Sámegiel láhkasániid livčče dárbu ja beroštupmi ođadit, muhto ođasmahttimii laktásit máŋggalágan fuolat ja buncaraggát. Dat bođii ovdan semináras, man Sámi giellagáldu ordnii gieskat sámegielas láhkagiellan.
Maŋimuš sámi láhkasátnelistu lea čohkkejuvvon 2000-logu álggus. Sátnelistu lea goittot oasil boarásmuvvan ja dárbu ođđalágan sániide ihtá rievdi máilmmedili ja giela mielde.
Semináras bođii ovdan, ahte láhkasániid vejolaš hámisge ii gávdno ovttaoaivilvuohta. Láhkagiella sáhttá šaddat dievva beare loatnasániid, muhto leago dat dalle áktánas sámegiella?
Oktan vejolašvuohtan loktejuvvui maiddái dološ sámegiel sániid ođđasit atnui váldin ja daidda ođđa mearkkašumiid bidjan. Muhtumiid mielas dán gánnehage geavahit, muhto beare Sámi iežas lágaid buohta.
Seamma mearkkašupmi – sierra sánit
Láhkasániid geavaheapmái lea dárbu olles Sámis. Dán áigge leat geavahusas máŋggat tearpmat, mat eai leat riikkain seammát. Hástalus lea válljet guđege tearpmas beare ovtta sáni, man guođđá geavahussii.
Livčče dehálaš, ahte sátnevuorká livčče dakkár, mainna nagoda gulahallat riikkarájáid rastá. Stuorra riikkaidgaskasaš erohusaid dihtii álbmot sáhttá gáidat nubbi nuppis.
Maiddái sámegielat doaimmaheaddji bargun lea gulahallat eará riikkaid sámegielat doaimmahusaiguin ja muitalit ođđasiid olles Sámis. Barggu álkidahtášii oktasaš láhkasátnelistu, man geavahit miehtá Sámi.
Muhtumin riikkaid iežaset sániid geavaheapmi veahkeha maiddái earuhit, guđemuš riikkas lea sáhka. Naba mo dalle galggašii riikkaidgaskasaš lágaiguin ja duopmostuoluiguin láhttet?
Stuorra oasi giellabarggus barget Norgga bealde Sámis, doppe leat maiddái eanemus davvisámegiela hállit. Lea lunddolaš, ahte dihto láhkai giella állana eanet Norgga bealde vuogáiduvvan sániid guvlui.
Nuppi dáfus Norgga bealde hutkojuvvon tearpmat leat dávjá ožžon garra váikkuhusaid dárogielas. Sámegielat fas gullet suomaugralaš gielaid giellabearrašii – seamma giellabearrašii masá gullá earret eará suomagiella. Semináras bođii ovdan, ahte livčče lunddolaš, juos sániid vuođđun šattašii suomagiela vuođul hutkon sánit.
Ieš oainnán, ahte jus suomaugralaš gielaid giellabearraša váldá vuođđun, dasa ii goittot reahkká geahčadit beare suomagiela vuođul ráhkaduvvon sániid. Geahčadeapmái ja hutkamii galggašii váldit mielde dasto maiddái eará suomaugralaš gielaid. Buot ovddemuččas goittot galgá bissut sáni sisdoallu ja dan áddehahttin dahkan.
Semináras bođii ovdan, ahte láhkasániidge ii gánnet álgit ráhkadit beare váldogiela tearpma vuođul. Dalle sátni ii šat vealttekeahttá heive sámi njálbmái, bealljái iige jurddašanvuohkái.
Láhkateavsttaiguin galgá leat dárki
Muhtun diliin bohtet maiddái ovdan vuogádagat, mat leat riikkain earáláganat. Daid ii sáhte láhkateavsttain mange láhkai buohtastahttit eará riikka vuogádagaide.
Dalle galgá leat maiddái tearbma dakkár, mii ii geavahuvvo eará riikkain seammasullasaš mearkkašumis.
Hástalussan orru leamen maiddái láhkasátnebarggu koordineren. Dálá dilis láhkasániid hutkan ja čohkken báhcá dávjá dulkkaid ja jorgaleaddjiid hárduid ala. Dán lea vásihan maiddái Sámedikki giellavuoigatvuođaid erenomášáššedovdi Ánne Kirste Aikio.
Jorgaleaddjiid stuorra bargomeari lassin das lea hástalussan maiddái oažžut hutkojuvvon sániid doalahit iežaset mearkkašumi.
Vai ođđa láhkasániid sáhttá sámegillii ráhkadit dárbbaša láhkadovdamuša amas sátni šaddat aivve endorii. Vai sátni sáhttá govvidit buoremus vuogi mielde ášši mas lea sáhka, ferte dovdat sáni sisdoalu.
Ođđa tearpmain ii leat ávki, juos oktage ii dovdda daid
Semináras lei positiiva gullat, ahte sámegielat láhkaterminologiija ođasmahttimii oidnet nu olu dárbbu. Máŋgasat leat bargan stuorra barggu sámegielat láhkateavsttaid ja terminologiija kártemii sihke sátnelisttuid čohkkemii.
Ovdamearkka dihte Suoma sámediggi ja Sámi ealáhus ja guorahallanguovddáš SEG oktasaš prošeavtta olis kártejedje beroštumi ođasmahttit ja čohkket davvisámegielat láhkateavsttaid. Prošeavtta olis maiddái jorgaledje sihke Norgga ja Suoma gielddalága davvisámegillii. Ulbmilin lei oaidnit, man stuorra earut riikkaid gaskkas leat.
Bajimužžan millii bázii goittot prošeavtta bisáneapmi. Sáhtii maiddái vuohttit, ahte stuorra oassi barggus bargojuvvo duppalin, eaige sierra doaibmit vealttekeahttá dieđe, makkár bargguid earát leat bargan.
Láhkaterminologiija čohkkema lassin galget tearpmat leat buohkaid olamuttus. Sihke láhkabargit, jorgaleaddjit ja dábálaš álbmot galget nákcet daid gávdnat muhtun sajis.
Giellagáldu jođiheaddji Mika Saijets jáhkká, ahte lunddolaš báiki čohkket normerejuvvon tearpmaid livčče sátni.org -siidu, man Giellagáldu ja Divvun ođasmahttet ovttas. Doppe sániid sáhtášii jođánit ohcat.
Dilis, mas tearpmat leat juohke instánssa iežas rájus, lea váttis vuordit álbmogis sámegielat láhkateavsttaid áddema. Sáhttá govahallat, ahte dan dilis lea álkimus dorvvastit váldogielat teavsttaide, muhto leago dasto oba jierbmi sámegillii čállit?
Lean iežan barggustange dávjá gártan jorgalit riikka váldogiela bokte ođđasiid, main leat davvisámegiel láhkasánit, vai nagodan áddet mas lea sáhka. Oainnán goittot, ahte sámegiela galggašii nagodit geavahit iehčanassii, váldogillii dorvvasteami haga.
