Edukira joan

Oloritz

Wikipedia, Entziklopedia askea
Artikulu hau Orbaibarreko udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Oloritz (argipena)».
Oloritz
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Etxanoko San Petri baseliza eta ingurunetan
Oloritz bandera
Bandera

Oloritz armarria
Armarria

Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
Merindadea Erriberri
EskualdeaErdialdea
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
BarrutiaTafalla
Izen ofiziala Olóriz / Oloritz
Alkatea
(2015-2023)		Jose Francisco Aoiz Aranguren
(talde independente)
Posta kodea31396
INE kodea31192
Herritarraoloriztar
Geografia
Koordenatuak42°38′27″N 1°36′21″W / 42.64070528°N 1.60595988°W / 42.64070528; -1.60595988
Azalera41 km²
Garaiera515-1114 metro
Distantzia24,1 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria210 (2025:  −5)
alt_left 91 (%43,5) (%56,5) 118 alt_right
Dentsitatea5,12 bizt/km²
Euskara
Eremuaeremu ez-euskalduna
Euskaldunak[1]% 8.8 + % 13.6 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera [2]% 
Datu gehigarriak
Sorrera1847 (independentzia)
Webguneawww.oloriz.es

Oloritz[3][a] Euskal Herriko udalerri-barruti bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 24,1 kilometrora. Altuera 515 eta 1114 metro artekoa da, eta 41,00 km²-ko azalera hartzen du. 210 biztanle zituen 2025. urtean.

Udalerri hori Orbaibar udalerria desegitean sortu zen, Zidakos ibarreko herriak elkartuz, Untzue, Barasoain edo Garinoainen ez bezala, ezin baitzuten udalerri propiorik osatu, behar adina biztanle ez zituztelako. Gaur egun, lau kontzejuk (Etxague, Mendibil, Oloritz eta Soltxaga) eta bi lekuk (Bariain eta Orizin) osatzen dute.

Bertako biztanleak oloriztarrak dira.

Izena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oloritz beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[4]

  • Oloriz (1264)
  • Holoriz (1280)
  • Oloriç (1312)
  • Alariz (1351)
  • Oloriz (1366)
  • Oloriz (1534)
  • Oloriz (1802)
  • Oloriz (1945)
  • Oloritz (1974)
  • Oloritz (1990)

Etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriak izen bereko kontzejutik hartzen du izena.

Oloritz izenak "Olor izeneko pertsona baten jabetzako lekua" (olor + -tz) esan nahi du. Lehenengo elementua, Olor, identifikatu gabeko pertsonaren izena da, eta bigarrena, propietatea adierazten duen atzizkia. Jatorriz euskara da. Gaztelaniazko bertsioa jatorrizko izena bere fonetika-arauetara egokitzea da.

Ezaugarriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Armarria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olorizko armarriak honako blasoi hau du:[5]

« Hondo hori batez eta aurrean zuhaitz berde batez osatuta dago. »

Bandera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olorizko banderak Olorizko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oloritz Erdialdea eskualdean dago, Orbaibar ibarrean.

Mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mapa
Oloritz eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Inguru naturala eta kokapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oloritz Nafarroa erdialdean dago Erriberriko merindadean eta Nafarroako hiriburutik 24 kilometrora.

Klima eta landaredia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Altuera eta kokapenaren arabera aldaketak dauden arren, udalerriaren batez besteko balioak honakoak dira: Tenperatura 8 eta 13 gradu bitartekoa, prezipitazioa 600 eta 1.000mm bitartekoa, eta egun euritsuak 90 inguru. Udak nahiko lehorrak izaten dira, eta neguak euritsu eta hotzak, batez ere iparraldeko zierzo haizeak jotzen duenean. Klima, oro har, mediterraneoa edo azpimediterraneo kontinental motakoa da.

Olorizko baso bakanetan, birlandaturiko pinuak, haritzak eta arteak daude, eta horrez gain, nahiko ondo kontserbatu diren 23 hektarea pago (Alaitzen).

Estazio meteorologikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oloritzen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Barasoain pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 524 metrora, Nafarroako Gobernuak 1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.[6]

    Datu klimatikoak (Barasoain, 1975-2020)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 20.0 22.0 27.0 29.0 36.0 40.0 42.0 41.0 37.0 31.0 25.0 18.0 42
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 9.2 10.9 14.3 16.1 20.6 25.3 28.4 28.7 23.8 18.6 12.6 9.5 18.2
Batez besteko tenperatura (ºC) 5.4 6.4 9.1 10.7 14.7 18.8 21.4 21.8 17.9 13.8 8.6 5.7 12.9
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 1.6 1.9 3.9 5.3 8.7 12.2 14.4 15.0 12.0 8.9 4.6 2.0 7.5
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -7.5 -9.0 -10.0 -3.0 0.0 2.0 7.0 7.0 2.0 -3.0 -7.0 -11.0 -11
Batez besteko prezipitazioa (mm) 44.2 34.6 41.8 66.6 55.1 42.6 25.3 28.8 43.9 54.3 59.9 51.7 548.8
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 46.0 22.0 44.0 40.0 42.0 38.5 39.0 86.0 95.0 44.0 53.0 40.0 95.0
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 10.5 9.0 8.0 10.7 10.5 6.4 5.1 4.9 5.4 9.8 11.4 10.9 102.5
Elur egunak (≥ 1 mm) 0.9 1.1 0.9 0.3 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.2 1.2 4.7
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[7]

Banaketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oloritzek 4 kontzeju ditu:

Gainera, beste 2 leku batzuk ere badaude, hala nola:

Bestalde, etxalde bat da udalerrian:

Azkenik, udalerrian 6 herri hustu daude:

Mapa
Oloritz udalerriko herriak

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orbaibarrena da, banaketa administratibo honek iraun zuen bitartean bertako kide izan baitzen. Gero, 1835-1845eko erreformekin, Leotz udalerrian sartu zen, eta udalerri propioa eratu zuen Bariain, Etxague, Lepuzain, Mendibil, Oloritz, Orizin eta Soltxaga herriekin, Arrazubi, Doneaniz, Eristain baserriekin eta gaur egun desagertutako Olorizko bentekin.

Orbaibarreko ia herri guztiak bezala, erreforma horiek ere Iruñeko merkatuko alkatearen eskumenekoak ziren. Ondoren, gainerakoak bezala erregimen komunaren menpe geratu ziren.

Elizari dagokionez, XIX. mendera iritsi zen, abade batekin, zeina «herriaren patronatu» baitzen. Mende horren hasieran irin-errota batek funtzionatzen zuen, eta 1847an, eskola batek, urtean 1020 erreal eta maisuaren etxebizitzarako etxea zituena.

1920ko hamarkadan lau eskola eta bi olio-errota zituen, eta horietako bat Oloritz kontzejuan zegoen, non irin-fabrika ere bazegoen.[8]

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

210 biztanle zituen 2025. urtean Oloritzek.[9]

1842 1857 1860 1877 1887 1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2011 2021
263 681 715 595 591 551 615 525 480 498 395 380 338 198 161 171 166 180 210
Biztanleriaren tamainaUrtea100200300400500600700189019201950198020102040OloritzBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2025
Guztira: 118 gizon, 91 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
100+
 
0.00
0.00
 
95-99
 
1.10
0.85
 
90-94
 
0.00
2.54
 
85-89
 
2.20
0.00
 
80-84
 
3.30
1.69
 
75-79
 
2.20
7.63
 
70-74
 
3.30
4.24
 
65-69
 
4.40
11.86
 
60-64
 
7.69
11.86
 
55-59
 
5.49
12.71
 
50-54
 
12.09
11.02
 
45-49
 
12.09
0.00
 
40-44
 
5.49
4.24
 
35-39
 
5.49
2.54
 
30-34
 
5.49
5.93
 
25-29
 
3.30
3.39
 
20-24
 
6.59
5.08
 
15-19
 
8.79
6.78
 
10-14
 
2.20
4.24
 
5-9
 
7.69
3.39
 
0-4
 
1.10
Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística
Hazkunde begetatiboa
Hazkunde begetatiboa (pertsonak)Urtea−2−101234200820112014201720202023Olóriz / OloritzHazkunde begetatiboa
Urtea20082009201020112012201320142015201620172018201920202021202220232024
Hazkunde begetatiboa 420−11−1−22−111−2−1−120−1
Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[10] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.
Batez besteko adina
AdinaUrtea424344454647200320072011201520192023Olóriz / OloritzBatez besteko adina
Urtea20032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025
Batez besteko adina 43,8542,6542,9242,9442,9745,3946,7944,2243,8844,344,3243,1342,3242,5643,0543,1743,0342,7243,144,644,0843,8844,95
Honakoa batez besteko adina erakusten duen grafiko bat da. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[11] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 23 udalerri berean jaioak ziren[12], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 8,6 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 8,6 —probintzian % 19,8—.

Biztanleria jaiolekuaren arabera Nafarroako mapa
Udal
Prob
Best
Esta
Udalerri berean · % 23Probintzia berean · % 59,8Beste erkidegoa · % 8,6Estatutik kanpo · % 8,6
Jaiolekua bizilekuarekin alderatuta (2025). Iturria: INE.

Biztanleria atzerritarra

Espainiar estatutik kanpo jaiotako 18 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 72,2)[13]. Jaiotza herrialde nagusiak Peru, Errumania, Ekuador dira.

Atzerrian jaiotakoak, eskualdeka
Amer
Euro
Amerika · % 72,2Europa · % 27,8
Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera
◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►
3
Peru
3
1
Errumania
3
1
Ekuador
1
0
Ameriketako Estatu Batuak
1
1
Argentina
0
0
Belgika
1
1
Bolivia
0
0
Honduras
1
1
Kolonbia
0
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 176 etxebizitza zeuden: 80 (% 45,5) nagusiak eta 96 (% 54,5) ez-nagusiak.[14] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 1 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 10 plazarekin (10 plaza etxebizitzako).[15]

176etxebizitza
80etxegune
1etxebizitza turistiko (2026) Nafarroako mapa

Etxebizitza multzoa Nafarroako mapa

80
96
Etxebizitza nagusia (80)Ez-nagusia (bigarrena edo hutsa) (96)

Guztira 80 etxegune zeuden, eta horietatik 25 (% 31,2) pertsona bakarrekoak ziren.[16]

Etxeguneak tamainaren arabera

Pertsona 125
2 pertsona18
3 pertsona16
4 pertsona13
5 edo gehiago8

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 183 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 44,3 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 22,4; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 28,4; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 4,9.[17] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 44,5 zen 2021ean eta % 44,3 2024an; beraz, ia aldatu gabe mantendu zen. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 5,2 izatetik % 4,9 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 48,8 ziren, eta gizonen artean % 40,8; 8,0 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 6,3 eta gizonen % 3,9 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

183biztanle 15 urte edo +, 2024
% 44,3goi-mailako ikasketak−0,2 puntu 2021etik mapa
% 4,9lehen hezkuntza edo gutxiago−0,3 puntu 2021etik mapa
% 28,4
% 22,4
% 44,3
Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 4,9Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 28,4Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 22,4Goi-mailako ikasketak · % 44,3
Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024). Nafarroako mapa
Sexuaren araberako banaketa
15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Olóriz/Oloritz, 2024
Ikasketa-mailaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Goi-mailako ikasketak81% 44,342% 40,839% 48,8
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa41% 22,425% 24,316% 20,0
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)52% 28,432% 31,120% 25,0
Lehen hezkuntza edo gutxiago9% 4,94% 3,95% 6,3
Guztira183% 100,0103% 100,080% 100,0
Urtez urteko bilakaera
Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Olóriz/Oloritz, 2021–2024
UrteaGoi-mailakoakBatx. / erdi LHDBHLehen H. edo gutx.15 urte edo +
2021% 44,5% 23,1% 27,2% 5,2173
2022% 43,6% 24,3% 26,0% 6,1181
2023% 43,1% 24,5% 26,6% 5,9188
2024% 44,3% 22,4% 28,4% 4,9183
500 biztanletik beherako udalerrietan, INEk ikasketa-maila lau multzo nagusitan baino ez du argitaratzen, eta ez du jaiolekuaren araberako daturik ez ikasten ari direnei buruzkorik ematen.

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Nafarroako parke eolikoak»

Udalerriko Etxague kontzejuan, Alaitz mendilerroan, Nafarroako Gobernuak eraikitako bi parke eoliko daude "Etxague" eta "Alaitz" izenekoak. Etxaguekoak 24,60 megawatteko potentzia dauka eta Alaizkoak 33,09 megawatteko potentzia. Parkeen jabea Acciona da gaur egun.

Diru-sarrerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 22.924 euro-koa zen[18], eta etxegune bakoitzeko 57.725 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 28.665 euro zen. Errenta gordina 29.596 euro-koa izan zen pertsonako.

Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 41,1[19]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 13,2), beste diru-sarrerak (% 43,9), langabezia-prestazioak (% 0,8), beste prestazioak (% 1).

41%
13%
44%
Soldata · % 41,1Pentsioak · % 13,2Langabezia · % 0,8Beste prestazioak · % 1Beste sarrerak · % 43,9
Diru-sarreren banaketa iturriaren arabera.

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[20][oh 1]. Udalerrian indizea 32,7 da, probintziakoaren (30,4; Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (31,9) gainetik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,2 da, probintziakoaren (2,6; Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.

Jarduera ekonomikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Olóriz/Oloritz udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 119 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 66,5; gainerako % 33,5 inaktibo zeuden.[21] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 2,5 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 71,6 zen eta emakumezkoena % 59,7; langabezia-tasa, aldiz, % 2,7 eta % 2,2 zen, hurrenez hurren.[21]

Okupatuen kopurua 121 zen 2023ean, 2021eko 113etik gora.[22] Emakumeek okupatuen % 37,2 osatzen dute, eta gizonek % 62,8.

121okupatu, 2023+% 7,1 2021etik
% 37,2emakumeak okupatuen artean
% 66,5jarduera-tasa, 2024
% 2,5langabezia-tasa, 2024
16 urte edo gehiagoko biztanleria jarduerarekiko loturaren arabera (2024)
% 64,8
% 33,5
Okupatuak · % 64,8Langabeak · % 1,7Inaktiboak · % 33,5
16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Olóriz/Oloritz, 2024
EgoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Okupatuak116% 64,871% 69,645% 58,4
Langabeak3% 1,72% 2,01% 1,3
Inaktiboak60% 33,529% 28,431% 40,3
Guztira179% 100,0102% 100,077% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 58,7), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 21,5), industria (% 15,7) eta eraikuntza (% 4,1).[22]

Okupatuak jarduera-sektorearen arabera (2023) Nafarroako mapa
% 21,5
% 15,7
% 58,7
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 21,5Industria · % 15,7Eraikuntza · % 4,1Zerbitzuak · % 58,7

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 53,7; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 32,2), eta oinarrizko okupazioak % 8,3.[23] Sexuaren arabera, gizonen artean langile kualifikatuak dira nagusi (% 63,2), eta emakumeen artean goi eta erdi maila (% 46,7).

% 32,2
% 53,7
% 8,3
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 32,2Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 53,7Oinarrizko okupazioak · % 8,3Ez dago jasota · % 5,8
Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Olóriz/Oloritz, 2023
OkupazioaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak39% 32,218% 23,721% 46,7
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak65% 53,748% 63,217% 37,8
Oinarrizko okupazioak10% 8,35% 6,65% 11,1
Ez dago jasota7% 5,85% 6,62% 4,4
Guztira121% 100,076% 100,045% 100,0

Okupatuen % 63,6 besteren konturako langileak dira, eta % 36,4 norberaren konturakoak.[24]

% 36,4
% 63,6
Norberaren kontura · % 36,4Besteren kontura eta beste egoera bat · % 63,6
Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Olóriz/Oloritz, 2023
Lan-egoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Norberaren kontura44% 36,435% 46,19% 20,0
Besteren kontura77% 63,641% 53,936% 80,0
Guztira121% 100,076% 100,045% 100,0

Lehen sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 21 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 1.830 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[25][oh 2]. Udalerriaren azalera 41 km² denez, NAE lurraldearen % 44,6 da[26]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 70,1 lur goldagarria (1.283 ha, 17 ustiategitan), % 26,9 larre iraunkorrak (493 ha, 10 ustiategitan), % 3 arbolak (54,1 ha, 10 ustiategitan), norberaren kontsumorako baratzeak (0,16 ha, 4 ustiategitan) eta berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,02 ha, ustiategi batean)[oh 3].

Nekazaritzako azalera erabilgarria (NAE)
NAE udalerriaren azaleran
45%
55%
NAE · 1.830 ha (% 44,6)Gainerako azalera · 2.270 ha (% 55,4)
NAE, lur-erabileraren arabera
70%
27%
Lur goldagarria · 1.283 ha (% 70,1)Larre iraunkorrak · 493 ha (% 26,9)Arbolak · 54,1 ha (% 3)Baratzeak · 0,16 ha (< % 0,1)Berotegiak · 0,02 ha (< % 0,1)
Iturria: INE, Nekazaritza Errolda 2020; udalerriaren azalera: Wikidata.

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 624 behi eta 1.725 ardi eta ahuntz zeuden[27][oh 4].

Ibilgailu-parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 160 gidari zeuden erroldatuta: 92 gizon (% 57,5) eta 68 emakume (% 42,5)[28]. Biztanleen % 76,6 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 213 ibilgailuk osatzen zuten: 128 turismo, 25 kamioi, 25 furgoneta, 14 motozikleta eta 3 ziklomotor[28]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 612 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.

Turismoen batez besteko adina 12,8 urtekoa zen; turismoen % 7,8k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 21,9k 25 urte baino gehiago[28]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 66,5 diesel zen eta % 29,6 gasolinazko; 7 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 3,4; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 7,3k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 39,3k ez zuen etiketarik[oh 5].

Ibilgailu-parkea (2025)
Ingurumen-etiketa
22%
31%
39%
0 etiketa · 8 (% 3,9)ECO · 7 (% 3,4)C etiketa · 46 (% 22,3)B etiketa · 64 (% 31,1)Etiketarik gabe · 81 (% 39,3)
Turismoak, adinaren arabera
16%
21%
33%
22%
< 4 urte · 10 (% 7,8)4–8 urte · 21 (% 16,4)8–15 urte · 27 (% 21,1)15–25 urte · 42 (% 32,8)≥ 25 urte · 28 (% 21,9)
Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olorizko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Orisoaingo, Untzueko, Puiuko eta Garinoaingo Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Jose Francisco Aoiz Aranguren da, Olorizko Talde Independenteko hautagai gisa aurkeztu zena.

Hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Alderdia Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera
1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 2019
Olorizko Talde Independentea 3 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5
Zentro Demokratikoaren Batasuna 1 - - - - - - - - - -
Ezkerren Nafar Batasuna 0 - - - - - - - - - -

Foru hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
 Navarra Suma 39 32,50 -
 Geroa Bai 23 19,17 ▲ 8
 Euskal Herria Bildu 18 15,00 ▲ 2
 Ahal Dugu 18 15,00 ▼ 29
 Nafarroako Alderdi Sozialista 13 10,83 ▲ 8
 Izquierda-Ezkerra 4 3,33 ▼ 2
 Equo 3 2,50 ▲ 3
 Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa 1 0,83 ▼ 0
2015eko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
 Ahal Dugu 47 36,15 ?
 Nafar Herriaren Batasuna 33 25,38 ?
 Euskal Herria Bildu 16 12,31 ?
 Geroa Bai 15 11,54 ?
 Izquierda-Ezkerra 6 4,62 ?
 Nafarroako Alderdi Sozialista 5 3,85 ?
 Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia 2 1,54 ?
 Nafarroako Alderdi Popularra 1 0,77 ?
 Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa 1 0,77 ?
 Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia 1 0,77 ?
 Herritarrak - Herritarron Alderdia 1 0,77 ?

Udala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalaren egoitza eta udaletxea Oloritz udalburuan dago.

Udaletxea 1930 inguruan eraiki zen, eta beheko solairua eta honen gainean eraikitako beste solairu bat dauka. Kokapen honen aurretik, udaletxea eskola zaharren eraikineko lokal batean egon zen. Udaletxearen eraikinak kanpoalderako hiru fatxada dauzka.

  • HELBIDEA: Kale Orokorra z/g

Egungo banaketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olorizko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jose Francisco Aoiz Aranguren da, Olorizko Talde Independentea zerrendakoa. Zinegotziak 4 daude:

  • Jose Javier Armendariz Recalde (Olorizko Talde Independentea)
  • Jorge Flamarique Beorlegui (Olorizko Talde Independentea)
  • Fernando Larraiotz Perez (Olorizko Talde Independentea)
  • Eduardo Zabalza Fernandez (Olorizko Talde Independentea)

Alkateak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1979tik, Oloritzek 5 alkate izan ditu:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[29]
Ignacio Rey Recalde 1979 1983 Zentro Demokratikoaren Batasuna
Victorio Flamarique Liberal 1983 1987 Olorizko Talde Independentea
? 1987 2007 Olorizko Talde Independentea
Raul Leon Goñi 2007 2011 Olorizko Talde Independentea
Jose Francisco Aoiz Aranguren 2015 jardunean Olorizko Talde Independentea

Garraioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko 322 eta 329 lineak zerbitzua ematen diote udalerri honi.

 Nafarroako Hiriarteko Garraioa
 Zerbitzua  Hasiera  Ibilbidea  Amaiera ⁠
322IruñeaNoain • Tebas • Arrizabalaga • Untzue • Mendibil • Barasoain • Garinoain • PuiuTafalla⁠
329TafallaBarasoain • Eristain • Soltxaga • Oloritz • OrizinEtxague

322 linea linea erregularra den arren, Mendibilgo geldialdiak eskariaren araberako geldialdiak baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da. Bere aldetik, 331 linea eskariaren araberako linea baita, bidaia ere aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ikus, gainera: «izarbeibarrera» eta «hegoaldeko goi-nafarrera»

Euskara mintzatu zen herri hauetan XIX. mendearen hasiera arte. Juan Beriain, idazle euskalduna, Etxagueko elizako apaiza izan zen sei urtez, 1592tik 1599ra.

1778an, Bariaingo parrokia hutsik gelditutakoan, herriko jauna, Besollako Markesa apaiz berriaren izendapenaren kontra agertu zen, "euskaraz ez dakielako eta Bariaingo eliztarrek hizkuntza hori besterik ez dutelako ulertzen".

1789an, Mendibilgo elizan bikario izendatzerakoan, Orreagako kapituluak (izendatu behar zuenak) Garinoaingo bikarioari ea beharrezkoa ote zen euskaraz jakitea galdetu zion. Erantzuna euskara "eguneroko hizkuntza" zela argudiatuta, bikario garinoaindar bat izendatu zuten.

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Oloritz sailkatu zituen, Orbaibarreko hainbat herriekin, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.[30]

Koldo Zuazok, 2010ean, Oloritz ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[31]

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Oloritz eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %6,10k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 6,22k eta 2018n % 9,60k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Oloritz) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.[32]

2009ko urtarriletik udalerriaren izen ofiziala Olóriz <> Oloritz da.[33]

Jaiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Etxanoko San Petri baseliza
Olorizko San Bartolome eliza
Ikus zerrenda: «Olorizko kultura ondasunak»

Irudiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ /olóɾit͡s̻/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza bigarren silaban

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
  2. ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  3. ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  4. ↑ «Oloritz - Lekuak - EODA» www.euskaltzaindia.eus (kontsulta data: 2021-08-30).
  5. ↑ Otazu Ripa, Jesús Lorenzo. (D.L. 1977). Heraldica municipal, merindad de Sangüesa (I) : Abaurrea-Izalzu. Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular ISBN 84-235-0076-4. PMC 911388951. (kontsulta data: 2021-08-31).
  6. ↑ Meteo Navarra. «Estazioko datuak - Barasoain» meteoeu.navarra.es (kontsulta data: 2021-09-01).
  7. ↑ Barasoaingo estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).
  8. ↑ Nafarroako Entziklopedia Handia | OLORITZ. (kontsulta data: 2022-06-03).
  9. ↑ «Oloritz» www.ine.es (Espainiako Estatistika Institutua) (kontsulta data: 2021-08-31).
  10. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  11. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  12. ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
  13. ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
  14. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  15. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak» Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Espainiako Estatistika Institutua).
  16. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  17. ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  18. ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
  19. ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
  20. ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
  21. 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  22. 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  23. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  24. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  25. ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  26. ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1647898.
  27. ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  28. 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  29. ↑ (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (kontsulta data: 2020-05-05).
  30. ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  31. ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
  32. ↑ Euskarakultur.com webguneko albistea.
  33. ↑ Nafarroako gobernuak 2009ko Urtarrilaren 19an kaleratutako dekretua.

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
  2. ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
  3. ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
  4. ↑ Beste abere mota batzuen datuak ez dira argitaratu, sekretu estatistikoa dela eta (ustiategi gutxi dagoenean, INEk ez ditu datuak zabaltzen, ustiategiak identifika ez daitezen).
  5. ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Aipuaren errorea: <ref> tags exist for a group named "oh", but no corresponding <references group="oh"/> tag was found.
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Oloritz&oldid=11783667"(e)tik eskuratuta