Arbëresh
| Arbëresh | |||
|---|---|---|---|
| Arbërisht | |||
| Parolata en: | Sudal Italia (Kalabria, Sicilia, Basilicata, Puglia, Kampania, Abruci) | ||
| Regiono: | Sudal Europa | ||
| Quanto di parolanti: | 100 000 (evalui, multe bilingua) | ||
| Klasifikuro: | Indo-Europana linguaro Albaniana linguo Tosk Arbëresh | ||
| Oficala stando | |||
| Oficala linguo en: | minoritato en Italia (protektata) | ||
| Regulata da: | ne havas | ||
| Kodexi | |||
| ISO 639-3: | aae | ||
| Arkivo:Arbëreshët në Itali.png Komoni ube l'Arbëresh parolesas en sudal Italia. | |||
| Videz anke: Albaniana linguo, Tosk – Linguaro | |||
Arbëresh (en Arbëresh: Arbërisht) esas Albaniana dialekto, plu precize varianto di la Tosk-grupo, parolata da la Arbëreshë en sudal Italia. Ol developesis pos la migrado di Albaniani ad Italia dum la 15ma e 16ma yarcenti, kande li fugis de la Otoman okupado di Albania. La linguo konservas multa arkaika traiti di la mezepokala Albaniana, e pro lua izoleso ol evolucionis separate de la standarda Albaniana.
Historio
[redaktar | redaktar fonto]L'unesma granda ondo di Albaniana migranti arivis en sudal Italia inter 1448 e 1468, pos la morto di Skanderbeg, kande multa Albaniana nobeli e soldati fugis de la Otomana invado. Li establisis su en montarala regioni di Kalabria, Sicilia, Basilicata, Puglia, Kampania ed Abruci, ube li fondis vilaji qui duras existar. Dum la yarcenti, la Arbëreshë restis relative izolita, quo permisis la konservo di lua linguo e tradicioni. La linguo influesis da la Italiana e da lokala dialekti, ma konservis multa traiti del Albaniana di la 15ma yarcento.
Fonologio
[redaktar | redaktar fonto]Arbëresh havas fonologio simila a Tosk, ma kun kelka diferi:
- La rotacismo (chanjo di /n/ a /r/) eventis en multa vorti, exemple: bana → bara («herbo»).
- La sono /ë/ konservata, quankam en kelka dialekti ol chanjesis a /ə/ o /e/.
- Kelka konsonanti influesis dal Italiana, exemple la palataligo di /k/ e /g/ ante /i/ e /e/.
- La diftongo ua restas.
Alfabeto
[redaktar | redaktar fonto]Tradicionale, la Arbëresh skribesis per la Latina alfabeto kun kelka Italiana konvencioni. En la 19ma yarcento, kelka skriptisti kreis ortografii plu proxime ad Albaniana. Nun existas nula unika normo, e la linguo esas precipue parolata. Tamen, la Albaniana alfabeto ofte uzesas por skribar ol.
Gramatiko
[redaktar | redaktar fonto]Gramatikale, Arbëresh konservas multa traiti di la Tosk:
- La infinitivo ne existas kom en Gheg; vice ol uzesas la subjuntivo kun të.
- La futuro formacesas per do të + subjuntivo.
- La kazi e la genro esas la sama kam en Tosk.
- Tamen, pro la Italiana influo, kelka prepozicioni e pronomi adaptesis, e la vort-ordino ofte esas plu fixa.
Vortaro
[redaktar | redaktar fonto]La lexiko di Arbëresh mixas Albaniana radiki kun multa Italiana pruntaji. Exempli: shkollë (skolo, de Italiana scuola), detyrë (devo, de Albaniana), komun (komono, de Italiana comune). Multa vorti por moderna koncepti esas Italiana.
Dialekti
[redaktar | redaktar fonto]Arbëresh subdividesas en plura lokala varietati, segun la regiono:
- Kalabriana Arbëresh – la maxim granda grupo.
- Siciliana Arbëresh – en la provinco Palermo.
- Pugliese Arbëresh – en Foggia e Taranto.
- Basilicata Arbëresh – en Potenza.
- Molisana Arbëresh – en Campobasso.
- Literaturo
La literaturo en Arbëresh komencis developesar en la 18ma yarcento. Importanta skriptisti inkluzas Jeronim De Rada, qua esis un ek la pioniri di la Albaniana nacionala renasko. Lua poemi, exemple Këngët e Milosaos, esas skribita en Arbëresh. Altra notinda autoro esas Giuseppe Schirò. La literaturo Arbëresh kontributis a la formaco di la moderna Albaniana literaturo.
- Exempli
Patro nia en Arbëresh:
- Ati ynë që je në qiell, u shënjtëroftë emri yt.
- «Nia Patro, qua esas en la cielo, santigesez tua nomo.»
Kelka vorti:
- ujë – aquo
- bukë – pano
- zëmër – kordio
