Martzilla

Martzilla
Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Martzillako aireko ikuspegia, gaztelua erdialdean
Bandera Armarria
Kokapena
Herrialdea	Euskal Herria
Lurraldea	Nafarroa Garaia
Merindadea	Erriberri
Eskualdea	Erriberagoiena
Administrazioa
Estatua	Espainia
Erkidegoa	Nafarroa
Barrutia	Tafalla
Izen ofiziala	Marcilla
Alkatea (2019-2023)	Mario Fabo Calero (Navarra Suma)
Posta kodea	31340
INE kodea	31163
Herritarra	martzillar
Geografia
Koordenatuak	42°21′05″N 1°43′41″W
Azalera	21,9 km²
Garaiera	281-403 metro
Distantzia	61,7 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria	2.938 (2025:  17)
1.458 (%49,7)   (%50,3) 1.476
Dentsitatea	13,42 bizt/km²
Euskara
Eremua	eremu ez-euskalduna
Euskaldunak	% 1.2 + % 11.0 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera	%
Datu gehigarriak
Webgunea	www.marcilla.es

Martzilla Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erriberagoiena eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 61,7 kilometrora. Altuera 281 eta 403 metro artekoa da, eta 21,90 km²-ko azalera hartzen du. 2024. urtean 2.921 biztanle zituen.

Bere gaztelu eta ardoengatik, bere bi elementu bereizgarrienengatik, batez ere ezaguna, Aragoiko Erriberako herri hau da Erribera Garaiko egituratzaile nagusia, zeharkatzen duten azpiegitura nagusiekin lotzen baitu. Erriberako ia herri guztietan ez bezala, Martzilla ez dago ez amildegi baten babesean, ez inongo ibaik zeharkatzen ez duen arren, Aragoi eta Arga ez daude urruti. Beste ezaugarri bereizgarri bat gazteluaren iraupena da, Nafarroa konkistatu ondoren gaztelarrek inguruko gainerako gazteluak suntsitu baitzituzten, baina Martzillak berea mantentzea lortu zuen.

Bertako biztanleak martzillarrak dira.

Izena

Martzilla toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

• gaztelaniaz: Marcilla
• nafar erromantzez edo aragoieraz: Marciella

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

• Marcella (1102)
• Marçella (1110)
• Marcela (1252)
• Marziella (1270)
• Marzilla (1280)
• Marziella (1312)
• Marzieylla (1330)
• Marzieilla (1366)
• Marcilla (1587)
• Marcilla (1802)
• Martzilla (1978)
• Martzilla (1999)

Etimologia

Dokumentazioa ikusita, izenaren antzinako forma Marcela izan zela ikus daiteke, bigarren silaban nabarmenduz. Hortik Marciella formara igaro zen, -e- azentuatuaren diptongazioarekin, eta, azkenik, diptongoa -i- hizkira murriztu zen (latinetik gaztelaniarako bilakaera bera castellum > castiello > castillo hitzean). Marcela pertsona-izenarekiko harremana ez da doakoa, ondo dokumentatutako antroponimoa baita, eta Markalain bezalako Nafarroako beste herri batzuen izenetan arrastoa utzi baitu.

Interesgarria da Marcela jatorrizko izenaren /k/ soinuan ("Markela" latin klasikoan ahoskatua) Marcilla izenpean jartzea, erromantze giroan espero den bezala, eta Markalain'" euskal hiztunen eremuan gordetzea. Azken kasu horretan, -ain atzizkia gehitzen zaio, euskaraz, propietatea adierazten duena, erromantzean existitzen ez dena.

Euskaraz, /z/ eta /s/ soinu frikatiboak (gaztelaniaz "z" edo "c" eta "s" hizkiekin adierazten dira) afrikarretan bihurtzeko Nafarroako euskaldunen ohiko erabilera, euskaraz "tz" eta "ts" irudikatuak hurrenez hurren, aurretik kontsonanteak daudenean l, n edo r betetzen da, eta hurbileko beste toponimo batzuetan ere ikus daiteke, hala nola Faltzes (Falces/Faltzes) edo Berbintzana (Berbinzana/Berbintzana) kasuan.

1964ko Baionako Euskal Idazkaritzaren Euskal Herriko leku-izenen zerrendan Martzilla nolabait euskaratuta, eta 1979ko Euskal Herriko udalen izendegian, Euskaltzaindiak Martzilia forma proposatzen zuen, eta 1990ean Martzilla aukeratu zuen arren.

Ezaugarriak

Armarria

Martzillako armarriak honako blasoi hau du:

«

Hondo urdin batez eta aurrean gaztelu bat osatuta dago. Azpian mahatsondoa, fruitua kolore naturalean duela. Urrezko kate batzuk dituen lasto gorri batez inguratuta dago.

»

Armarri hori 1942an sartu zuten, eta, lehenago, armarriak eta zigiluak honako blasoi hau zuten:

«

Armarri kuartelatua: lehen Nafarroako kateaz osatuta dago; bigarren mahatsondo batez; hirugarren gaztelu batez; laugarren pilastra batez.

»

Bandera

Martzillako banderak Martzillako armarri dauka hondo gorri baten gainean.

Geografia

Martzilla Erriberagoiena eskualdean dago, Aragoiko Erribera eremu naturalean.

Inguru naturala eta kokapena

Erriberriko merindadearen hegoaldeko muturrean dago, Tuterako merindadearekin mugan. Herrira heltzeko AP-15 autobidearen irteera zuzena edo NA-128 errepidea Caparroso-Azkoien norabidean hartu daitezke. Aragon ibaiak herria zeharkatzen du.

Geografiaren aldetik, Aragoiko Erribera eskualdean dago, hau da, Aragoi ibaiaren ibilguaren behereneko aldean.

Klima eta landaredia

Martzillak klima mediterraneo-kontinentala dauka, negu hotz (urtarrileko batez besteko tenperatura 5,4 gradukoa) eta uda sargoriekin (abuztuko batez besteko tenperatura 22 gradutik gorakoa). Prezipitazioak eskasak dira (450mm urtero), eta gehienbat udazken eta udaberrian pilatzen dira. Urteroko egun euritsuak 60 inguru izaten dira eta iparreko ziertzo haizeak maiz jotzen du Martzillan.

Estazio meteorologikoa

Martzillan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Faltzes pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 295 metrora, Nafarroako Gobernuak 1920n jarritako estazio meteorologikoa dago.

Datu klimatikoak (Faltzes, 1981-2020)
Hila	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C)	18.6	21.0	26.4	30.0	36.0	39.0	44.5	42.0	38.5	31.0	25.0	20.5	44.5
Batez besteko tenperatura maximoa (°C)	9.4	11.8	15.6	17.8	22.2	27.2	30.0	29.7	25.3	19.6	13.3	9.7	19.3
Batez besteko tenperatura (ºC)	5.7	7.2	10.4	12.3	16.5	20.8	23.4	23.2	19.4	14.7	9.5	6.3	14.1
Batez besteko tenperatura minimoa (°C)	1.9	2.6	5.3	6.9	10.7	14.4	16.9	16.7	13.6	9.9	5.6	2.8	8.9
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C)	-9.0	-9.0	-5.0	-3.0	0.0	5.0	8.0	8.0	4.0	0.4	-6.0	-9.0	-9
Batez besteko prezipitazioa (mm)	28.8	24.9	32.0	51.6	50.5	37.3	22.0	19.6	38.4	48.6	43.9	35.9	433.6
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm)	25.0	21.0	36.2	39.0	73.0	42.0	51.0	32.8	82.8	45.8	45.0	36.5	82.8
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm)	7.7	6.4	7.3	9.2	8.7	5.8	3.9	4.3	5.5	9.0	8.9	8.5	85.3
Elur egunak (≥ 1 mm)	0.4	0.7	0.4	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.2	0.5	2.1
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua

---

---

Historia

Erromatarren nekazaritza-hiribildu txiki baten balizko presentzia izan ezik, gaur egun herria dagoen tokian, aurkitutako zeramika-aztarnen arabera, benetan ez da ezagutzen Martzilla herri bihurtu zela adierazten duen daturik, ez lehenago, ez erromatarren garaian. Garai gerrazale haietan, herriak mendietan kokatzera behartzen zituzten eskualdeko naturalak, abantaila estrategikoak eskaintzen baitzituzten (Faltzes, Funes, Azkoien, Kaparrotsu...); beraz, Arga eta Aragoi ibaien arteko ibarrean ez zen inor bizi. Hau oso leku hezea izan behar zuen (ez da egokia inolako giza kokalekutarako) eta zuhaitzez beteta egongo zen, oihan trinko batez ez esatearren, non animalia asko gordeko baitziren. Lautada inguratzen duten mendien magaleko biztanleak inguru horretara jaitsiko ziren ehiza ugari lortzeko (erbiak, untxiak, basurdeak, orkatzak, oreinak, garduñak, azeriak, otsoak, eperrak, galeperrak...), eta Martzillako ibarrean ehizatzen ziren Antso V.a Ramiritzen garaian (1076) edo Tibalt II.a Nafarroakoaren garaian (1265), Faltzes edo Arlaskoen menpeko erromatar nekazaritza-hiribildu txiki baten presentzia adierazten duena, aldi baterako edo agian modu iraunkorrean, barbaroak eskualdean sartu arte iraungo lukeena. Ziur aski, landa-hiribildu horren presentziak Gundemar errege bisigodoak Martzilla fundatzea ekarriko zuen 610. urte inguruan, leku horretan monasterio bat jarriz.

Erdi Aroa

Alfontso I.a Nafarroakoa

Funesibarrean ematen zituen zaintza-zerbitzuen ondorioz, Alfontso I.a Nafarroakoa erregeak uren aprobetxamendu askea eman zien bere biztanleei 1102an errota bat egiteko. Ondoren, Calahorrako forua zabaldu zuen, geroago Viguerako eta Funesibarreko Foruan garatu zena. Historialariek data hori eztabaidatzen dute, nahiz eta historioriografia modernoenak 1110ean onartzen duen.

1160an, Antsa Leongoa, Nafarroako Antso VI.a Jakitunaren emazteak, moja bernarden komentu zistertar bat sortu zuen Martzillan, eta haren dohaintza berretsi zuen errege nafarrak 1181. urtean. Ondoren, Tibalt II.a Nafarroakoak eta Karlos II.a Nafarroakoak beren pribilegioak berretsi zituzten. Karlos III.a Nafarroakoaren erregealdian, Piarres Azkoiengoak eskatuta, zistertarren establezimendua kendu eta Olibako monasterioari erantsi zioten.

Martzillak modu nabarmenean parte hartu zuen 1212ko Navas de Tolosako guduan. Hiribilduko tropek Fermin Martzillakoa kapitaina eraman zuten buru, Antso VII.a Nafarroakoaren ondoan borrokatuz, eta honek kateak armetan eramateko pribilegioa eman zien, egunean jatorria duen pieza heraldiko nafarra.

1408an Martzillako jaurerria Olibako monasterioaren jabetzakoa zen, baina 21 urte beranduago Karlos III.a Nafarroakoa erregeak mojak erbesteratu eta jaurerriaren jabetza Piarres Azkoiengoari eman zion. Ondoren, Martzilla eta inguruko lur guztiak Faltzesko markesen oinordekoen eskuetan geratu ziren. Jaurerriko jabe berriek, estilo gotikoko gotorleku-jauregi bat eraiki zuten herrian.

Aro Modernoa

1516an, Fernando Katolikoak lau urte lehenago Nafarroa konkistatu ondoren, Joanes III.a Nafarroakoak Erresuma birkonkistatzeko egindako saiakera geldiarazteko, Cisneros kardinalak, Gaztelako erregeordeak, Nafarroako gaztelu eta plaza gotor guztiak suntsitzea agindu zuen, Iruñea izan ezik. Agindua erregeorde berriak bete beharko luke, Antonio Manriquek, Naiarako dukeak. Martzillako plazak, Ana de Velasco Faltzesko markesa eta Martzillako anderearen erabakiaren ondorioz, Villalba koronelaren setioari eraginkortasunez eutsi zion, hark agintzen baitzuen gotorlekuak suntsitzeko Nafarroan zehar ibili zen zutabea.

Espainiako Ondorengotza Gerran, Nafarroa Garaiak leial eutsi zion Filipe V.a Borboikoari. Hala ere, Karlos VI.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren tropek Erresumaren zati bat okupatu zuten 1710ean, eta Martzilla ere mehatxupean egon zen. Urte horretako irailaren 28an, Martzillak laguntza eskatu zion Nafarroako Erresumako Aldundiari, etsaien indarrak gertu zeudelako. Urte horren amaieran Melungo kondeak erregegaiaren tropak bota zituen, eta Nafarroa Filipe V.aren alde geratu zen behin betiko.

Herriko jaun gisa, markesa zen alkatea eta hiru errejidoreak izendatzen zituena XIX. mendearen lehen erdira arte. Parrokiako apaiz bikarioa eta bere bi onuradunak errege hornidurakoak ziren, eta Balrbastroko kabildoarenak, zeinak herriko abade izaera baitzuen eta bere hamarrenen erdia jasotzen baitzuen; aurkezpena bat edo beste egiten zuen, hutsik geratzen zen hilabetearen arabera.

Aro Garaikidea

Martzillako azukre-fabrika

1811. urtean Karizeko Gorteek "jaurerritik datozen pribilegio esklusibo, pribatibo eta debekatzaileak" indargabetzeari buruz dekretatu zutenaren arabera, Martzillan, 1820ko ekainean, parrokia-elizako presbiteriotik Faltzesko markesaren aulki bat eta haren morroientzako banku bat kendu ziren, eta, harrezkero, udaletxeko kideak izan ziren bertan. Halaber, markesaren gotorleku txiki bat eraitsi zuten. Alkateak horren guztiaren berri eman zion nagusitasunari.

1847an Martzillak iraileko azken zortzi egunetarako azoka pribilegioa zuen eta herriak 40 mutil zituen eskola zeukan, eta 30 neska zituen beste eskola. Kaparrotsura joateko zubia zegoen arren, Alesbes, Azkoien eta Tafallara joateko txalupaz igaro behar zen ibaia. XIX. mendearen amaieran, garapen industrialak eraginda biztanleria asko hazi zen. Iruñetik zetorren burdinbidearen geltokia, herritik bi kilometrora zegoen, eta horrekin batera azukre-industria eta erremolatxa-industria garatu ziren. Xaboi fabrika bat, irin errota bat eta lau olio zeuden. Azoka irailaren 29tik urriaren 8ra zen.

Nafarroako herri gutxik bezala, Martzillak garapen demografiko eta ekonomiko ikusgarria izan zuen XIX. eta XX. mendeetan. Herritik bi kilometrora geltokia zuen Iruñerako trenbideaz gain, hogeiko hamarkadan azukre-fabrika handi bat zuen, mende hasierako erremolatxa-gorakadaren adierazgarri; alkohol- eta irin-fabrika bana, gaseosa eta izotzezko bi fabrika, landare-kontserben fabrika bat eta bi zentral elektriko. Ospitalea mantentzeko fundazio bat zegoen, hiribilduaren bizitzan antzinatik egon zena. 1912an, Gurutze Gorriaren tokiko batzordea eratu zen, bazkide askorekin eta osasun-material modernoarekin.

Demografia

2.938 biztanle zituen 2025. urtean Martzillak.

1842	1857	1860	1877	1887	1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2011	2021
685	848	1186	891	970	975	1250	1610	1986	2258	2196	2272	2410	2550	2475	2337	2548	2802	2866

Oharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.

Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 1.476 gizon, 1.458 emakume
% Gizonak Adina Emakumeak % 0.00   100+   0.00 0.27   95-99   0.55 0.81   90-94   2.13 1.36   85-89   2.33 2.57   80-84   3.70 3.25   75-79   3.91 5.76   70-74   4.73 5.42   65-69   6.17 6.44   60-64   6.65 6.37   55-59   6.24 8.74   50-54   6.72 8.60   45-49   8.02 6.91   40-44   6.04 5.28   35-39   6.38 6.03   30-34   4.66 5.76   25-29   5.21 5.62   20-24   6.10 6.50   15-19   5.69 5.42   10-14   6.24 4.88   5-9   4.94 4.00   0-4   3.57
Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística

Hazkunde begetatiboa

Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Batez besteko adina

Honakoa batez besteko adina erakusten duen grafiko bat da. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jatorria

Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 41,4 udalerri berean jaioak ziren, probintziako batez bestekoaren (% 37,3) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 12,7 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 22,9 —probintzian % 19,8—.

Biztanleria jaiolekuaren arabera Nafarroako mapa

Udal

Prob

Best

Esta

Udalerri berean · % 41,4Probintzia berean · % 22,9Beste erkidegoa · % 12,7Estatutik kanpo · % 22,9

Jaiolekua bizilekuarekin alderatuta (2025). Iturria: INE.

Biztanleria atzerritarra

Espainiar estatutik kanpo jaiotako 673 biztanleren artean, gehienak Afrikan jaioak dira (% 55). Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Ekuador, Kolonbia dira.

Atzerrian jaiotakoak, eskualdeka

Amer

Afri

Amerika · % 36Europa · % 7,9Afrika · % 55Asia · % 0,9Ozeania · % 0,3

Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.

Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera

◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►

182

Maroko

132

57

Ekuador

52

25

Kolonbia

33

29

Aljeria

26

8

Errumania

11

11

Brasil

7

6

Frantzia

11

5

Peru

8

5

Bolivia

7

5

Portugal

4

2

Nikaragua

5

3

Dominikar Errepublika

2

1

Argentina

3

2

Mexiko

1

3

Pakistan

0

1

Paraguai

2

1

Suitza

2

2

Italia

0

0

Kuba

2

1

Txile

1

1

Txina

1

1

Venezuela

1

1

Belgika

0

1

Errusia

0

0

Filipinak

1

0

Honduras

1

1

Irlanda

0

1

Senegal

0

1

Uruguai

0

Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

Etxebizitza

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 1.473 etxebizitza zeuden: 1.074 (% 72,9) nagusiak eta 399 (% 27,1) ez-nagusiak. Kontsumo elektrikoaren arabera, 172 (% 11,7) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 159 (% 10,8) hutsik zeuden. INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 1 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 2 plazarekin (2 plaza etxebizitzako).

1.473etxebizitza

1.074etxegune

159hutsik (% 10,8)

1etxebizitza turistiko (2026) Nafarroako mapa

Etxebizitza multzoa Nafarroako mapa

1.074

399

Etxebizitza nagusia (1.074)Ez-nagusia (bigarrena edo hutsa) (399)

Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa) Nafarroako mapa

1.142

172

159

Okupatuak (1.142)Noizbehinkakoak (172)Hutsik (159)

Guztira 1.074 etxegune zeuden, eta horietatik 264 (% 24,6) pertsona bakarrekoak ziren.

Etxeguneak tamainaren arabera

Pertsona 1264

2 pertsona305

3 pertsona213

4 pertsona188

5 edo gehiago104

Hezkuntza-maila

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 2.476 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 25,3 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 18,8; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 41,8; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 14,1. Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 23,5 zen 2021ean eta % 25,3 2024an; beraz, 1,8 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 17,1 izatetik % 14,1 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 26,1 ziren, eta gizonen artean % 24,5; 1,6 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 16,5 eta gizonen % 11,7 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

2.476biztanle 15 urte edo +, 2024

% 25,3goi-mailako ikasketak+1,8 puntu 2021etik mapa

% 14,1lehen hezkuntza edo gutxiago−3,0 puntu 2021etik mapa

% 10,1ikasten ari dira, 2024

% 14,1

% 41,8

% 18,8

% 25,3

Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 14,1Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 41,8Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 18,8Goi-mailako ikasketak · % 25,3

Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024). Nafarroako mapa

Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 62,5 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 37,5 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 8 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 45,7 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 54,3. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 1,4 ziren.

Ikasketa-maila xehatua

Ikasketarik gabe

% 1,4

Lehen hezkuntza

% 12,7

DBH eta antzekoak

% 41,8

Batxilergoa

% 8,6

Erdi-mailako LH

% 10,2

Goi-mailako LH

% 9,5

Graduak (≤240 ECTS), diplomaturak

% 8,5

Graduak (>240 ECTS), lizentziaturak

% 5,0

Masterrak eta espezialitateak

% 2,0

Doktoretzak

% 0,3

Ehunekoak 15 urte edo gehiagoko biztanle guztien gainekoak dira; koloreak goiko barrako lau maila nagusiei dagozkie.

Sexuaren araberako banaketa

15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Marcilla, 2024

Ikasketa-maila	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Goi-mailako ikasketak	626	% 25,3	307	% 24,5	319	% 26,1
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa	466	% 18,8	249	% 19,9	217	% 17,7
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)	1.035	% 41,8	550	% 43,9	485	% 39,7
Lehen hezkuntza edo gutxiago	349	% 14,1	147	% 11,7	202	% 16,5
Guztira	2.476	% 100,0	1.253	% 100,0	1.223	% 100,0

Urtez urteko bilakaera

Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Marcilla, 2021–2024

Urtea	Goi-mailakoak	Batx. / erdi LH	DBH	Lehen H. edo gutx.	15 urte edo +
2021	% 23,5	% 18,2	% 41,1	% 17,1	2.418
2022	% 24,5	% 18,5	% 41,3	% 15,6	2.421
2023	% 24,9	% 18,6	% 41,3	% 15,1	2.449
2024	% 25,3	% 18,8	% 41,8	% 14,1	2.476

Ikasten ari direnak

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 10,1 ikasten ari zen (251 pertsona). Ikasten ari zirenetatik, % 45,8 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 25,5 batxilergoan, % 18,7 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 8,0 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 52,2 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 38,3; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 24,3 eta emakumeen % 14,0. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 87,8 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 33,9 eta 25–29 urtekoen % 9,8; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 1,3 baino ez. 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 43,0 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 21,2.

Ikasten ari direnak, adin-taldeka

15–19 urte

% 87,8

20–24 urte

% 33,9

25–29 urte

% 9,8

30–34 urte

% 4,5

35–39 urte

% 2,4

40–44 urte

% 2,4

45–49 urte

% 1,7

50–54 urte

% 1,9

55 urte edo +

% 0,2

Egiten ari diren ikasketa-maila

Maila zehaztu gabe

% 0,4

Goi-mailako ikasketak

% 45,8

Erdi-mailako LH

% 18,7

Batxilergoa

% 25,5

DBH eta antzekoak

% 8,0

Lehen hezkuntza edo beheragokoa

% 1,6

Ezkerrean, adin-talde bakoitzean ikasten ari direnen ehunekoa; eskuinean, ikasten ari direnen banaketa mailaren arabera (2024).

Jaiolekuaren arabera

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 76,2 estatuan jaio zen, eta % 23,8 atzerrian. Ikasketa-egituran badira aldeak jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 28,1 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 9,3; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 13,5 eta % 19,0, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 28,8 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 14,8; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 16,8 eta % 22,2, hurrenez hurren.

Gizonak

Estatua

Atzerria

% 28,1

Goi-mailakoak

% 13,5

% 20,9

Batx. / erdi LH

% 16,8

% 41,7

DBH

% 50,6

% 9,3

Lehen H. edo gutx.

% 19,0

Emakumeak

Estatua

Atzerria

% 28,8

Goi-mailakoak

% 16,8

% 17,8

Batx. / erdi LH

% 17,6

% 38,6

DBH

% 43,4

% 14,8

Lehen H. edo gutx.

% 22,2

Ehuneko bakoitza jatorri- eta sexu-taldearen barnekoa da (2024).

Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 11,0 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 7,5. Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 48,3 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 34,1 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.

Ekonomia

Martzillako ekonomia anitza da, ez dago nagusigoa duen sektorerik, nekazaritza, industria eta zerbitzuetan biztanleriaren heren bat aritzen da. XX. mendearen amaieran, nekazaritzan aritzen ziren zazpi enpresa handi zeuden, bertan 262 langile zeudelarik. Lantegi hauetan, herriaren inguruan ateratako produktuen kontserba egiten da. Enpresarik handiena, janari izoztuak saltzen dituen 100 langileko enpresa da.

Nekazaritzak 303 pertsona enplegatzen ditu, nahiz eta askorentzat nekazaritza jarduera nagusia ez izan. Udalerriaren azaleraren hiru laurden, laborantza lurrak dira. Sekain eta lur ureztagarriak antzeko azalera dute, olibondo, mahasti eta fruta-arbolek garrantzi gutxi izan dute beti eta gaur egun apenas aurki daiteke labore horietan erabilitako lurrik Martzillan. Landatzen diren barazkien artean, zainzuria, ilarra, azalorea, tomatea eta piperra daude. Herriko janari izoztuen enpresa, bertako lehengaiak erabiltzen ditu.

Lur amankomunen azalera txikia da inguruko beste herrietan duten garrantziarekin alderatuz, 313 hektarea (erroldatutako azaleraren %14,7 baino ez). Horietatik 64 hektarea sekain lurrak dira, eta beste 48 hektarea lur ureztagarriak.

Bardea

Horrez gain, Erdi Aroan, Fustiñana, Tutera, Cortes, Buñuel, Zarrakaztelu, Melida, Kaparrotsu, Alesbes, Cadreita, Valtierra, Arguedas, Santakara, Faltzes, Cabanillas, Azkoien, Funes, Milagro, Corella, Olibako monasterioa, eta Erronkariko ibaxa eta Zaraitzuko ibarrekin batera, Nafarroako Bardeako elkartea osatu zuen Martzillak, Bardeako lur komunak nekazaritzarako erabiltzeko asmoarekin.

Diru-sarrerak

2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 15.917 euro-koa zen, eta etxegune bakoitzeko 42.796 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) azpitik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) parean. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 21.858 euro zen. Errenta gordina 19.153 euro-koa izan zen pertsonako.

Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 57,3. Gainerako iturriak: pentsioak (% 24,5), beste diru-sarrerak (% 12,7), langabezia-prestazioak (% 2), beste prestazioak (% 3,5).

57%

25%

13%

Soldata · % 57,3Pentsioak · % 24,5Langabezia · % 2Beste prestazioak · % 3,5Beste sarrerak · % 12,7

Diru-sarreren banaketa iturriaren arabera.

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da. Udalerrian indizea 27,7 da, probintziakoaren (30,4; Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (31,9) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,4 da, probintziakoaren (2,6; Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.

Jarduera ekonomikoa

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Marcilla udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 1.301 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 53,2; gainerako % 46,8 inaktibo zeuden (erretiratuak % 51,5, beste inaktiboak % 34,4 eta ikasleak % 14,1). Aktiboen artean, langabezia-tasa % 9,2 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 57,4 zen eta emakumezkoena % 49,0; langabezia-tasa, aldiz, % 5,8 eta % 13,3 zen, hurrenez hurren.

Okupatuen kopurua 1.180 zen 2023ean, 2021eko 1.102etik gora. Emakumeek okupatuen % 43,1 osatzen dute, eta gizonek % 56,9.

1.180okupatu, 2023+% 7,1 2021etik

% 43,1emakumeak okupatuen artean

% 53,2jarduera-tasa, 2024

% 9,2langabezia-tasa, 2024

16 urte edo gehiagoko biztanleria jarduerarekiko loturaren arabera (2024)

% 48,3

% 24,1

% 16,1

Okupatuak · % 48,3Langabeak · % 4,9Ikasleak · % 6,6Erretiratuak · % 24,1Beste inaktiboak · % 16,1

16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Marcilla, 2024

Egoera	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Okupatuak	1.181	% 48,3	668	% 54,1	513	% 42,4
Langabeak	120	% 4,9	41	% 3,3	79	% 6,5
Inaktiboak	1.143	% 46,8	526	% 42,6	617	% 51,0
Guztira	2.444	% 100,0	1.235	% 100,0	1.209	% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 47,5), industria (% 40,9), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 7,3) eta eraikuntza (% 4,2). Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 40,3), ondoren merkataritza (% 9,2) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 7,3) datoz.

Okupatuak jarduera-sektorearen arabera (2023) Nafarroako mapa

% 40,9

% 47,5

Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 7,3Industria · % 40,9Eraikuntza · % 4,2Zerbitzuak · % 47,5

Jarduera-adar zehatzak

Manufaktura-industria

% 40,3

Merkataritza

% 9,2

Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza

% 7,3

Beste zerbitzu batzuk

% 6,7

Hezkuntza

% 6,5

Osasuna eta gizarte-zerbitzuak

% 5,8

Ostalaritza

% 5,0

Eraikuntza

% 4,2

Gainerako 13 jarduera-adarrak

Administrazio publikoa

% 3,0

Jarduera profesionalak

% 2,6

Garraioa eta biltegiratzea

% 2,5

Administrazio-jarduera lagungarriak

% 2,0

Jarduera artistikoak eta aisialdikoak

% 1,5

Informazioa eta komunikazioak

% 0,9

Etxeetako jarduerak

% 0,8

Finantza- eta aseguru-jarduerak

% 0,8

Ur-hornidura eta hondakinak

% 0,3

Energia elektrikoa eta gasa

% 0,3

Higiezinen jarduerak

% 0,1

Erauzketa-industriak

% 0,0

Lurraldez kanpoko erakundeak

% 0,0

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 47,0; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 27,5), eta oinarrizko okupazioak % 20,1. Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 48,1 eta emakumeen % 45,6).

% 27,5

% 47,0

% 20,1

Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 27,5Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 47,0Oinarrizko okupazioak · % 20,1Ez dago jasota · % 5,3

Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Marcilla, 2023

Okupazioa	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak	325	% 27,5	167	% 24,9	158	% 31,0
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak	555	% 47,0	323	% 48,1	232	% 45,6
Oinarrizko okupazioak	237	% 20,1	137	% 20,4	100	% 19,6
Ez dago jasota	63	% 5,3	44	% 6,6	19	% 3,7
Guztira	1.180	% 100,0	671	% 100,0	509	% 100,0

Okupatuen % 86,9 besteren konturako langileak dira, eta % 13,1 norberaren konturakoak.

% 10,8

% 74,9

% 11,9

Norberaren kontura, langileak dituena · % 2,3Norberaren kontura, langilerik gabe · % 10,8Besteren kontura, finkoa/mugagabea · % 74,9Besteren kontura, aldi baterakoa · % 11,9

Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Marcilla, 2023

Lan-egoera	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Norberaren kontura	155	% 13,1	94	% 14,0	61	% 12,0
Besteren kontura	1.025	% 86,9	577	% 86,0	448	% 88,0
Guztira	1.180	% 100,0	671	% 100,0	509	% 100,0

Jaiolekuaren arabera

Jarduera

16 urte edo gehiagokoen % 76,9 estatuan jaio zen, eta % 23,1 atzerrian. Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 54,2 okupatuak dira, % 33,3 erretiratuak, % 5,6 ikasleak, % 4,4 bestelako inaktiboak eta % 2,5 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 60,7 okupatuak dira, % 25,6 bestelako inaktiboak, % 7,0 langabeak, % 3,9 ikasleak eta % 2,8 erretiratuak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 41,6 okupatuak dira, % 26,3 erretiratuak, % 18,6 bestelako inaktiboak, % 7,7 ikasleak eta % 5,8 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 44,6 okupatuak dira, % 37,6 bestelako inaktiboak, % 11,1 langabeak eta % 4,8 ikasleak.

Gizonak

Estatua

Atzerria

% 54,2

Okupatuak

% 60,7

% 2,5

Langabeak

% 7,0

% 5,6

Ikasleak

% 3,9

% 33,3

Erretiratuak

% 2,8

% 4,4

Beste inakt.

% 25,6

Emakumeak

Estatua

Atzerria

% 41,6

Okupatuak

% 44,6

% 5,8

Langabeak

% 11,1

% 7,7

Ikasleak

% 4,8

% 26,3

Erretiratuak

% 1,8

% 18,6

Beste inakt.

% 37,6

Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Okupazioa

Okupatuen % 75,1 estatuan jaio zen, eta % 24,9 atzerrian. Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 47,4 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 30,9 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 14,7 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 50,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 37,0 oinarrizko okupazioetakoak eta % 7,5 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 45,6 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 36,9 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 14,2 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 45,5 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 37,2 oinarrizko okupazioetakoak eta % 12,4 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.

Gizonak

Estatua

Atzerria

% 30,9

Goi eta erdi maila

% 7,5

% 47,4

Langile kualifikatuak

% 50,3

% 14,7

Oinarrizko okup.

% 37,0

% 7,0

Ez dago jasota

% 5,2

Emakumeak

Estatua

Atzerria

% 36,9

Goi eta erdi maila

% 12,4

% 45,6

Langile kualifikatuak

% 45,5

% 14,2

Oinarrizko okup.

% 37,2

% 3,4

Ez dago jasota

% 5,0

Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 52,2 industrian ari dira, % 35,5 zerbitzuetan, % 7,4 eraikuntzan eta % 4,8 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 34,7 industrian ari dira, % 29,5 nekazaritzan, % 29,5 zerbitzuetan eta % 6,4 eraikuntzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 64,4 zerbitzuetan ari dira, % 33,5 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 68,6 zerbitzuetan ari dira, % 27,3 industrian eta % 4,1 nekazaritzan.

Gizonak

Estatua

Atzerria

% 4,8

Nekazaritza

% 29,5

% 52,2

Industria

% 34,7

% 7,4

Eraikuntza

% 6,4

% 35,5

Zerbitzuak

% 29,5

Emakumeak

Estatua

Atzerria

% 1,5

Nekazaritza

% 4,1

% 33,5

Industria

% 27,3

% 0,5

Eraikuntza

% 0,0

% 64,4

Zerbitzuak

% 68,6

Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Lehen sektorea

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 50 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 941 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten. Udalerriaren azalera 21,9 km² denez, NAE lurraldearen % 43 da. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 94,2 lur goldagarria (886 ha, 45 ustiategitan), % 3,6 larre iraunkorrak (34 ha, 14 ustiategitan), % 1,7 arbolak (15,9 ha, 18 ustiategitan), % 0,5 berotegiak edo babes garai irisgarriak (4,9 ha, 3 ustiategitan) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,09 ha, 2 ustiategitan).

Nekazaritzako azalera erabilgarria (NAE)

NAE udalerriaren azaleran

43%

57%

NAE · 941 ha (% 43)Gainerako azalera · 1.249 ha (% 57)

NAE, lur-erabileraren arabera

94%

Lur goldagarria · 886 ha (% 94,2)Larre iraunkorrak · 34 ha (% 3,6)Arbolak · 15,9 ha (% 1,7)Baratzeak · 0,09 ha (< % 0,1)Berotegiak · 4,9 ha (% 0,5)

Iturria: INE, Nekazaritza Errolda 2020; udalerriaren azalera: Wikidata.

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 498 behi eta 289 ardi eta ahuntz zeuden.

Ibilgailu-parkea

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 1.744 gidari zeuden erroldatuta: 1.070 gizon (% 61,4) eta 674 emakume (% 38,6). Biztanleen % 59,4 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 2.174 ibilgailuk osatzen zuten: 1.563 turismo, 177 furgoneta, 133 kamioi, 99 ziklomotor eta 97 motozikleta. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 533 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (512) gainetik eta Espainiakoaren (525) parean.

Turismoen batez besteko adina 13,5 urtekoa zen; turismoen % 6,7k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 11,1k 25 urte baino gehiago. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 62,8 diesel zen eta % 36,2 gasolinazko; 14 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,7; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 5k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 32,4k ez zuen etiketarik.

Ibilgailu-parkea (2025)

Ingurumen-etiketa

31%

32%

32%

0 etiketa · 22 (% 1)ECO · 84 (% 4)C etiketa · 658 (% 31)B etiketa · 670 (% 31,6)Etiketarik gabe · 688 (% 32,4)

Turismoak, adinaren arabera

16%

25%

41%

11%

< 4 urte · 104 (% 6,7)4–8 urte · 252 (% 16,1)8–15 urte · 394 (% 25,2)15–25 urte · 640 (% 40,9)≥ 25 urte · 173 (% 11,1)

Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).

Politika

Martzillako udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta hamar zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Mario Fabo Calero da, Navarra Sumako hautagai gisa aurkeztu zena.

Hauteskundeak

Udal hauteskundeak

Alderdia	Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera
	1979	1983	1987	1991	1995	1999	2003	2007	2011	2015	2019
Navarra Suma	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	6
Nafarroako Alderdi Sozialista	-	5	6	6	4	4	5	5	5	5	5
Nafar Herriaren Batasuna	-	-	2	2	3	6	4	5	3	6	-
Martzillar Ekintza Independentea	-	4	3	3	2	-	-	-	3	-	-
Izquierda-Ezkerra	-	-	-	-	2	1	2	1	0	-	-
Martzillako Hautagaitza Independentea	-	2	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Martzillako Gaztelua	5	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Erribera	4	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Herri Hauteskunde Elkartea	2	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-

Foru hauteskundeak

Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak Alderdia Bozak guztira % +/-  Navarra Suma 720 47,94 -  Nafarroako Alderdi Sozialista 526 35,02 ▲ 169  Geroa Bai 89 5,93 ▲ 14  Ahal Dugu 70 4,66 ▼ 105  Euskal Herria Bildu 30 2,00 ▼ 15  Izquierda-Ezkerra 20 1,33 ▼ 17  Vox 19 1,26 -  Equo 8 0,53 ▼ 3  Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa 5 0,33 ▼ 4  Libertate Nafarra 3 0,20 ▼ 0  Solidaritate eta Autogestio Internazionalista 2 0,13 ▲ 2

2015eko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak Alderdia Bozak guztira % +/-  Nafar Herriaren Batasuna 500 36,68 ?  Nafarroako Alderdi Sozialista 357 26,19 ?  Ahal Dugu 175 12,84 ?  Geroa Bai 75 5,50 ?  Nafarroako Alderdi Popularra 59 4,33 ?  Euskal Herria Bildu 45 3,30 ?  Izquierda-Ezkerra 37 2,71 ?  Herritarrak - Herritarron Alderdia 37 2,71 ?  Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia 18 1,32 ?  Equo 11 0,81 ?  Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa 9 0,66 ?  Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia 7 0,51 ?  Libertate Nafarra 3 0,22 ?

Udala

Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

1980. urtean altxatutako eraikin berria da, antzinako udaletxe zaharra egon zen orube berdinean altxatutakoa. Lau zatitan banaturiko hiru fatxadez osatutako eraikina da. Fatxada nagusiak, lau arku berdineko ataria dauka. Eraikuntza material moduan adreilua, harria eta porlana erabili ziren. Udal bulegoez gain, udaletxearen eraikinean, udal liburutegia, jubilatuen egoitza, anbulategia eta herriko langileentzako etxebizitzak daude.

• HELBIDEA: Espainia Plaza, 1

Egungo banaketa

Martzillako Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Mario Fabo Calero da, Navarra Suma zerrendakoa. Zinegotziak 10 daude:

• Miriam Mabel Valencia Beolchi (Navarra Suma)
• Miguel Angel Arnedo Imaz (Navarra Suma)
• Eva Ezquerro Resano (Navarra Suma)
• Jose Miguel Goñi Garrido (Navarra Suma)
• Jose Manuel Cantin Garcia (Navarra Suma)
• Josu Villanueva Frances (Nafarroako Alderdi Sozialista)
• Raquel Fernandez Ayensa (Nafarroako Alderdi Sozialista)
• Esther Villanueva Ucar (Nafarroako Alderdi Sozialista)
• Gloria Munarriz Ezquerro (Nafarroako Alderdi Sozialista)
• Federico Esparza Perez (Nafarroako Alderdi Sozialista)

Batzordeak

Martzillako Udalan 9 batzorde ditu. Horietako bakoitzaren buruan hautetsi bat dago:

• Ogasuna eta Kontuak (Mario Fabo Calero)
• Lanak, Hirigintza eta Industria (Miguel Angel Arnedo Imaz)
• Kirola eta Gazteria (Eva Ezquerro Resano)
• Jaiak (Jose Miguel Goñi Garrido)
• Gizarte Gaiak eta Berdintasuna (Miriam Mabel Valencia Beolchi)
• Nekazaritza (Miguel Angel Arnedo Imaz)
• Turismoa eta Ingurumena (Mario Fabo Calero)
• Merkataritza eta Kontsumoa (Jose Miguel Goñi Garrido)
• Hezkuntza eta Kultura (Jose Manuel Cantin Garcia)

Alkateak

1979tik, Martzillak 7 alkate izan ditu:

Alkatea	Agintaldi hasiera	Agintaldi amaiera	Alderdia
Aurelio San Juan	1979	1983		Martzillako Gaztelua
Jose Luis Murugarren	1983	1987		Zentro Demokratikoaren Batasuna
Francisca Catalan Fabo	1987	1995		Nafarroako Alderdi Sozialista
Maria Jesus Moreno Garrido	1995	1999		Martzillar Ekintza Independentea
Felix Ascasso	1999	2003		Nafar Herriaren Batasuna
Jose Maria Abartzuza	2003	2015		Nafarroako Alderdi Sozialista
Mario Fabo Calero	2015	2019		Nafar Herriaren Batasuna
Mario Fabo Calero	2019	jardunean		Navarra Suma

Garraioa

Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko 323 linea zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak autobus bi geldialdi ditu zeharkarrikan: bat Tafallarantz eta bertze bat ibilbideko amaiera.

Nafarroako Hiriarteko Garraioa  Zerbitzua   Hasiera   Ibilbidea   Amaiera ⁠ 323 Tafalla Faltzes • Azkoien • Funes Martzilla

Bertzalde, Autobuses Olloqui autobus konpainiak Martzilla Calahorrarekin batzen du. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

• Funes - Martzilla - Azkoien - Andosilla - San Adrian eta Calahorra

Gainera, Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean.

Kultura

Euskara

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Martzilla ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Koldo Zuazok, 2010ean, Martzilla ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Martzilla eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 0,73k zekien euskaraz, 2010ean % 0,71 eta 2018n % 2,40k.

Elezaharrak

Kondairaren arabera, Ana de Velasco markesak adoretsu egin zien aurre 1516an Cristobal Villalba koronelaren arma-jendeari, Cisneros kardinalak agindutako herriko gaztelua eraistea eragotziz, gaztelarrek, Nafarroa konkistatu ondoren, gaztelu gehienak eraistea agindu baitzuten.

Martzilarrak Faltzesko markesa andreak agintzen zuen. Villalba koronelaren etorreraren berri izan zutenean, Ana andreak janariz hornitzeko eta defentsarako prestatzeko agindu zuen. Gaztelura iritsi zenean, harrera bikaina egin zion, oturuntza prestatu zuen eta gaztelarrak mozkortu egin ziren. Jasotako tratua zela eta, Cristobal Villalbak gotorlekutik irteten utzi nahi izan zion bere ondasun eta morrontzekin. Heroiak harrotasunez erantzun zion berak ematen ziola bizia, eta sarkinak atxilotzeko agindu zien bere gizonei. Armarik gabe eta lotsatuta, gaztelarrek Gaztelutik alde egin behar izan zuten, Ana de Velasco andrearen maltzurkeriak umiliatuta. Poema batek Villalbaren abentura kontatzen du eta honela amaitzen da:

Miraria izan zen, ez dakit
Baina bere loriaren distira
Martzillan zapaldua izan zen.
Gaztelua suntsituko zuela zin egin zuen...
... Eta gazteluak zutik dirau.

Gastronomia

Plater naturalak lurreko produktu tipikoez osatuta daude, hala nola barazki menestrak, pikillo piperrak, baratxuri samurrak, eta kozinatutako eta ondutako barazki bikainak, hala nola kardua, bai egosteko dena, bai entsaladan jaten dena (barietate gorria), txikoria, aza, azaloreak, zainzuriak, orburuak eta abar. Okeletan arkumea txilindron erara, kaldereteak eta arkume saihetsak txingarretan dastatu beharko ditugu. Era berean, ez ditugu ahaztuko San Blas eguneko ohiko erroskoak, gogorrak dira, eta tradizio erlijiosoak zintzurrerako, espartinetarako (hostore) eta feriako zurrupatzaileetarako (makila batez eutsitako karamelu gorria eta era askotakoak) propietate sendagarriak ematen dizkie.

Jaiak

• Gazteriaren jaiak, apirilaren azken asteburuan
• Santa Ritarako erromeria, maiatzaren 22an
• Pluko Andre Mariaren jaiak, abuztuaren 4tik 6ra
• San Bartolomeko jaiak, abuztuaren 23tik 30ra
• Artisautza Azoka eta Zaldi Azoka, urriaren 12an

Ondasun nabarmenak

Ikus zerrenda: «Martzillako kultura ondasunak»

• San Bartolome eliza, XVIII. mendean eraikitako kristiau eliza, neoklasiko estiloan.
• Agustindar Errekoletoen komentua, XVIII. mendean eraikitako kristiau komentua, barroko estiloan.
• Pluko Andre Mariaren baseliza, XV. mendean eraikitako kristiau baseliza.
• Martzillako gaztelua, XV. mendeko gaztelu-jauregia.

Martzillar ospetsuak

• Fermin Martzillakoa (XIII. mendea), infantzoi. Navas de Tolosako guduan parte hartu zuen.
• Antonio Peralta Velasco (1546-1596), Faltzesko markesa eta Leringo kondea.
• Juan Manuel Fernández Pacheco Zuñiga (1650-1725), airstokrata, idazle eta politikari.
• Felix Aramendia Bolea (1856-1894), mediku.
• Pedro Fabo (1873-1933), fraide, misiolari eta idazle.
• Carlos Maria Aritz Bolea (1928-2015), apaiz. Colón-Kuna Yalako apezpikua.
• Jose Luis Amadoz Villanueva (1930-2007), poeta eta psikiatra.
• Francisco Paco Fabo Leza (1936-), eskultore eta margolari.
• Pedro Eza Goyeneche (1947-), politikari.
• Ana Murugarren Fabo (1961-), zinema-zuzendari eta muntatzale.
• Felix Taberna (1961-), soziologo eta politikari.
• Francisco Patxi Villanueva Medina (1965-), futbolari.
• David Malo Azagra (1980-), futbolari.

Irudiak

• 
  Martzillako gaztelua
• 
  Pluko Andre Mariaren baseliza
• 
  Udaletxea
• 
  Enparantza
• 
  Karrika berria

Erreferentziak

• Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. ISBN 84-235-1505-2.

Ikus, gainera

• Erriberagoiena
• Erriberriko merindadea
• Nafarroa Garaia

Kanpo estekak

• Martzillako Udalako webgune ofiziala

• Datuak: Q1636217
• Multimedia: Marcilla / Q1636217
• Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Martzilla