Ablitas
| Ablitas | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Ablitasko herrigunea. | |||||||||||
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Eskualdea | Erribera | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea | Karmelo Arriazu(Na+) | ||||||||||
| Posta kodea | 31523 | ||||||||||
| INE kodea | 31006 | ||||||||||
| Herritarra | ablitastar[1] | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 41°58′25″N 1°38′19″W / 41.973611111111°N 1.6386111111111°W | ||||||||||
| Azalera | 77,48 km² | ||||||||||
| Garaiera | 387 metro | ||||||||||
| Distantzia | 104 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 2.657 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 34,41 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 1.2 + % 16.3 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | http://ablitas.es/ | ||||||||||
Ablitas[4] Nafarroa Garaiko hegoaldeko muturrean dagoen udalerria da, Euskal Herriko hegoaldekoena. Nafarroako hiriburu Iruñetik 104 kilometro hegoaldera dago, Tuterako merindadean. 2025. urtean 2.647 biztanle zituen.
Izena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Izenaren ahoskera [aβlitas̺] da.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ingurune naturala eta klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Herriak Ebro ibaiaren sakonuneko udalerri guztien klima bera du, mediterranear epela. Urteko batez besteko tenperatura 14 gradu da, eta prezipitazioak 500 mm inguru. Urteko egun euritsuak 60-70 bitarte dira. Prezipitazioak udaberri eta udazkenean izaten dira ugarien.
Herrigunearen kanpoaldean, itsas mailatik 332 metro gorago, Espainiako Nekazaritza Ministerioaren estazio meteorologikoa dago.[5] Honakoak dira 2020ko datuak:
Lor aintzira
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lor aintzira Ablitasko ipar-mendebaldean dago. Ahate eta hegazti espezie ugariren bizileku da.
Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Honako udalerri hauek ditu mugakide: Barillas, Cascante, Fontellas, Ribaforada, Tutera, Cortes, Mallén, Borja eta Tarazona.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ablitasen antzinako erromatar galtzada bat eta El Villar izeneko erromatar villa baten aurriak daude.[6][7]
Ablitas Tutera aldea nafar erresumak konkistu ondoren sortutako herria da, Alfontso I.a Bataiatzaileak emaniko foruaren ondorioz. Erregeak berak Ablitasko meskita Tuterako Andre Maria elizaren eskumenean jarri zuen, baina dena den, Ablitasen, musulman ugari bizi izan zen XV. mendera arte, eta musulmanez gain, judu batzuk ere bai.
1137. urtean Aragoiko Erresumak Nafarroakoari eraso zion, eta Antso VI.a Nafarroakoak, erasoari erantzuteko, Azagrako Gonzalo kontseilariaren laguntza izan zuen. Ablitas erregearen jabetza bihurtu zen, eta erresumako hegoaldeko muturreko herria izateagatik, defentsarako gune estrategikoa izan zen 1350. eta 1352. urteetako erasoaldi aragoitarretan. 1405eko urtarrilaren 31n, Karlos III.a erregeak jaurerria berretsi zuen eta Lakarrako Martin Enriquezi eman zion udalerriaren jabetza. 1439an Joan II.ak berriro ere aldarrikatu zuen jaurerria eta inguruko lurren kontrola, herritarrak "lakarraterren" leinuari lotuz.
1652an jaurerria konderri bihurtu zen eta Lakarra familiak herriaren kudeaketa ez ezik, legedia kriminala ezartzeko boterea ere lortu zuten, 1638an. Lakarratarrek alkatea eta bi erregidore edo zinegotzi izendatzeko ahalmena zuten. XIV. mendearen amaieran, Ablitasek harzuri harrobia zeukan, eta bertatik ateratako harriekin Tuterako gazteluaren kapitelak eraiki ziren. Horrez gain, Erriberriko jauregiaren errege irudiak eta beste hainbat elizatako egitura egiteko erabili ziren.
Udalerriak ordaindu beharreko zerga edo petxen kontura Tulebrasko mojen monasterioaren zerbitzua ordaintzen zen, baina Ablitasko jaurerria Lakarra familiari dohaintza moduan emateak arriskuan jarri zuen monasterioaren etorkizuna. Azkenik, Leonor printzesak monasterioak urtero jasoko zuen zuzkidura (hornidura) edo dirua berretsi zuen. XVIII. mendearen amaieran, herria Montijoko kondesak izendaturiko alkateak eta bi zinegotzik zuzentzen zuten.
XIX. mendearen hasieran, garia, garagarra, mahatsa eta oliboa landatzen ziren Ablitasko lurretan. Horrez gain, abeltzaintza eta harzuri eta igeltsu harrobiak zeuden. XIX. mendearen amaieran, Ablitasek 7.000 erregutako landatze lurrak zeuzkan, mende hasieran baino gutxiago.
1936an aerodromo bat eraiki zuten herrian, 1967an Espainiako Aireko Armadak bereganatu zuena.[8]
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XX. mendearen lehen erdialdean zehar berezko hazkunde txikia izan zuen Ablitasek. Ondoren, populazioa 2.300 biztanleen inguruan egonkortu zen mende amaierara arte. XXI. mendearen lehen hamarkadan hazkunde esanguratsua izan zuen eta 300 biztanle irabazi zituen herriak.
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 1.337 gizon, 1.310 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 37,9 udalerri berean jaioak ziren[11], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) parean. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 12,6 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 18,4 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 487 biztanleren artean, gehienak Afrikan jaioak dira (% 51,3)[12]. Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Ekuador, Nikaragua dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 1.546 etxebizitza zeuden: 986 (% 63,8) nagusiak eta 560 (% 36,2) ez-nagusiak.[13] Kontsumo elektrikoaren arabera, 188 (% 12,2) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 260 (% 16,8) hutsik zeuden.[14] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 1 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 3 plazarekin (3 plaza etxebizitzako).[15]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa)
Nafarroako mapa
Guztira 986 etxegune zeuden, eta horietatik 253 (% 25,7) pertsona bakarrekoak ziren.[16]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 2.324 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 22,8 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 14,9; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 39,4; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 23,0.[17] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 21,7 zen 2021ean eta % 22,8 2024an; beraz, 1,1 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 24,6 izatetik % 23,0 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 24,0 ziren, eta gizonen artean % 21,5; 2,6 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 26,9 eta gizonen % 19,1 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 59,5 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 40,5 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 10 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 43,6 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 56,4. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 4,5 ziren.[17]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 529 | % 22,8 | 251 | % 21,5 | 278 | % 24,0 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 346 | % 14,9 | 186 | % 15,9 | 160 | % 13,8 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 915 | % 39,4 | 508 | % 43,5 | 407 | % 35,2 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 534 | % 23,0 | 223 | % 19,1 | 311 | % 26,9 |
| Guztira | 2.324 | % 100,0 | 1.168 | % 100,0 | 1.156 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 21,7 | % 14,8 | % 38,9 | % 24,6 | 2.184 |
| 2022 | % 22,0 | % 15,2 | % 39,0 | % 23,8 | 2.209 |
| 2023 | % 22,3 | % 14,8 | % 39,5 | % 23,4 | 2.258 |
| 2024 | % 22,8 | % 14,9 | % 39,4 | % 23,0 | 2.324 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 10,0 ikasten ari zen (232 pertsona).[18] Ikasten ari zirenetatik, % 42,2 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 23,7 erdi-mailako lanbide-heziketan, % 23,7 batxilergoan eta % 9,5 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 47,5 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 36,4; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 29,1 eta emakumeen % 18,9. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 90,0 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 36,7 eta 25–29 urtekoen % 15,7; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 1,2 baino ez.[19] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 39,1 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 25,6.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 81,1 estatuan jaio zen, eta % 18,9 atzerrian.[17] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 24,5 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 14,8; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 7,9 eta % 38,3, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 26,9 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 23,3; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 12,4 eta % 41,8, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 10,7 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 6,8.[18] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 44,1 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 30,0 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 240 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %9,76 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik).
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 15.003 euro-koa zen[20], eta etxegune bakoitzeko 38.481 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) azpitik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) azpitik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 19.980 euro zen. Errenta gordina 17.884 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 56,6[21]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 21,9), beste diru-sarrerak (% 14,1), langabezia-prestazioak (% 2), beste prestazioak (% 5,4).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[22][oh 1]. Udalerrian indizea 31,5 da, probintziakoaren (30,4;
Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (31,9) parean. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,7 da, probintziakoaren (2,6;
Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (2,6) gainetik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Ablitas udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 1.246 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 54,5; gainerako % 45,5 inaktibo zeuden (erretiratuak % 43,8, beste inaktiboak % 42,7 eta ikasleak % 13,5).[23] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 13,6 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 58,6 zen eta emakumezkoena % 50,3; langabezia-tasa, aldiz, % 9,4 eta % 18,5 zen, hurrenez hurren.[23]
Okupatuen kopurua 1.047 zen 2023ean, 2021eko 1.003etik gora.[24] Emakumeek okupatuen % 44,3 osatzen dute, eta gizonek % 55,7.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 1.077 | % 47,1 | 609 | % 53,1 | 468 | % 41,0 |
| Langabeak | 169 | % 7,4 | 63 | % 5,5 | 106 | % 9,3 |
| Inaktiboak | 1.041 | % 45,5 | 474 | % 41,4 | 567 | % 49,7 |
| Guztira | 2.287 | % 100,0 | 1.146 | % 100,0 | 1.141 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 55,9), industria (% 29,1), eraikuntza (% 7,7) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 7,3).[24] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 28,1), ondoren merkataritza (% 16,1) eta eraikuntza (% 7,7) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 54,4; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 22,3), eta oinarrizko okupazioak % 17,9.[25] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 57,6 eta emakumeen % 50,4).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 234 | % 22,3 | 109 | % 18,7 | 125 | % 26,9 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 570 | % 54,4 | 336 | % 57,6 | 234 | % 50,4 |
| Oinarrizko okupazioak | 187 | % 17,9 | 112 | % 19,2 | 75 | % 16,2 |
| Ez dago jasota | 56 | % 5,3 | 26 | % 4,5 | 30 | % 6,5 |
| Guztira | 1.047 | % 100,0 | 583 | % 100,0 | 464 | % 100,0 |
Okupatuen % 81,5 besteren konturako langileak dira, eta % 18,5 norberaren konturakoak.[26]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 194 | % 18,5 | 115 | % 19,7 | 79 | % 17,0 |
| Besteren kontura | 853 | % 81,5 | 468 | % 80,3 | 385 | % 83,0 |
| Guztira | 1.047 | % 100,0 | 583 | % 100,0 | 464 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 83,0 estatuan jaio zen, eta % 17,0 atzerrian.[23] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 51,7 okupatuak dira, % 31,3 erretiratuak, % 6,3 ikasleak, % 5,4 bestelako inaktiboak eta % 5,3 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 55,6 okupatuak dira, % 27,5 bestelako inaktiboak, % 10,5 langabeak, % 3,5 erretiratuak eta % 2,9 ikasleak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 42,5 okupatuak dira, % 28,1 bestelako inaktiboak, % 15,9 erretiratuak, % 6,9 ikasleak eta % 6,6 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 39,1 bestelako inaktiboak dira, % 38,2 okupatuak, % 15,0 langabeak eta % 6,3 ikasleak.
Okupazioa
Okupatuen % 83,4 estatuan jaio zen, eta % 16,6 atzerrian.[25] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 58,2 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 21,1 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 16,2 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 54,7 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 34,7 oinarrizko okupazioetakoak eta % 6,3 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 51,9 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 30,9 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 12,5 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 43,0 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 34,2 oinarrizko okupazioetakoak eta % 7,6 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egituran badira aldeak jatorriaren arabera.[27] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 41,8 zerbitzuetan ari dira, % 34,6 industrian, % 14,1 eraikuntzan eta % 9,4 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 36,8 zerbitzuetan ari dira, % 35,8 industrian, % 21,1 nekazaritzan eta % 6,3 eraikuntzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 75,8 zerbitzuetan ari dira, % 20,8 industrian eta % 2,1 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 68,4 zerbitzuetan ari dira, % 27,8 industrian eta % 2,5 nekazaritzan.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 147 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 6.946 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[28][oh 2]. Udalerriaren azalera 77,5 km² denez, NAE lurraldearen % 89,7 da[29]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 56,8 lur goldagarria (3.947 ha, 121 ustiategitan), % 30,8 larre iraunkorrak (2.137 ha, 14 ustiategitan), % 12,4 arbolak (862 ha, 125 ustiategitan), norberaren kontsumorako baratzeak (0,34 ha, 12 ustiategitan) eta berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,02 ha, ustiategi batean)[oh 3].
Abeltzaintza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 1.654 behi eta 2.258 ardi eta ahuntz zeuden[30][oh 4].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 1.748 gidari zeuden erroldatuta: 1.054 gizon (% 60,3) eta 694 emakume (% 39,7)[31]. Biztanleen % 66 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 2.474 ibilgailuk osatzen zuten: 1.527 turismo, 248 ziklomotor, 221 motozikleta, 209 kamioi eta 186 furgoneta[31]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 577 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.
Turismoen batez besteko adina 14 urtekoa zen; turismoen % 7,1k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 12,8k 25 urte baino gehiago[31]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 57,3 diesel zen eta % 41,4 gasolinazko; 19 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,8; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 2,6k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 35,9k ez zuen etiketarik[oh 5].
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ablitasko alkate Luis Maria Sada atera zen 2007ko hauteskundeez geroztik, UPN bere alderdiak udaleko hamaika zinegotzietatik sei lortu zituen eta hortaz gehiengo osoa udalean. Baliogabeko botoak 30 izan ziren (erroldaren %1,94) eta boto zuriak 34 (erroldaren %2,25). Abstentzioa %21,50ekoa izan zen.
2011n Cecilio Antón Ruiz aukeratu zuten alkate; PSNtik aldendutakoek[32] sortutako Ablitaseko Sozialista Independenteak (SIA) zerrendako burua zen. Sei zinegotzi lortu zituen, eta Nafar Herriaren Batasunak bost izan zituen.
2015ean ere Ablitaseko Sozialista Independenteak taldeak gehiengoa eskuratu zuen, zortzi zinegotzirekin. Nafar Herriaren Batasunak hiru lortu zituen. 2019an, berriz, Carmelo Arriazuk (NA+) lortu zuen alkatetza.
| Ablitasko udalbatza | |||||
| Alderdia | 2015eko maiatzaren 24a | ||||
| Zinegotziak | Boto kopurua | ||||
| Ablitaseko Sozialista Independenteak (SIA) | 8 / 11 |
927 (% 64,69) | |||
| Nafar Herriaren Batasuna (UPN) | 3 / 11 |
459 (% 32,03) | |||
| Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak interior.es webgunean | |||||
Udaletxea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udaletxea 1606an eraiki zen, Torrazako dorretik ekarritako harlanduekin. Gaur egungo egitura 1887an egindako berreraikitze baten ondorio da. Udala alkateak eta hamar zinegotzik osatzen dute.
- HELBIDEA: Kale Nagusia, 78
Azpiegitura eta garraioak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Alberto Elcarte autobus konpainiak Ablitas Tuterarekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Ablitas eremu ez-euskalduneko udalerria da. Horrenbestez, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldan, herritarren % 0,5 ziren euskaldunak.
Jaiak eta ospakizunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Herriko jaiak irailaren 7tik irailaren 14ra ospatzen dira Arrosarioko Andre Mariaren omenez. Horrez gain, uztailaren 22an Andre Maria Madalenaren jaiak antolatzen dira, udaletxe zaharraren balkoitik jaurtitako madariekin.
Erriberako beste herri batzuetan bezala, paloteado makil-dantzak dira tipikoak Ablitasen. 20. mendean galdu egin ziren dantza hauek, baina 1996an herritarrek berreskuratu egin zituzten. Besteak beste Paseo eta Baile de Palos izeneko dantzak dira Monteagudoko paloteado batzuk[33].
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ablitasko Ospitalea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ablitasko ospitalea 1300. urtean sortu zen, Udalaren erabakiz. Eraikina mantentzeko, herritarrek emaniko limosnez baliatzen ziren. 1767an diru-bilketa herriko bi zinegotzik egiten zuten, jaiegunetan. 1896. urtean ospitalea udalaren eskuetan geratu zen, eta 1910etik aurrera Kontsolazioko mojen zaintzapean utzi zuten.
Ablitasko gaztelua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Alfontso I.a Bataiatzailearen konkistaren ondorioz Ablitasko gaztelua eraiki zela uste da. 1276an Oibarko Martin Ruizek Juana erreginari omenaldia egin zion Ablitasko gazteluan eta erreinuko beste bost gotorlekuetan. Lau urte geroago, kanpoko horma berreraikitzeko lanak egin ziren, behera erorita baitzegoen. 1320an Juan Le Chat zen gotorlekuko alkaidea, eta bere karguan 10 liberako soldata jasotzen zuen. 1357an berriro ere, zaharberritze lanari ekin zitzaion, Ribaforadako Beltran gotorlekuko alkaide zelarik.
XVI. mendearen hasieran, Gaztelako erresumaren inbasioaren ondoren, Nafarroako Erresuma zaharreko gazteluen eraistea agindu bazen ere, Ablitasko gaztelua zutik mantendu zen, bai 1516an, bai 1521ean. Gaur egun zilindro itxurako dorrearen hondarrak, harlanduzko hainbat egitura, eta iraganbidearen zati batzuk kontserbatzen dira.
Santa Maria Magdalena eliza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Santa Maria Magdalena eliza eraikin gotiko-errenazentista da. Aipagarriak dira harlanduzko dorrea eta gaztelubegiak. Jatorrizko egitura Erdi Arokoa den arren, elizaren gaur egungo egitura, XVI. mendetik aurrera egindako handitze eta berrikuntza lanen ondorio da.
XVI. mendearen amaieran, bi zatiko hiru nabe berri gehitu zitzaizkion jatorrizko nabe bakarrari, poligono itxurako aurrealdea eta sakristiarekin batera. Lan hauetan, berriro ere, izardun harlanduak erabili ziren.
Ablistasko kondeen jauregia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ablistako kondearen jauregia, XVII. mendean eraiki zen. 1788an, kondearen titulua Montijoko kondearen eskuetara igaro zen. Armagintza liburuan, Ablitasko jaunaren armarria ageri da, sable eta zilarrezko hogeita bat bezanterekin. Konderriko antzinako etxea, Foruen Plazan kontserbatzen da, harrizko dinteldun atea dauka, adreiluzko fatxada, eta arkudun iraganbidea. Fatxadan, koarteldun armarria ageri da.
Baselizak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jatorriz Ablitasen hiru baseliza izan ziren, San Migel, Sortzez Garbiaren baseliza, eta San Juan Pedrizena. Gaur egun, San Migel baseliza berria, eta Sortzez Garbiaren baseliza berria gordetzen dira, antzinako eraikinen hondarren gainean eraikiak.
Pedrizko eremua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gaur egungo Pedriz eremua, Ablitasen mendean dagoena, Alfontso Batailatzaileak menderatu zuen 1118. urtean, eta 1164.ean Antso Jakintsuak Jerusalemgo Ospitaleari dohaintzan eman zion. Gaur egun, zenbait aztarna ikus daitezke.
Arkeologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1925. urtean, arkeologia aztarnategi bat aurkitu zen. Bertan, zenbait txanpon aurkitu ziren Calatayud, Zaragoza, Calahorra, Tarazona eta Huescakoak, iberiar ale batzuk eta erromatar zenbait ere bai, errepublikarrak, eta, batez ere, Augustoren garaikoak. Gaur egun aztarnategi hauek ezagutzen dira: Goi Erdi Aroko nekropolia, erromatar villa, erromatar galtzada, Burdin Aroko herri harresitua.[34]
Ablitastar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Ezmel Ablitaskoa, XIV. mendeko mailegu-emaile judua.
- Saturnino Bellido (1840-1920), ingeniaria.
- Luis Campoy (1938), politikaria.
- Jana Escribano (1943), telebista aurkezle ohia.
- Enrique Eneritz (1972), futbolari ohia.
- David Soto Ruiz (1992), futbolaria.
- Julen Arellano (1997), futbolaria.
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Beste abere mota batzuen datuak ez dira argitaratu, sekretu estatistikoa dela eta (ustiategi gutxi dagoenean, INEk ez ditu datuak zabaltzen, ustiategiak identifika ez daitezen).
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskaltzaindia. Euskal Onomastikaren Datutegia: Ablitas. .
- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
- ↑ Nafarroako Foru Erkidegoko Meteorologi Agentziaren webgunea.
- ↑ (Gaztelaniaz) «El Villar Roma en Ablitas» Diario de Noticias de Navarra 2018-06-10 (kontsulta data: 2026-06-24).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Arte y Patrimonio» Ayuntamiento de Ablitas (kontsulta data: 2026-06-24).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ablitas acoge prácticas del Ejército casi a diario» Gara 2007-10-04.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak» Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q322437.
- ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ (Gaztelaniaz) Fernández, Ibai (2011ko maiatzaren 27a) “Malestar en las agrupaciones locales del PSN en las que la dirección vetó a los candidatos”, Diario de Noticias.
- ↑ Erriberako paloteadoen topaketa 2015: Ablitas. (kontsulta data: 2020-05-10).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Arte y Patrimonio» Ayuntamiento de Ablitas.
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Gaztelaniaz) Ablitasgo udalaren webgunea.
- Ribaforada etorbidearen ikuspegia Google Street View-n.
- (Gaztelaniaz) Ablitasi buruzko informazioa, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunean.
| Tuteraldeko udalerri aurkibidea | ||
|---|---|---|
|
Ablitas • Arguedas • Bardeak • Barillas • Buñuel • Cabanillas • Cascante • Castejón • Cintruénigo • Corella • Cortes • Fitero | ||

