Prějdti k sodržanju

Ҕ

Izvor: Vikipedija

Ҕ, ҕ (ge s hakom po srědině, ang.: ghe with middle hook)[1] je bukva razširjenoj kirilice, ligatura bukv г i . Nyně ona je koristana v jakutskom, jukagirskom, evenskom i kumandinskom jezykah, v minulosti takože v někojih inyh, medžu drugymi v osetinskom, abhazskom i čuvašskom. V občem ona izgovarjaje se kako zvučny velarny frikativ [ɣ]ⓘ ili zvučny uvularny frikativ [ʁ]ⓘ.

Historična upotrěba

[praviti | praviti izvorny kod]

Bukva ҕ pojavila se prvy raz v osetinskom alfabetu 1844 g., stvorjenom rosijskym akademikom finskogo proizhodžen‌ja Andersom Sjögrenom[2] i byla upotrěbjena v njim do 1923 g., kogda osetinsky jezyk prěšel na latinsky alfabet. Ona označala zvučny uvularny frikativ [ʁ], ktory v nynějšej osetinskoj ortografiji piše se dvuznakom гъ.[3]

V abhazskom jezyku ona byla prvy raz koristana v monografiji Pjotra Uslara iz 1862 g., ale samo v rukopisnoj versiji, ktoru možno je takože interpretovati kako г̧ ili ӷ, i ktoru Myhajlo Zavadskyj v pečatnom izdan‌ju 1887 g. zaměnil na г̓. Ҕ v svojej pečatnoj formě pojavilo se v abhazskom alfabetu prvy raz v 1892 g. v bukvaru Konstantini Mačavariani i Dmitrija Gulia i bylo upotrěbjeno do vveden‌ja latinskogo alfabeta v 1926 g.[4] Ono vrnulo se s ponovnym ustanovjen‌jem kirilice v 1954 g., ale pri reformě 1996 g. bylo zaměnjeno na ӷ, ktoro v abhazskom označaje zvučny uvularny frikativ [ʁ] ili zvučny velarny frikativ [ɣ].[5]

Od početka 20. stolětja do 1926 g. v abhazskom takože upotrěbjena byla bukva ҕ̆, označajuča smekčeny velarny ili uvularny frikativ [ɣʲ ~ ʁʲ].[6] Ona zastupila ranějši dvuznak ҕј, a v sučasnoj ortografiji piše se dvuznakom ӷь.

Kabardino-čerkessky

[praviti | praviti izvorny kod]

V 1865 g. Kazi Atažukin publikoval bukvar na jezyku kabardino-čerkesskom, v ktorom koristal variant alfabeta, stvorjenogo Pjotrom Uslarom v 1862 g. za tutoj jezyk. Tako samo, kako v slučaju Uslarovogo alfabeta za abhazsky, bukva ҕ izgledaje v tutom rukopisnom izdan‌ju bolje kako г̧ ili ӷ.[7] Pečatna forma ҕ pojavila se v russko-kabardinskom slovniku Lva Grigorjeviča Lopatinskogo,[8] a shodny alfabet byl koristany v bukvaru Pago Izmailoviča Tambijeva iz 1906 g.[9] Jednakože bolje razprostranjeno bylo arabsko pismo, a v 1920-yh lětah vvedeny byl latinsky alfabet. Ekvivalentom ҕ v dnešnjej kabardinskoj kirilici je гъ [ʁ].[10][11]

Druge kavkazske jezyky

[praviti | praviti izvorny kod]

Němečsko-rosijsky lingvist i etnograf Adolf Dirr stvoril alfabety za menše sěverovozhodnokavkazskyh jezykov, ktore koristal v svojih monografijah o udinskom (1904)[12], tabasaranskom (1905)[13], andijskom (1906)[14], agulskom (1907)[15], arčinskom (1908)[16], rutulskom (1912)[17] i cahurskom (1913)[18] jezykah, publikovanyh v žurnalu «Sbornik materialov za opisan‌je městnostij i plemen Kavkaza». Tojže sam alfabet Dirr koristal takože v svojih kratših opisah bezpisemnyh jezykov (botlihskogo, godoberinskogo, karatinskogo, ahvahskogo i drugyh).[19]

Bukva ҕ takože byla koristana v anonimnom svanskom bukvaru iz 1864 g.[20], a takože v megrelskom bukvaru Myhajla Zavadskogo iz 1899 g.[21]

Čuvašsky jezyk imaje dolžejšu tradiciju pisan‌ja na kirilici, ale bukva ҕ pojavila se samo v bukvaru Т́ъваш ад́изен̀е с̀ыръва в̀ьр̀ен̀м̀ел̀л̀и к̀н̀ег̀e čuvašskogo prosvětitelja Ivana Jakovleviča Jakovleva,[22] kde služila zvučnym ekvivalentom bukvy х – [ɣ] – izgovorjenym kako slovo «Господь» v russkom.[23] Ona takože iměla smekčeny ekvivalent ҕ̀. Jednakože kratko poslě izdan‌ja bukvara, s obzirom na nepraktičnost tutoj azbuky, Ivanov rěšil udaliti vse zvučne suglasky, takto prisutnost bukv ҕ i ҕ̀ v čuvašskom jezyku okazala se kratkotrajna.

V slovniku šugnanskogo jezyka Dmitrij Ljvovič Ivanov koristal kiriličny alfabet, čestično osnovany na alfabetu Sjögrena s dobavjen‌jem několikyh latinskyh bukv, v ktorom takože nahodila se bukva ҕ.[24]

Sučasna upotrěba

[praviti | praviti izvorny kod]
Sučasny jakutsky alfabet

Ҕ je peta bukva jakutskogo alfabeta, vvedenogo v 1939 g. poslě perioda latinizacije, i označaje zvučny velarny ili uvularny frikativ [ɣ ~ ʁ].[25] Raněje ono bylo koristano v slavnoj knigě iz 1851 g. o jakutskom jezyku němečskogo sanskritologa Otto von Böhtlingk, v ktoroj avtor piše, že pozajel tu bukvu od Sjögrena, a izgovor opisyvaje kako «pridyhany г».Böhtlingk, Otto (1851). Über die Sprache der Jakuten. Grammatik, Text und Wörterbuch (na němečskom). St. Petersburg. str. 3.</ref>

Bukva ҕ byl prvy raz koristany v jukagirskom jezyku v 1969 g. v skazkah pisatelja i poeta Gavrila Nikolajeviča Kurilova (Uluro Ado). Modifikovany variant jegovogo pravopisa byl oficialno utvrdženy v 1980-yh lětah. Označaje zvučny velarny frikativ [ɣ] i v poněkojih izdan‌jah je zaměnjena bukvoju ӷ.[26]

Od početka 1960-yh lět razvivala se v Jakutskoj ASSR města forma zapisan‌ja evenskogo jezyka, približena jakutskomu alfabetu. Tuta forma, ktora medžu drugymi sodrživala bukvu ҕ, byla oficialno utvrdžena městnymi avtoritetami v 1982 g., ale anulovana v 1987 g.[27] Jednakože ona i dnes ješče je upotrěbjena neoficialno, na priklad v gazetě Илкэн.[28]

Do početka 21. stolětja Kumandinsky jezyk, ktory suglasno někojim je dialekt sěvernoaltajskogo jezyka, byl nepisemny s izključen‌jem jednogo izdan‌ja na latinici iz 1933 g. Jednakože v 2005 g. stvorjeny byl pravopis na kirilici, a v 2024 g. byl oficialno utvrdženy kumandinsky alfabet, ktory takože sodrživaje bukvu ҕ.[29]


Kodovan‌je Ҕ ҕ
Nazva v Unikodu CYRILLIC CAPITAL LETTER GHE WITH MIDDLE HOOK CYRILLIC SMALL LETTER GHE WITH MIDDLE HOOK
Unikodšestnadseterična sistema U+0494 U+0495
deseterična sistema 1172 1173
HTMLšestnadseterična sistema &#x0494; &#x0495;
deseterična sistema &#1172; &#1173;
UTF-8 D2 94 D2 95
  1. ↑ "Cyrillic: Range: 0400–04FF". The Unicode Standard, Version 6.0 (PDF) (na anglijskom). 2010. str. 42. Data dostupa: 17 dekembra 2025.
  2. ↑ Шёгрен, Андрей (1844). Осетинская грамматика с краткимъ словаремъ осетинско-россійскимъ и россійско-осетинскимъ (na russkom). Санктпетербургъ. str. 5–6.
  3. ↑ Ager, Simon. "Ossetian (ирон ӕвзаг / дигорон ӕвзаг)". Omniglot.com. Data dostupa: 16 dekembra 2015.
  4. ↑ Гулиа, Д.И.; Мачавариани, К.Д. (1892). Абхазская азбука. Главнѣйшія молитвы и заповѣди на абхазскомъ и церковно-славянскомъ языкахъ (PDF). Тифлисъ. str. 13.
  5. ↑ Ager, Simon. "Abkhaz (аҧсуа бызшәа)". Omniglot.com (na anglijskom). Data dostupa: 16 dekembra 2025.
  6. ↑ Бгажба, Х.С. (1967). Из истории письменности в Абхазии (na russkom). Тбилиси: Мецниереба. str. 66.
  7. ↑ Atažukin, Kazi (1865). "Ԛабарде алѵфбе / Кабардинская азбука" (PDF). Тифлис. str. 17.
  8. ↑ Лопатинскій, Л. (1890). Русско-кабардинскій словарь с указателемъ и краткою грамматикою (na russkom). Тифлисъ: Типографія канцеларіи Главноначальстующаго гражданскою частію на Кавказѣ. str. 10.
  9. ↑ Тамбиев, П.И. (1906). Кабардинская азбука (na russkom). Тифлисъ: Типографія Канцеляріи Наместника Его Императорского Величества на Кавказе. str. 14.
  10. ↑ Шакова, М.К. (17 novembra 2011). "Об азбуках кабардинских". intercircass.org (na russkom). Data dostupa: 17 dekembra 2025.
  11. ↑ Ager, Simon. "Kabardian (Къэбэрдейбзэ)". Omniglot.com. Data dostupa: 17 dekembra 2025.
  12. ↑ Дирръ, А.М. (1904). "Грамматика удинскаго языка" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 33 (na russkom). Тифлисъ: IV: 1.
  13. ↑ Дирръ, А.М. (1905). "Грамматическій очеркъ табассаранскаго языка" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 35 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
  14. ↑ Дирръ, А.М. (1906). "Краткій грамматическій очеркъ андійского языка" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 36 (na russkom). Тифлисъ: IV: 1.
  15. ↑ Дирръ, А.М. (1907). "Агульскій языкъ. Грамматическій очеркъ, тексты, сборникъ агульскихъ слов съ русскимъ къ нему указателемъ" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 37 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
  16. ↑ Дирръ, А.М. (1908). "Арчинскій языкъ. Грамматическій очеркъ, тексты, сборникъ арчинскихъ словъ съ русскимъ къ нему указателемъ" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 39 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
  17. ↑ Дирръ, А.М. (1912). "Рутульскій языкъ". Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 42 (na russkom). Тифлисъ.
  18. ↑ Дирръ, А.М. (1913). "Цахурскій языкъ. Грамматическій очеркъ, тексты, сборникъ цахурскихъ словъ съ русскимъ къ нему указателемъ" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 43 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
  19. ↑ Дирръ, А.М. (1909). "Матеріалы для изученія языковъ и нарѣчій андо-дидойской группы" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 40 (na russkom). Тифлисъ.
  20. ↑ Лушну Анбан. Сванетская азбука. Тифлисъ: Типографія Главнаго Управленія Намѣстникa Кавказскаго. 1864. str. 1.
  21. ↑ М.З. [Myhajlo Zavadskyj] (1899). Мингрельская азбука (PDF) (na russkom). Тифлисъ. str. I, III.
  22. ↑ Т́ъваш ад́изен̀е с̀ыръва в̀ьр̀ен̀м̀ел̀л̀и к̀н̀ег̀e. Казань. 1872. str. 20–21.
  23. ↑ Tamože, str. 7.
  24. ↑ Залеманъ, К.Г. (1895). "Шугнанскій словарь Д. Л. Иванова". Восточныя замѣтки : Сборникъ статей и изслѣдованій профессоровъ и преподавателей Факультета восточныхъ языковъ Императорскаго С.-Петербургскаго университета (na russkom). Санктпетербургъ: Типографія Императорской Академіи Наукъ: 274.
  25. ↑ Ager, Simon. "Yakut (саха тыла)". Omniglot.com (na anglijskom). Data dostupa: 17 dekembra 2025.
  26. ↑ Ager, Simon. "Southern Yukaghir (Одул)". Omniglot.com (na anglijskom). Data dostupa: 17 dekembra 2025.
  27. ↑ Бурыкин, А.А. (2001). Язык малочисленного народа в его письменной форме : На материале эвенского языка (na russkom). Санкт-Петербург: Петербургское Востоковедение. str. 247–249.
  28. ↑ Na priklad v slědujučem članku: "Иҥэньгидэ буҕ ҥунмирэлни Ассоциациятан инэҥиҥмэн илкэндьир". Илкэн. 8 dekembra 2025.
  29. ↑ "Утвержден кумандинский алфавит". Ассоциация коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока (na russkom). 21 oktobra 2024. Data dostupa: 15 novembra 2025.

Vněšnje linky

[praviti | praviti izvorny kod]
В ← Varianty kiriličnoj bukvy Г → Д

Г г · Ѓ ѓ · Г̀ г̀ · Г̌ г̌ · Г̆ г̆ · Г̄ г̄ · Г̈ г̈ · Г̇ г̇ · Г̊ г̊ · Г̑ г̑ · Г̓ г̓ · Г’ г’ · Гꙻ   гꙻ   · Г̧ г̧ · Г̣ г̣ · Г̱ г̱ · Ґ ґ · Ӷ ӷ · Ӷ̇ ӷ̇ · Ӷ̊ ӷ̊ · · Ӻ ӻ · Ҕ ҕ · Ҕ̀ ҕ̀ · Ҕ̆ ҕ̆ · Ғ ғ · Ғ̌ ғ̌ · Ғ̊ ғ̊ · ·
Γ γ · Ɣ̌ ɣ̌ · G g · Ƣ ƣ · Ꙣ ꙣ · Ꙥ ꙥ · Ꙧ ꙧ · Ҥ ҥ · ₴