders of the Sidhe (1911), representación dos aos sí ou Tuatha Dé Danann, polo artista John Duncan.

A mitoloxía irlandesa é a póla máis ampla que se conserva da mitoloxía celta. Orixinalmente transmitíase de forma oral na época prehistórica. Moitos mitos foron postos por escrito na Idade Media temperá por escribas cristiáns, que os modificaron e cristianizaron ata certo punto.

Os mitos agrúpanse convencionalmente en "ciclos". O ciclo mitolóxico, ou ciclo dos deuses, consta de relatos e poemas sobre os divinos Tuatha Dé Danann e outras razas míticas. Considérase que moitos dos Tuatha Dé representan divindades irlandesas. A miúdo aparecen retratados como reis, raíñas, druídas, bardos, guerreiros, heroes, curandeiros e artesáns con poderes sobrenaturais. Entre os seus membros destacan o Dagda ("o deus grande"), que parece ter sido o deus principal; a Morrigu ("a raíña grande" ou "raíña pantasma"), unha deusa tripla asociada á guerra, ó destino e á soberanía; Lugh; Nuada; Aengus; Bríxida; Manannán; Dian Cecht, o curandeiro; e Goibniu, o ferreiro, un dos Trí Dé Dána ("tres deuses da artesanía"). Os seus rivais tradicionais son os monstruosos fomorés (Fomoire), a quen os Tuatha Dé derrotaron na Cath Maige Tuired ("batalla de Mag Tuired"). Outras obras importantes do ciclo son o Lebor Gabála Érenn ("Libro das invasións"), unha historia lendaria de Irlanda, e o Aided Chlainne Lir ("Os fillos de Lir").

O ciclo do Ulster consta de lendas heroicas sobre os Ulaid. Céntrase no mítico rei do Ulster Conchobar mac Nessa e a súa corte en Emain Macha, no heroe Cú Chulainn e no seu conflito cos Connachta e a raíña Medb. O relato máis longo e importante é a epopea Táin Bó Cúailnge ("O roubo de gando de Cooley").

O ciclo feniano trata das fazañas do mítico heroe Fionn mac Cumhaill e a súa banda de guerreiros, os Fianna, incluíndo o extenso Acallam na Senórach ("Relatos dos anciáns").

O ciclo dos Reis comprende lendas sobre reis históricos e semihistóricos de Irlanda (como o Buile Shuibhne, "A tolemia do rei Sweeney"), e relatos sobre as orixes de dinastías e pobos.

Existen ademais textos míticos que non encaixan en ningún dos ciclos; entre eles están os relatos echtrai de viaxes ó Outro Mundo (como A viaxe de Bran) e o Dindsenchas ("o saber dos lugares"). Algún material escrito non sobreviviu e probablemente moitos máis mitos nunca chegaron a escribirse.

Mitoloxía galesa

Artigo principal: Mitoloxía galesa.

Véxase tamén: Mitoloxía bretoa.

Ilustración de Llŷr e os cisnes, por H. R. Millar.

Primeiras liñas dun dos relatos do Mabinogi no Libro Vermello de Hergest: «Gereint vab Erbin. Arthur a deuodes dala llys yg Caerllion ar Wysc...» («Geraint fillo de Erbin. Artur tiña por costume celebrar a súa corte en Caerlleon ar Wysc...»).

Importantes reflictos da mitoloxía británica aparecen nas Catro ramas do Mabinogion, especialmente nos nomes de varios personaxes, como Rhiannon, Teyrnon e Brân o Bieito (Bendigeidfran, "Bran [corvo] o Bieito"). Outros personaxes, con toda probabilidade, derivan de fontes mitolóxicas, e varios episodios, como a aparición de Arawn, un rei do Outro Mundo que busca a axuda dun mortal nos seus propios conflitos, ou o relato do heroe que só pode ser morto en circunstancias aparentemente contraditorias, poden rastrexarse ao longo da mitoloxía protoindoeuropea. Os fillos de Llŷr ("Mar" = o irlandés Ler) na segunda e terceira ramas, e os fillos de Dôn (Danu na tradición irlandesa e protoindoeuropea anterior) na cuarta rama son figuras importantes, mais os relatos en si non son mitoloxía primaria.

Aínda que aparecen máis nomes e referencias mitolóxicas noutros lugares da narrativa e da tradición galesas, especialmente no relato de Culhwch e Olwen, onde se atopa, por exemplo, a Mabon ap Modron ("Fillo divino da Nai divina"), e nas Tríades galesas, non se sabe o suficiente do fondo mitolóxico británico como para reconstruír unha narrativa da creación nin un panteón coherente de divindades británicas. Malia ter moito en común coa mitoloxía irlandesa, quizais non existise unha tradición mitolóxica británica unificada per se. Sexan cales fosen as súas orixes últimas, o material conservado aproveitouse ben ao servizo de obras mestras literarias que abordan as inquietudes culturais de Gales na Idade Media temperá e tardía.

Restos da mitoloxía gala e doutros pobos

Taranis (cunha roda celta e un raio), Le Châtelet, Gourzon, Alto Marne, Francia.

Os celtas adoraban ademais unha serie de divindades das que pouco máis se coñece que os seus nomes. Os escritores clásicos conservan algúns fragmentos de lendas ou mitos que posiblemente sexan celtas.

Segundo o retórico sirio Luciano de Samosata, Ogmios conducía unha banda de homes encadeados polas orellas á súa lingua como símbolo da forza da súa eloquencia.

O poeta romano do século I Lucano menciona os deuses Taranis, Teutates e Esus, mais hai poucas probas celtas de que fosen divindades importantes.

Unha serie de obxectos de arte, moedas e altares poden representar escenas de mitos perdidos, como as representacións de Tarvos Trigaranus ou dun "Xúpiter" ecuestre que supera o anguiped (unha figura humanoide con pernas de serpe). O caldeiro de Gundestrup tamén foi interpretado de forma mítica.

Xunto coas dedicatorias que nos transmiten nomes de deuses, hai tamén representacións de divindades ás que aínda non se lles puido asignar un nome. Entre elas están as imaxes dun deus de tres cabezas ou tres caras, un deus agachado, un deus cunha serpe, un deus cunha roda e un cabaleiro cun xigante axeonllado. Algunhas destas imaxes atopáronse en turbaires da Idade de Bronce tardía en Britania, o que indica que os símbolos eran tanto prerromanos como amplamente estendidos pola cultura celta. Cartografouse a distribución dalgunhas das imaxes, que mostra un patrón de concentración central xunto cunha ampla dispersión, o que indica que estas imaxes estaban probablemente ligadas a tribos concretas e se distribuían desde algún punto central de concentración tribal cara ao exterior ao longo das liñas de comercio. A imaxe do deus de tres cabezas concéntrase entre os belgas, entre os ríos Oise, Marne e Mosela. O cabaleiro co xigante axeonllado céntrase a ámbalas dúas beiras do Rin. Estes exemplos parecen indicar preferencias rexionais por un repertorio común de imaxes.

Xulio César sobre os deuses celtas

Roda celta de ouro con símbolos, Balesme, Alto Marne. Museo Nacional de Arqueoloxía.

A referencia clásica sobre os deuses celtas da Galia é a historia que Xulio César escribiu sobre a súa guerra na Galia. Nela nomea os cinco deuses principais adorados na Galia (segundo a práctica da súa época, dá os nomes dos deuses romanos equivalentes máis próximos) e describe os seus papeis:

Mercurio era o máis venerado de todas as divindades e del descubríronse numerosas representacións. Mercurio era visto como o creador de todas as artes (e por iso se adoita identificar con Lugus), o protector dos aventureiros e dos comerciantes, e o poder máximo en materia de comercio e beneficio.

A continuación, os galos veneraban a Apolo, Marte, Xúpiter e Minerva. Destas divindades, César describe que os galos tiñan opinións similares ás doutros pobos: Apolo afasta a enfermidade, Minerva fomenta as habilidades, Xúpiter goberna os ceos e Marte inflúe na guerra. MacBain sostén que Apolo corresponde ó Lugh irlandés, Mercurio a Manannán mac Lir, Xúpiter ó Dagda, Marte a Neit e Minerva a Brigit.

Ademais destes cinco, César menciona que os galos facían remontar a súa ascendencia a un deus que el equiparou a Dis Pater (posiblemente o irlandés Donn).

Véxase tamén

Outros artigos

• Cristianismo celta
• Deuses celtas
• Mitoloxía galega
• Mitoloxía nórdica
• Rei Pescador
• Tríscele

Bibliografía

• de Vries, Jan, Keltische Religion (1961).
• Duval, Paul-Marie, Les Dieux de la Gaule, nova edición actualizada e ampliada (1976).
• Mac Cana, Proinsias, Celtic Mythology. Nova York: Hamlyn, 1970. ISBN 0-600-00647-6
• Mac Cana, Proinsias, The Learned Tales of Medieval Ireland (Irish Literature – Studies), Dublin Institute for Advanced Studies (1980): ISBN 1-85500-120-9
• MacKillop, James, Dictionary of Celtic Mythology. Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 0-19-280120-1
• Maier, Bernhard, Dictionary of Celtic religion and culture, Boydell & Brewer, 1997. ISBN 978-0-85115-660-6
• O'Rahilly, Thomas F., Early Irish History and Mythology (1991, reedición de 1971).
• Rolleston, T. W., Celtic Myths and Legends. Dover Publications Inc. (1911, reedición de 1990). ISBN 0486265072
• Rhys, John, Lectures on the Origin and Growth of Religion as Illustrated by Celtic Heathendom, 3ª ed. (1898, reeditado en 1979).
• Sjoestedt, M. L., Gods and Heroes of the Celts. 1949; traducido por Myles Dillon. Reed. Berkeley, CA: Turtle Press, 1990. ISBN 1-85182-179-1
• Squire, Charles, Celtic Myth and Legend. Newcastle Publishing Co., 1975. ISBN 0-87877-030-5
• Stercks, Claude, Éléments de cosmogonie celtique (1986).
• Vendryes, Joseph; Ernest Tonnelat e B.-O. Unbegaun, Les Religions des Celtes, des Germains et des anciens Slaves (1948).

Ligazóns externas

• Celtic Art & Cultures: descrición detallada do caldeiro de Gundestrup (en inglés)
• Celtic Religion – What information do we really have (arquivado o 9 de febreiro de 2010) (en inglés)
• What We Don't Know About the Ancient Celts (en inglés)