Edukira joan

Makea

Wikipedia, Entziklopedia askea
Makea
 Lapurdi, Euskal Herria
Herriko eliza


Armarria

Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Lapurdi
Administrazioa
Estatua Frantzia
Eskualdea Akitania Berria
Departamendua Pirinio Atlantikoak
ElkargoaEuskal Hirigune Elkargoa
BarrutiaBaiona
KantonamenduaBaigura eta Mondarrain
Izen ofiziala  Macaye
AuzapezaAlain Dubois ( EAJ-PNB)Alain Dubois (2008-2014)
Posta kodea64240
INSEE kodea64364
Herritarramakear
Geografia
Koordenatuak43°19′48″N 1°19′39″W / 43.33°N 1.3275°W / 43.33; -1.3275
Mapa
Azalera19,75 km²
Garaiera113-892 metro
Demografia
Biztanleria585 (2018:  −1)
alt_left 338 (%57) (%43) 255 alt_right
Dentsitatea30,03 biztanle/km²
Euskara
Euskaldunak% 20,94 (2010)
Erabilera% 2,65 (2011)

Makea (Macaye frantsesez) Lapurdiko barnealdeko udalerria da, Lapurdi Ekialdean dagoena (Hazparne herriburua izanik). 500-600 biztanleko populazioa du azken hamarkadotan.

Izena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Makea izena, Makaiaga izen zaharraren sinplifikazioa da.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

226 metroko garaieran kokatuta, abiapuntu egokia da Urtsua (679 m) mendira igotzeko. Halaber, Baigura (897 m) gailurra udalerritik hurbil dugu.

Bertzela, La Mouline errekak herria zeharkatzen du, Errobi ibaiaren adarra dena.

Udalerri mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mapa
Makea eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Etxeak eta auzoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Baigura
  • Herribeherea
  • Ursuia
  • Zahiola

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

CNRSk 2010ean egindako Joly ikerketaren arabera, udalerriak klima ozeaniko garbia du[1]. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera, Cfb motakoa da: klima epela, uda freskoa, sasoi lehorrik gabe[2]. Météo-Franceren 2020ko tipologiaren arabera, udalerria mendiko klima du, eta Pirinio Atlantikoetako klima-eskualdean kokatuta dago (ezaugarri nagusiak: prezipitazio handiak (>1200 mm/urte) urte osoan; negu oso epela (7,5 °C lautadan), haize ahulak)[3]. RE2020 araudiaren arabera, eraikuntza berrietarako, udalerria H2c zonan dago[4].

1971-2000 aldiko batez besteko urteko tenperatura 13,4 °C-koa da, 13 °C-ko anplitude termikoarekin. Urteko batez besteko prezipitazio-metaketa 1468 mm-koa da, urtarrilean 12,8 euri-egun eta uztailean 8,5 egun izanik[1]. 1991-2020 aldirako, hurbilen dagoen Météo-France estazioa Buztintze-Hiriberri udalerrian dago, 20,3 km-ra, eta bertan neurtutako batez besteko urteko tenperatura 13,9 °C-koa da eta prezipitazio-metaketa 1327,4 mm-koa delarik[5]. Estazio horretan erregistratutako tenperatura maximoa 42 °C-koa da, 2022ko ekainaren 18an lortua; tenperatura minimoa, berriz, -10,1 °C-koa da, 2012ko otsailaren 8an lortua[oh 1][5].

Météo-Franceren SIM analisiaren arabera, udalerriari dagokion sare-puntuan 1991–2020 aldiko urteko batez besteko tenperatura 12,9 °C-koa da.[oh 2] Hilabeterik beroena abuztua da (19,7 °C) eta hotzena urtarrila (6,7 °C). Urteko prezipitazioa 1579 mm-koa da; hilabeterik euritsuena azaroa da (200 mm) eta lehorrena abuztua (86 mm).[6]

1959–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak hamarkadako 0,27 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) 1961–1990 aldiko batez bestekoa (12,2 °C) baino 1,5 °C beroagoak izan dira. Seriako bost urte beroenak 2000tik aurrerakoak dira: 2014, 2020, 2022, 2023 eta 2025. Urterik beroena 2022 izan zen (14,6 °C) eta hotzena 1972 (11,3 °C).[6]

    Datu klimatikoak (Makea)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Batez besteko tenperatura (ºC) 6.7 7.1 9.6 11.4 14.7 17.6 19.4 19.7 17.0 14.2 9.9 7.6 12.9
Pilatutako prezipitazioa (mm) 158 134 129 143 135 107 88 86 114 134 200 153 1579
Iturria: Météo-France, SIM: 1991–2020 normalak, udalerriari dagokion sare-puntua
Berotze-marrak, 1959–2025
Marra bakoitza urte bat da; kolorea, urteko batez besteko tenperatura 1961–1990 aldiko batez bestekoarekiko (12,2 °C).
195919922025
hotzagoabatez bestekoaberoagoa
Hileko batez besteko tenperatura: lehen eta orain
UrtOtsMarApiMaiEkaUztAbuIraUrrAzaAbe
+0,5−0,1+1,2+1,0+1,3+1,1+0,4+0,9−0,4+0,5+0,8+0,9
1961–19901991–2020Behekoa: aldea (°C). Eskala: 0 / 20 °C.
Urteko tenperaturaren anomalia, 1959–2025
°C, 1961–1990 aldiko batez bestekoarekiko (12,2 °C)
+3 °C−3 °C
195919922025
batez bestekoa baino beroagoahotzagoa

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinako Erregimenean, Makeako bizkonderria Nafarroako Erresumaren menekoa zen.

1790ean, paisaia administratiboaren aldaketarekin batera, Makea, Makea, Lekorne eta Luhuso bere barnean hartzen zituen kantonamendu baten buru izan zen, Uztaritzeko barrutiaren barnean zegoena.

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enplegua

2023 urtean 15-64 urteko 360 biztanleetatik 295 aktibo ziren (% 81,9), horietako 273 lanean (% 75,8) eta 22 langabezian (aktiboen % 7,5).

36015-64 urteko biztanle
% 81,9aktibo
% 75,8lanean
% 7,5langabezia-tasa

Jarduera-tasa: talde bakoitzeko biztanleen artean zenbat diren aktibo (lanean edo langabezian).

15-24 urte% 47,7
25-54 urte% 97,3
55-64 urte% 58,9
Gizonak% 82,5
Emakumeak% 80,9

Langabezia-tasa hezkuntza-mailaren arabera

Titulurik gabe% 37,5
BEPC, brebeta% 18,2
CAP-BEP% 4,4
Batxilergoa% 4,2
Goi-mailako +2% 7,0
Goi-mailako +3/4% 3,2
Goi-mailako +5% 16,0

Marratxo bertikala: udalerriko langabezia-tasa orokorra (% 7,5). Zabalerak eskala finko batean daude (0-% 50), udalerri artean konparagarriak izan daitezen.

65 ez-aktibotik 23 ikasle edo ordaindu gabeko praktiketan ari ziren (% 35,4), 32 erretiraturik zeuden (% 49,2) eta 10 bestelako ez-aktibo ziren (% 15,4).

Ez-aktiboak

% 35
% 49
% 15
Ikasle edo praktikanErretiratuakBestelakoak

Lanbide-kategoria[oh 3]

% 13
% 26
% 30
% 17
NekazariakArtisau/merkatariakGoi-mailako langileakErdi-mailakoakEnplegatuakEskulangileak

Udalerrian 206 enplegu zeuden 2023 urtean. Udalerriko biztanle landunak 273 ziren; beraz, udalerria langile-erakarlea da.[oh 4]

206enplegu udalerrian
% 72,3soldatapeko
% 27,7ez-soldatapeko
NekazaritzaIndustriaEraikuntzaMerkataritza/zerbitzuakAdministrazioa/hezkuntza/osasuna

Diru sarrerak

2023 urtean, diru-sarreren mediana 26.730 eurokoa zen.

26.730 €diru-sarreren mediana▲ Dep.: 26.300 €

Udalerriko ekonomiaren oinarria laborantza da. Onetik kooperatibak Le Bleu des Basques izeneko ardi gazta ekoizten du.

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lapurdiko udalerri txikienetako bat da. XIX. mendearen hasieran, 800 biztanle zituen, baina beheranzko joera izan zuen populazioak ordutik ia bi mendez, eta 1980ko hamarkadan 400 inguru besterik ez ziren. XXI. mendearen hasieran, biztanleriak berriro gorantz egin zuen, 500-600 tartera.

BiztanleriaUrtea4006008001000120014001750180018501900195020002050BiztanleriaBiztanleriaren eboluzioa Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira. Aldaketarik behar izanez gero, han egin dezakezu. 1962 eta 1999 artean kontatze bikoitz gabeko biztanleria; hortik aurrera, udalerriko biztanleria. Iturriak: Ldh/EHESS/Cassini 1999ra arte. 2006tik aurrera INSEEren datuak.

Biztanleria-piramidea 2022
Guztira: 255 gizon, 338 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
95+
 
0.00
1.96
 
90-94
 
0.00
0.00
 
85-89
 
3.25
4.31
 
80-84
 
4.44
6.27
 
75-79
 
6.51
6.27
 
70-74
 
6.21
1.96
 
65-69
 
1.48
10.59
 
60-64
 
9.47
12.16
 
55-59
 
4.73
8.24
 
50-54
 
7.69
8.24
 
45-49
 
2.96
1.96
 
40-44
 
0.00
3.92
 
35-39
 
9.17
8.24
 
30-34
 
4.73
8.24
 
25-29
 
6.21
1.96
 
20-24
 
4.73
0.00
 
15-19
 
7.40
1.96
 
10-14
 
5.92
7.84
 
5-9
 
9.17
5.88
 
0-4
 
5.92
Iturria: INSEEren datuetatik eratorritako grafikoa. Biztanleria txikia duten herrietako biztanleria borobildu da bertan eskainitako zenbakietan oinarrituta[7].

Familiak eta etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, Macaye udalerrian 593 biztanle zeuden eta 255 elkarbizitza unitate[oh 5], hau da, 2,33 lagun elkarbizitza unitate bakoitzeko (Metropolitar Frantzian 2,13). Talderik handiena seme-alabekin bizi ziren bikoteak ziren (% 33,7). Kide bakarreko elkarbizitza-unitateak % 32,5 ziren, Metropolitar Frantziako batez bestekoaren azpitik (% 39,2).[9]

593biztanle
255elkarbizitza-unitate
2,33lagun elkarbizitza-unitateko
166familia
Udalerria
% 34
% 25
% 33
Metropolitar Frantzia
% 24
% 26
% 10
% 39
Bikotea seme-alabekinBikotea seme-alabarik gabe etxeanGuraso bakarrekoakKide bakarrekoaBestelakoak

Udalerrian 166 familia zeuden, eta horien artean seme-alabak etxean zituzten bikoteak ziren ugarienak (86). Guraso bakarreko 16 familietatik 16etan ama zen guraso bakarra. 85 familiek ez zuten 25 urtetik beherako seme-alabarik etxean. 31k seme-alaba bakarra zuten etxean, 40k bi, eta 10k hiru edo gehiago.[9]

64
86
16
Bikotea seme-alabarik gabeBikotea seme-alabekinGuraso bakarra
25 urtez azpiko seme-alabarik ez etxean85
Seme-alaba bat31
Bi seme-alaba40
Hiru seme-alaba10
Lau edo gehiago0

Elkarbizitza-unitatearen erreferentziazko pertsonaren lanbide-kategoriari dagokionez, nagusiak hauek ziren: erretiratuak (% 34,1), enplegatuak (% 18,8), erdi-mailako lanbideak (% 18,4), eskulangileak (% 10,6). Talde nagusia (erretiratuak, % 34,1) Pirinio Atlantikoak departamenduko batez bestekoaren (% 34,1) azpitik dago. 15 elkarbizitza-unitatetan nekazari bat zen erreferentziazko pertsona (% 5,9).[9]

Udalerria
% 18
% 19
% 11
% 34
Pirinio Atlantikoak
% 11
% 16
% 15
% 12
% 34
Metropolitar Frantzia
% 13
% 16
% 15
% 14
% 30
NekazariakArtisau, merkatari eta enpresa-buruakGoi-mailako langileakErdi-mailako lanbideakEnplegatuakEskulangileakErretiratuakBestelakoak

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, udalerrian 330 etxebizitza zeuden. Horietatik 251 egoitza nagusi ziren, 33 bigarren egoitza edo noizbehinkakoak eta 46 hutsik zeuden. Etxebizitza gehienak etxeak ziren (221), eta apartamentuak gutxi ziren (105). Egoitza nagusietatik 186 beren jabearen bizilekuak ziren, 59 alokairuan zeuden, 4 errenta moderatuko etxebizitza gisa alokatuta eta 6 doan lagata.[10]

330etxebizitza
251egoitza nagusi
221etxe
105apartamentu

Etxebizitza multzoa

251
33
46
Egoitza nagusia (251)Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa (33)Hutsik (46)

Etxe mota

221
105
Etxea (221)Apartamentua (105)

Jabetza egoera

186
59
Jabeak (186)Alokairuan (59)HLM (4)Doan lagata (6)

Eraikuntza garaiari dagokionez, 1919 aurretik artean eraikitako egoitza nagusiak ziren ugarienak (84).[10]

Eraikuntza garaia

1919 aurretik84
1919-194514
1946-197015
1971-199038
1991-200545
2006-202056

Egoitza nagusien artean gehienek 5 gela edo gehiago zituzten (143). 116 etxebizitzatan berogailu mota "bestelakoa" erabiltzen zen, INSEEk gehiago zehazten ez duena. 209 egoitza nagusik beren aparkalekua zuten: 89 etxebizitzatan auto bakarra zegoen eta 150tan bi edo gehiago.[10]

Gela kopurua

1 gela1
2 gela10
3 gela47
4 gela51
5 gela edo gehiago143

Berogailu mota

27
88
116
Gas sarea (1)Fuel-olioa (27)Elektrizitatea (88)Gas botila (18)Bestelakoak (116)

Aparkalekua eta ibilgailuak

209aparkalekua
89ibilgailu 1
150ibilgailu 2+

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Makeako Angéle Mendibururen[11] testigantza. Euskal Herriko Ahotsak[12][13] proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

Makeako euskara[14] Sortaldeko nafar-laputera[11][12] da: zehatzago esanda, Beskoitzeko euskara[13] da. Euskara nafarra eta erdialdekoa bezala, nafar-lapurtarra ere bereizgarri gutxikoa da. Egiturari dagokionez, gaur egun batasun eta berdintasun handiko agertzen zaigu, baina hori, gehienbat, azken hamarkadotako bilakaeraren ondorioa da. Lapurdiko eta Nafarroa Behereko euskararen arteko aldea txikia dela esan daiteke, eta horregatik multzo berean biltzen ditu Koldo Zuazok.

Multzo horren azpian bi azpieuskalki bereiz daitezke: Sartaldekoa (itsasbazterrean hasi eta Ahetze, Senpere eta Ainhoa bitartekoa hartzen duena) eta Sortaldekoa (Nafarroa Behere osoa eta Lapurdiko ekialdea hartzen duena, zehatzago, Aturrialdeko eta Hazparneko eskualdeak).

Azpieuskalki horien artean bada, dena dela, tarteko eremu bat, Uztaritze inguruko hizkerek osatzen dutena. Halakoetan gertatu ohi denez, bateko eta besteko berrikuntzak jaso ditu alderdi horrek, baina, aldiz, ez dauka bertan sortutako bereizgarri askorik. Azpieuskalki bi horietaz gainera, nortasun beteko hizkera bi egon dira, eta gaur egun ere oraindik nola edo hala badira: Amikuztarra (Nafarroa Behereko gainerako hizkeretatik zerbait bereizita eta Zuberoakotik gertu egon da) eta Kostatarra (Lapurdiko itsasbazterrean mintzatu da eta eskualde horretako bizilagunek hartu-eman estua eduki dute Gipuzkoako eta Nafarroako auzoekin).

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aztarna protohistorikoak aurki daitezke udalerriko lurretan, 1980. urtetik monumentu izendatuak[15].

Argazki galeria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Makear ezagunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Estazioko erregistroak 2003ko abenduaren 1an eta 2026ko irailaren 20an artekoak dira.
  2. ↑ Météo-Franceren SIM (Safran-Isba) analisiak Frantzia metropolitarra 8 km-ko sareta batean hartzen du. Hemengo balioak udalerriaren erditik 3,7 km-ra dagoen sare-puntukoak dira, ez estazio jakin batekoak. Serie hauek ez daude homogeneizatuta: estazio-sarearen aldaketek joera luzeetan eragina izan dezakete.
  3. ↑ Frantziako lanbide-sailkapen ofiziala (PCS) darabil: goi-mailako langileak zuzendariak eta goi-mailako lanbide intelektualak dira (ingeniariak, irakasle unibertsitarioak, medikuak...); erdi-mailakoak irakasleak, teknikariak eta erdi-mailako kudeatzaileak; enplegatuak bulego- eta zerbitzu-langileak (administrazio-langileak, saltzaileak...); eskulangileak eskulanezko lanbideak, kalifikatuak zein ez.
  4. ↑ Atal hau lantokiaren arabera neurtzen da, ez bizilekuaren arabera: udalerriko enplegu kopuruak eta bertako biztanle langileen kopuruak ez datoz bat.
  5. ↑ INSEEren ménage kontzeptua (elkarbizitza-unitatea / etxegunea) etxebizitza berean bizi diren pertsonak dira, ahaidetuta egon edo ez. Famille kontzeptua (familia), aldiz, elkarbizitza-unitate BATEN BARRUAN dagoen bikote bat (seme-alabekin edo gabe) edo guraso bakar bat da. Kide bakarreko etxegune batek ez du familiarik: hortik dator udalerri bakoitzean elkarbizitza-unitate kopurua familia kopurua baino handiagoa izatea beti.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 (Frantsesez) Joly, Daniel; Brossard, Thierry; Cardot, Hervé; Cavailhes, Jean; Hilal, Mohamed; Wavresky, Pierre. (2010-06-18). «Les types de climats en France, une construction spatiale» Cybergéo : revue européenne de géographie 501  doi:10.4000/cybergeo.23155..
  2. ↑ (Frantsesez) Dubreuil, Vincent. (2022-02). «Le changement climatique en France illustré par la classification de Köppen» La Météorologie 116  doi:10.37053/lameteorologie-2022-0012..
  3. ↑ (Frantsesez) Le climat en France hexagonale et Corse. .
  4. ↑ (Frantsesez) Réglementation environnementale RE2020. 2020-11-18.
  5. 1 2 (Frantsesez) Station Météo-France « Bustince - St Jean », fiche climatologique. .
  6. 1 2 (Frantsesez) Données changement climatique - SIM quotidienne. Météo-France.
  7. ↑ «Population selon le sexe et l'âge quinquennal de 1968 à 2022 (1990 à 2022 pour les DOM) | Insee» www.insee.fr (kontsulta data: 2026-07-27).
  8. ↑ (Frantsesez) «Naissances de 2008 à 2025» Insee (kontsulta data: 2016ko abuztuaren 10a).
  9. 1 2 3 (Frantsesez) «Couples-Familles-Ménages en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  10. 1 2 3 (Frantsesez) «Logement en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  11. 1 2 «Nafar-lapurtarra - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-09).
  12. 1 2 «Sortaldekoa (NL) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-09).
  13. 1 2 «Beskoitzekoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-09).
  14. ↑ «Makea - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-09).
  15. ↑ «Camp protohistorique et enceinte à parapets de terre» www.pop.culture.gouv.fr (kontsulta data: 2023-04-10).

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Makea&oldid=11838612"(e)tik eskuratuta