Historia de Chile

Iste articulo require revision linguistic

Corrige le errores de grammatica, orthographia o stilo in le articulo. Postea, retira iste aviso.

Historia de Chile
instantia de: history of a country or state[*]
Commons: History of Chile

Le historia de Chile comprende le evolution del societates indigena que habitava le territorio ante le arrivata europee, le colonisation espaniol, le processo de independentia, le formation del republica e le transformationes politic, economic e social del seculos XIX, XX e XXI. Le historia del pais ha essite influentiate per su position al costa del Oceano Pacific, le relationes inter le Stato e le populos indigena, le exploitation del recursos mineral e le evolution del institutiones democratic.

Periodo precolombian

Le territorio del actual Chile es habitate desde plus de dece milles annos. Le conditiones geographic varia considerabilemente, ab le deserto de Atacama in le nord usque al forestas temperate e le zonas glaciate del sud. Iste diversitate favorava le developpamento de societates con formas de subsistentia e organisation differente.

Inter le populos indigena historic se trova le Aymara, Quechua, Atacameños, Diaguitas, Mapuche, Changos, Kawésqar, Yagán e le habitantes de Rapa Nui. Illes practicava, secundo le region, le agricultura, le pastoricia, le pisca, le navigation, le caça e le recolta.

In le nord, le culturas andin manteneva relationes commercial e cultural con le territorios del actual Peru e Bolivia. Parte del nord de Chile esseva incorporate in le Imperio Inca ante le arrivata del espanioles. In le zona central e meridional, le Mapuche manteneva su proprie structuras social e politic e opponeva un longe resistentia al expansion del domination espaniol.

Conquista e colonisation espaniol

In 1536, le expedition de Diego de Almagro explorava parte del territorio chilian. Alcun annos plus tarde, Pedro de Valdivia initiava un nove expedition e fundava Santiago de Chile in 1541. Le conquista esseva accompaniate per conflictos con le populationes indigena, specialmente le Mapuche, e per le establimento de colonias e institutiones del Corona espaniol.

Le administration colonial organisava le territorio per medio de citates, autoridades local, missiones religiose e systemas de exploitation del labor. Le agricultura, le bestial, le commercio e le extraction de auro e altere minerales formava parte del economia colonial.

Le conquista provocava un forte declino demographic inter numerose communitates indigena, causate per epidemias, guerras, displacementos e exploitation del labor. Le relationes inter le colonos e le Mapuche restava marcate per conflictos, tractatos e periodos de negotiation. Le resistentia mapuche limitava le expansion espaniol al sud del territorio colonial durante multe generationes.

Durante le seculo XVIII, le reformas del monarchia borbonic reorganisava le administration colonial e cercava augmentar le collection de impostos e le controlo del commercio. Le territorio esseva administrate como parte del Imperio Espaniol e manteneva relationes economic e politic con le altere colonias sudamerican.

Independentia

Le processo de independentia comenciava in le contexto del crisis del monarchia espaniol provocate per le invasion napoleonian e le abdicaciones del 1808. Le absentia de un monarcha recognoscite e le conflictos super le legitimitate del autoritates colonial impulsava le creation de juntas de governamento in diverse territorios american.

Le 18 de septembre 1810, un cabildo aperte in Santiago formava le Prime Junta National de Governamento. Initialmente, le movimento non declarava immediate independentia, ma initiava un processo de autogovernamento que conduceva a un conflicto armate con le forzas royalista.

Le periodo es traditionalmente dividite in tres fases: le Patria Vieja (1810–1814), le Reconquista (1814–1817) e le Patria Nova (desde 1817). Durante iste annos, dirigentes como Bernardo O’Higgins, José Miguel Carrera e José de San Martín participava in le lucta pro le independentia.

Le victoria patriot in le Batalla de Chacabuco in 1817 permitteva le establimento de un governamento independent in Santiago. Le 12 de februario 1818, le independentia esseva formalmente proclamate. Le victoria in le Batalla de Maipú, le 5 de april 1818, consolidava le position del independentistas, ben que le conflictos continuava in le sud e in Chiloé durante plure annos.

Organisation del republica

Post le independentia, Chile affrontava le difficultate de establir un systema politic stabile. Le abdication de O’Higgins in 1823 aperiva un periodo de experimentos constitutional e de rivalitates inter sectores liberal e conservator.

Le Constitution de 1823, le leges federal de 1826 e le Constitution liberal de 1828 representa tentativas differente de organisar le republica. Le conflictos inter le grupos politic culminava in le guerra civil de 1829–1830, que terminava con le victoria del conservatores.

Le Constitution de 1833 establi un systema con un poter executive forte e marcava le initio del periodo de predominio conservator. Durante le decennios sequente, le Stato reforçava su administration central, le institutiones juridic e le capacitate de governar le provincias.

Expansion territorial e Guerra del Pacifico

Durante le seculo XIX, le republica extend eva su controlo super partes del territorio e affrontava conflictos de frontiera con paises vicin. Le expansion del agricultura, del commercio e del extraction de minerales contribuiva al integration economic de regiones distante, ma etiam provocava conflictos concernente le possession del terras.

Le Guerra del Pacifico (1879–1884) oponeva Chile a Peru e Bolivia in un conflicto ligate in parte al controlo del territorio del deserto de Atacama e del industria del nitrato. Le guerra comenciava in 1879 post un crise concernente le taxation del exportationes e le controlo del territorios disputate.

Le victoria de Chile conduceva al incorporation de territorios ric in nitrato, includente le provincia de Tarapacá e le zona de Antofagasta. Bolivia perdeva su accesso sovereign al costa del Pacific, durante que le relationes inter Chile e Peru esseva profundemente affectate per le guerra e le occupation de Lima.

Le industria del nitrato deveniva un del principal fontes de ingresos del Stato chilian. Le exportationes susteneva le investitiones public e le expansion del infrastructuras, ma le economia restava dependente del demanda international e del capital private, includente investitores estranier.

Guerra civil de 1891 e transformation politic

Le conflictos inter le Presidente José Manuel Balmaceda e le Congresso Nacional culminava in le Guerra Civil de 1891. Le victoria del forzas congressual conduceva al suicidio de Balmaceda e al establimento de un systema parlamentar de facto, in le qual le ministerios dependeva largemente del supporto del Congresso.

Durante iste periodo, le partidos politic e le elites parlamentari exerceva un influentia importante, ma le instabilitate ministerial e le difficultates de adoptar politicas coherente generava criticas al systema. Le conditiones de labor in le minas e in le industria, le urbanisation e le expansion del movimento obreri deveniva questiones central del vita politic.

Crisis del nitrato e reformas del seculo XX

Le invention de nitratos synthetic e le perturbationes economic international affectava le industria chilian del nitrato, specialmente post le Prime Guerra Mundial. Le declino del sector provocava disoccupation e migrationes desde le zonas minier verso altere partes del pais.

Le Constitution de 1925 reforçava le separation inter le Stato e le Ecclesia e restaurava un systema presidencial plus forte. Nonobstante, le pais continuava a affrontar crisis politic e economic, includente le Grande Depressione del annos 1930, que afectava gravemente le exportationes e le emploi.

Durante le decennios sequente, le Stato assumeva un rolo plus importante in le economia, le education, le sanitate e le industrialisation. Le creation de institutiones public e le expansion del suffragio transformava le relationes inter le Stato e le societate. Le partidos de sinistra, de centro e de derecta deveniva actores central del politica national.

Democratia e polarisation politic (1932–1973)

Post le restoration del ordine constitutional in 1932, Chile manteneva un systema politic con electiones regular e alternation inter differente coalitions. Le Partito Radical de Chile participava in gobiernos de centro e de sinistra, durante que le partidos conservator, liberal e socialista representava interesses social e economic distincte.

Le expansion del sindicatos, del movimentos campesin e del organisationes social augmentava le pression pro reformas del agricultura e del distribution del ingresos. Le reforma agrari, comenciate antea e accelerate durante le annos 1960, cercava a transformar le structura del proprietate rural e a extender le accesso al terras.

In 1970, Salvador Allende esseva electe presidente al capite del coal ition Unidad Popular. Su governamento promoveva un programma de transformation social e economic que includeva le nationalisation del grande minas de cupro, le ampliation del servicios social e le continuation del reforma agrari.

Le programma provocava supporto inter sectores obreri e popular, ma etiam opposition forte de parte de sectores empresarial, conservator e de parte del classe medie. Le tensiones inter le governamento, le Congresso e le institutiones judicial, conjunctemente con le crise economic e le polarisation social, aggravava le instabilitate politic. Le Congresso declarava in augusto 1973 que le governamento habeva viol ate le ordine constitutional e legal, un allegation contestate per le sectores que supportava Allende.

Golpe de Stato e dictatura militar (1973–1990)

Le 11 de septembre 1973, le Fortias Armate e Carabineros executava un colpo de Stato que removeva Allende del poter. Le presidente moriva durante le assalto al Palacio de La Moneda, e un junta militar assumeva le governamento. Le junta esseva inicialmente formate per le chefes del Esercito, del Armada, del Fortias Aerie e de Carabineros; Augusto Pinochet deveniva progressivemente le figura dominante del regime.

Le dictatura dissolveva le Congresso, prohibiva o suspendeva le activitate de partidos politic e restringeva le libertates public. Le regime committeva grave violationes del derectos human, includente detentiones arbitrarie, tortura, executiones, disparitiones forzate e exilio. Le commissiones de veritate establite post le transition democratic documentava le extension del repression politic.

In 1980, le regime faceva approbar un nove constitution per medio de un plebiscito sub conditiones politic restrictive. Le constitution entrava in vigor in 1981 e includeva un calendario pro un referendum in 1988 concernente le continuation de Pinochet como presidente.

In le annos 1980, protestas social e politic e le formation de coalitions de opposition augmentava le pression pro un transition. In le plebiscito del 5 de octobre 1988, le majoritate votava contra le continuation de Pinochet. Electiones presidential e parlamentar esseva organisate in 1989, e le 11 de martio 1990 le governamento esseva transferite a un presidente civil electe, Patricio Aylwin.

Transition democratic e reformes (1990–2010)

Le governamento de Aylwin initiava le transition democratic, con le reestablimento del institutiones representative e le effortios pro investigar le violationes del derectos human committite durante le dictatura. Le commission Rettig documentava casos de executiones politic e disparitiones forzate; posteriormente, altere commissiones investigava le tortura e le detention politic.

Durante le governamentos de Patricio Aylwin, Eduardo Frei Ruiz-Tagle, Ricardo Lagos e Michelle Bachelet, Chile manteneva electiones regular e ampliava su relationes commercial international. Le pais signava accordos de commercio con numerose parceiros e experimentava un periodo de croissance economic e reduction del pobreza, ben que le inequitate e le differentias in le accesso al education, sanitate e pension restava questiones importante.

Le reformes constitutional de 2005, approbate durante le governamento de Lagos, modificava numerose aspectos del Constitution de 1980, includente le rolo del Fortias Armate in le systema politic, le composition del Congresso e le facultates del Presidente.

Politica e societate in le seculo XXI

Durante le seculo XXI, le politica chilian esseva marcate per le alternation inter coalitions de centro-sinistra e de centro-derecta, le debates super le protection social e le persistente discussion concernente le heritages del dictatura.

Le 18 de octobre 2019, un movimento de protestas massive comenciava in Santiago e se extend eva a altere citates. Le mobilizationes esseva initialmente provocate per un augmento del tarifa del metro, ma rapidemente incorporava reclamationes plus large concernente le costo del vita, le pension, le education, le sanitate, le inequitate e le legitim itate del institutiones. Le protestas esseva accompaniate per incidents violent e per allegationes de abusos contra le derectos human durante le responsa del forzas de securitate.

In novembre 2019, partidos politic concordava iniciar un processo pro elaborar un nove constitution. In le plebiscito del octobre 2020, le majoritate votava in favor de elaborar un nove texto per un convention eligite directemente. Le Convention Constitutional terminava su labor in 2022, ma le texto esseva rejectate per le electores in le plebiscito del 4 de septembre 2022.

Un secunde processo constitutional conduceva a un altere proposition, que esseva rejectate in un plebiscito national in decembre 2023. Le succession de iste processos reflecte le difficultate de attinger un accordo largemente acceptate super le structura institutional e le derectos que debe esser garantite per un nove constitution.

Economia e transformation territorial

Le economia chilian ha essite influentiate per le exploitation de recursos natural. Le nitrato esseva un del principales exportationes al fin del seculo XIX e al initio del seculo XX; postea, le cupro deveniva le principal producto mineral del pais. Le agricultura, le piscation, le silvicultura e le servicios ha etiam un rolo importante.

Le extraction del cupro, includente le mina de Chuquicamata e altere operationes del deserto de Atacama, ha contribu ite significativemente al ingresos del Stato. Le dependentia del exportationes de materias prime rende tamen le economia sensibile al fluctuationes del precios international.

Le urbanisation ha concentrate un parte importante del population in Santiago e in altere citates major. Le regiones del nord es marcate per le mineria e le clima aride, durante que le regiones del centro combina agricultura, industria e servicios, e le sud ha economias associate al forestas, al piscation, al agricultura e al turismo.

Populos indigena e memoria historic

Le populos indigena ha continuate a influentiar le historia e le cultura de Chile. Le Mapuche, le Aymara, le Rapa Nui e altere communitates ha mantenite traditiones, linguas e formas de organisation proprie, ben que le relationes con le Stato ha includite perdita de terras, displacementos e conflictos.

Durante le seculo XIX, le expansion del Stato chilian verso le Araucanía conduceva a operationes militar e al incorporation de territorios mapuche. Le distribution posterior del terras e le colonisation del region provocava le reduction del territorios traditional e conflictos que persiste usque al presente.

Le memoria del conquista, del guerra, del dictatura e del transition democratic continua a esser objecto de investigation historic, debatte public e initiative de conservation del patrimonio.