Edukira joan

Arakil

Wikipedia, Entziklopedia askea
Arakil
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Arakilgo Zuhatzu herria.

Bandera

Arakilgo armarria
Armarria

Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
Merindadea Iruñea
EskualdeaSakana
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
Izen ofiziala Arakil
AlkateaOihana Olaberria Jaka
(EHBildu)
Posta kodea31849
INE kodea31025
Herritarraarakildar
Geografia
Koordenatuak42°54′45″N 1°51′54″W / 42.9125°N 1.865°W / 42.9125; -1.865
Azalera52,4 km²
Garaiera464 metro
Distantzia26 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria990 (2025:  −9)
alt_left 464 (%46,9) (%53,1) 526 alt_right
Dentsitatea18,36 bizt/km²
Euskara
Euskaldunak[1]% 35.0 + % 20.7 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera [2]% 
Datu gehigarriak
Webguneahttp://www.arakil.eus

Arakil[3] ([aɾakil]) Nafarroa Garaiko iparraldeko udalerri bat da, Sakanako eskualdekoa. 2020. urtean 962 biztanle zituen.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruñeko merindadekoa da, eta Nafarroa Garaiko hiriburu Iruñetik 26 kilometro mendebaldera dago. NA-2410 errepideak herria zeharkatzen du, eta A-10 autobidea herriaren hegoaldetik igarotzen da.

Inguru naturala eta klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jatorrizko baso eta landaredi ugaria kontserbatzen da oraindik ere, haritz eta arteak haranean, eta pagadiak gunerik menditsuenetan. Horrez gain, birlandaturiko Austriako larizio pinuak eta Ameriketako ipar haritzak daude.

Udalerriko klima, klima ozeaniko eta azpimediterraneoaren arteko nahastea da. Euriak urte osoan zehar ugariak diren arren, uda garaia, hilabete lehor bat izaten da. Urteko batez besteko tenperatura 10 eta 12 gradukoa, eta prezipitazioak 1.000 eta 1.600mm bitartekoak izaten dira. Urteroko egun euritsuak 100 eta 160 artekoak dira, altuera eta kokagunearen arabera. Hegoaldeko gune menditsuan egun euritsuak ugariagoak dira.

Udalerri mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arakilek mugakide ditu Larraun, Uharte Arakil, Imotz eta Irurtzun iparraldean, Irañeta mendebaldean, Irurtzun eta Itza ekialdean, eta Ollaran hegoaldean.

Mapa
Arakil eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Herriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Arakilgo mapa. Puntu gorriak herriak dira eta beltzak jendea bizi den beste leku batzuk.

Arakil udalerria egun ezagutzen dugun bezala 1857ko erroldarako agertzen zaigu; lehenago hainbeste herrik berezko udalerria izan zuten eta urte horretarako batu egin ziren: Aizkorbe, Egiarreta, Ekai, Errotz, Etxarren, Etxeberri, Ihabar, Irurtzun (1991n berriro bereizi zena), Izurdiaga, Murgindueta, Satrustegi, Urritzola eta Zuhatzu. Hiriberri eta Itsasperri ere badaude udalerri honetan.

Beste herri batzuek udalerritik kanpo egin zuten: Arruazu (XVI. mendean), Uharte Arakil (1354an) eta Irañeta (1737an).

Lehen Arakil udalerriak herri gehiago zituen, baina denboraren poderioz hustu egin ziren: Arraitzaga, Blastegi (edo Blastegigaitz), Berama (eliz zergak biltzeko etxea zen hau), Garriz eta Latorlegi besteak beste.

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Biztanleriaren tamainaUrtea50010001500200025003000189019201950198020102040ArakilBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2025
Guztira: 526 gizon, 464 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
100+
 
0.22
0.38
 
95-99
 
0.86
1.33
 
90-94
 
0.86
2.66
 
85-89
 
2.16
2.66
 
80-84
 
2.80
4.37
 
75-79
 
4.09
3.61
 
70-74
 
4.96
8.37
 
65-69
 
6.47
9.13
 
60-64
 
7.54
8.17
 
55-59
 
8.62
6.65
 
50-54
 
5.17
8.94
 
45-49
 
7.33
6.46
 
40-44
 
7.76
7.03
 
35-39
 
7.97
4.18
 
30-34
 
4.31
7.41
 
25-29
 
4.74
5.13
 
20-24
 
3.88
2.09
 
15-19
 
7.54
5.51
 
10-14
 
6.47
2.85
 
5-9
 
4.53
3.04
 
0-4
 
1.72
Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística
Hazkunde begetatiboa
Hazkunde begetatiboa (pertsonak)Urtea−9−6−3036912200820112014201720202023ArakilHazkunde begetatiboa
Urtea20082009201020112012201320142015201620172018201920202021202220232024
Hazkunde begetatiboa 104102−9−2−6−20−3−7−1−6−1−6−9
Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[4] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.
Batez besteko adina
AdinaUrtea43,54444,54545,54646,5200320072011201520192023ArakilBatez besteko adina
Urtea20032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025
Batez besteko adina 43,7844,0644,2644,5144,3243,8743,7244,0944,244,6144,6945,3445,1945,0745,345,5745,745,1845,4545,2745,4745,7446,32
Honakoa batez besteko adina erakusten duen grafiko bat da. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[5] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Herriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 26,4 udalerri berean jaioak ziren[6], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 12,8 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 9,1 —probintzian % 19,8—.

Biztanleria jaiolekuaren arabera Nafarroako mapa
Udal
Prob
Best
Esta
Udalerri berean · % 26,4Probintzia berean · % 51,7Beste erkidegoa · % 12,8Estatutik kanpo · % 9,1
Jaiolekua bizilekuarekin alderatuta (2025). Iturria: INE.

Biztanleria atzerritarra

Espainiar estatutik kanpo jaiotako 90 biztanleren artean, gehienak Afrikan jaioak dira (% 42,2)[7]. Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Aljeria, Ekuador dira.

Atzerrian jaiotakoak, eskualdeka
Amer
Euro
Afri
Amerika · % 38,9Europa · % 16,7Afrika · % 42,2Asia · % 2,2
Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera
◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►
14
Maroko
4
15
Aljeria
2
6
Ekuador
4
1
Argentina
3
0
Kolonbia
4
1
Nikaragua
3
1
Portugal
3
1
Uruguai
3
0
Brasil
3
1
Peru
2
1
Ukraina
2
0
Ginea Ekuatoriala
2
1
Moldavia
1
0
Txina
2
0
Ameriketako Estatu Batuak
1
1
Belgika
0
0
Erresuma Batua
1
1
Errumania
0
1
Errusia
0
0
Ghana
1
1
Polonia
0
0
Venezuela
1
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 575 etxebizitza zeuden: 387 (% 67,3) nagusiak eta 188 (% 32,7) ez-nagusiak.[8]

575etxebizitza
387etxegune

Etxebizitza multzoa Nafarroako mapa

387
188
Etxebizitza nagusia (387)Ez-nagusia (bigarrena edo hutsa) (188)

Guztira 387 etxegune zeuden, eta horietatik 132 (% 34,1) pertsona bakarrekoak ziren.[9]

Etxeguneak tamainaren arabera

Pertsona 1132
2 pertsona81
3 pertsona68
4 pertsona70
5 edo gehiago36

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 868 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 40,2 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 24,4; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 24,5; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 10,8.[10] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 38,0 zen 2021ean eta % 40,2 2024an; beraz, 2,2 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 14,0 izatetik % 10,8 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 43,1 ziren, eta gizonen artean % 37,8; 5,3 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 11,7 eta gizonen % 10,1 ziren.

868biztanle 15 urte edo +, 2024
% 40,2goi-mailako ikasketak+2,2 puntu 2021etik mapa
% 10,8lehen hezkuntza edo gutxiago−3,2 puntu 2021etik mapa
% 9,4ikasten ari dira, 2024
% 10,8
% 24,5
% 24,4
% 40,2
Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 10,8Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 24,5Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 24,4Goi-mailako ikasketak · % 40,2
Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024). Nafarroako mapa

Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 60,2 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 39,8 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 12 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 44,3 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 55,7. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 1,4 ziren.[10]

Ikasketa-maila xehatua
Ikasketarik gabe
% 1,4
Lehen hezkuntza
% 9,4
DBH eta antzekoak
% 24,5
Batxilergoa
% 10,8
Erdi-mailako LH
% 13,6
Goi-mailako LH
% 16,0
Graduak (≤240 ECTS), diplomaturak
% 11,6
Graduak (>240 ECTS), lizentziaturak
% 7,9
Masterrak eta espezialitateak
% 3,2
Doktoretzak
% 1,4
Ehunekoak 15 urte edo gehiagoko biztanle guztien gainekoak dira; koloreak goiko barrako lau maila nagusiei dagozkie.
Sexuaren araberako banaketa
15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Arakil, 2024
Ikasketa-mailaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Goi-mailako ikasketak349% 40,2180% 37,8169% 43,1
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa212% 24,4132% 27,780% 20,4
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)213% 24,5116% 24,497% 24,7
Lehen hezkuntza edo gutxiago94% 10,848% 10,146% 11,7
Guztira868% 100,0476% 100,0392% 100,0
Urtez urteko bilakaera
Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Arakil, 2021–2024
UrteaGoi-mailakoakBatx. / erdi LHDBHLehen H. edo gutx.15 urte edo +
2021% 38,0% 24,2% 23,8% 14,0836
2022% 39,0% 24,2% 24,9% 11,8830
2023% 39,3% 25,1% 24,8% 10,8852
2024% 40,2% 24,4% 24,5% 10,8868

Ikasten ari direnak

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 9,4 ikasten ari zen (82 pertsona).[11] Ikasten ari zirenetatik, % 56,1 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 19,5 batxilergoan, % 17,1 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 7,3 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 51,1 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 62,2; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 24,3 eta emakumeen % 11,1. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 93,6 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 47,8 eta 25–29 urtekoen % 14,0; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 1,1 baino ez.[12] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 50,0 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 46,7.

Ikasten ari direnak, adin-taldeka
15–19 urte
% 93,6
20–24 urte
% 47,8
25–29 urte
% 14,0
30–34 urte
% 4,3
35–39 urte
% 0,0
40–44 urte
% 3,8
45–49 urte
% 2,7
50–54 urte
% 1,6
55 urte edo +
% 0,0
Egiten ari diren ikasketa-maila
Maila zehaztu gabe
% 0,0
Goi-mailako ikasketak
% 56,1
Erdi-mailako LH
% 17,1
Batxilergoa
% 19,5
DBH eta antzekoak
% 7,3
Lehen hezkuntza edo beheragokoa
% 0,0
Ezkerrean, adin-talde bakoitzean ikasten ari direnen ehunekoa; eskuinean, ikasten ari direnen banaketa mailaren arabera (2024).

Jaiolekuaren arabera

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 90,6 estatuan jaio zen, eta % 9,4 atzerrian.[10] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 39,7 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 8,6; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 20,0 eta % 24,4, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 44,2 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 10,4; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 32,4 eta % 24,3, hurrenez hurren.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 39,7
Goi-mailakoak
% 20,0
% 28,3
Batx. / erdi LH
% 22,2
% 23,4
DBH
% 33,3
% 8,6
Lehen H. edo gutx.
% 24,4
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 44,2
Goi-mailakoak
% 32,4
% 19,2
Batx. / erdi LH
% 32,4
% 26,2
DBH
% 10,8
% 10,4
Lehen H. edo gutx.
% 24,3
Ehuneko bakoitza jatorri- eta sexu-taldearen barnekoa da (2024).

Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 9,7 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 7,3.[11] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 53,9 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 83,3 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 56 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 6,17 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Diru-sarrerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 20.475 euro-koa zen[13], eta etxegune bakoitzeko 50.298 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 27.930 euro zen. Errenta gordina 25.282 euro-koa izan zen pertsonako.

Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 54,7[14]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 22,2), beste diru-sarrerak (% 18,1), langabezia-prestazioak (% 1,6), beste prestazioak (% 3,5).

55%
22%
18%
Soldata · % 54,7Pentsioak · % 22,2Langabezia · % 1,6Beste prestazioak · % 3,5Beste sarrerak · % 18,1
Diru-sarreren banaketa iturriaren arabera.

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[15][oh 1]. Udalerrian indizea 27,3 da, probintziakoaren (30,4; Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (31,9) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2 da, probintziakoaren (2,6; Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.

Jarduera ekonomikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Arakil udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 498 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 57,9; gainerako % 42,1 inaktibo zeuden (erretiratuak % 53,0, beste inaktiboak % 31,2 eta ikasleak % 15,7).[16] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 8,4 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 59,7 zen eta emakumezkoena % 55,7; langabezia-tasa, aldiz, % 6,4 eta % 11,2 zen, hurrenez hurren.[16]

Okupatuen kopurua 444 zen 2023ean, 2021eko 431etik gora.[17] Emakumeek okupatuen % 42,8 osatzen dute, eta gizonek % 57,2.

444okupatu, 2023+% 3,0 2021etik
% 42,8emakumeak okupatuen artean
% 57,9jarduera-tasa, 2024
% 8,4langabezia-tasa, 2024
16 urte edo gehiagoko biztanleria jarduerarekiko loturaren arabera (2024)
% 53,0
% 22,3
% 13,1
Okupatuak · % 53,0Langabeak · % 4,9Ikasleak · % 6,6Erretiratuak · % 22,3Beste inaktiboak · % 13,1
16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Arakil, 2024
EgoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Okupatuak456% 53,0265% 55,9191% 49,5
Langabeak42% 4,918% 3,824% 6,2
Inaktiboak362% 42,1191% 40,3171% 44,3
Guztira860% 100,0474% 100,0386% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 62,8), industria (% 24,1), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 6,8) eta eraikuntza (% 6,3).[17] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 22,7), ondoren merkataritza (% 14,6) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 11,0) datoz.

Okupatuak jarduera-sektorearen arabera (2023) Nafarroako mapa
% 24,1
% 62,8
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 6,8Industria · % 24,1Eraikuntza · % 6,3Zerbitzuak · % 62,8
Jarduera-adar zehatzak
Manufaktura-industria
% 22,7
Merkataritza
% 14,6
Osasuna eta gizarte-zerbitzuak
% 11,0
Hezkuntza
% 8,1
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza
% 6,8
Eraikuntza
% 6,3
Ostalaritza
% 5,9
Jarduera profesionalak
% 4,3
Gainerako 13 jarduera-adarrak
Garraioa eta biltegiratzea
% 4,3
Administrazio publikoa
% 3,8
Jarduera artistikoak eta aisialdikoak
% 2,9
Beste zerbitzu batzuk
% 2,5
Administrazio-jarduera lagungarriak
% 2,3
Informazioa eta komunikazioak
% 1,4
Energia elektrikoa eta gasa
% 0,9
Etxeetako jarduerak
% 0,9
Finantza- eta aseguru-jarduerak
% 0,7
Ur-hornidura eta hondakinak
% 0,2
Higiezinen jarduerak
% 0,2
Erauzketa-industriak
% 0,2
Lurraldez kanpoko erakundeak
% 0,0

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 48,0; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 33,8), eta oinarrizko okupazioak % 14,0.[18] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 48,8 eta emakumeen % 46,8).

% 33,8
% 48,0
% 14,0
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 33,8Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 48,0Oinarrizko okupazioak · % 14,0Ez dago jasota · % 4,3
Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Arakil, 2023
OkupazioaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak150% 33,877% 30,373% 38,4
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak213% 48,0124% 48,889% 46,8
Oinarrizko okupazioak62% 14,038% 15,024% 12,6
Ez dago jasota19% 4,315% 5,94% 2,1
Guztira444% 100,0254% 100,0190% 100,0

Okupatuen % 77,5 besteren konturako langileak dira, eta % 22,5 norberaren konturakoak.[19]

% 21,6
% 65,5
% 11,9
Norberaren kontura, langileak dituena · % 0,9Norberaren kontura, langilerik gabe · % 21,6Besteren kontura, finkoa/mugagabea · % 65,5Besteren kontura, aldi baterakoa · % 11,9
Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Arakil, 2023
Lan-egoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Norberaren kontura100% 22,565% 25,635% 18,4
Besteren kontura344% 77,5189% 74,4155% 81,6
Guztira444% 100,0254% 100,0190% 100,0

Jaiolekuaren arabera

Jarduera

16 urte edo gehiagokoen % 91,1 estatuan jaio zen, eta % 8,9 atzerrian.[16] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 55,8 okupatuak dira, % 31,8 erretiratuak, % 5,6 ikasleak, % 3,5 langabeak eta % 3,3 bestelako inaktiboak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 42,5 okupatuak dira, % 30,0 bestelako inaktiboak, % 12,5 langabeak, % 7,5 erretiratuak eta % 7,5 ikasleak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 49,9 okupatuak dira, % 23,3 bestelako inaktiboak, % 13,4 erretiratuak, % 7,3 ikasleak eta % 6,1 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 54,3 okupatuak dira, % 22,9 bestelako inaktiboak, % 11,4 ikasleak eta % 11,4 langabeak.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 55,8
Okupatuak
% 42,5
% 3,5
Langabeak
% 12,5
% 5,6
Ikasleak
% 7,5
% 31,8
Erretiratuak
% 7,5
% 3,3
Beste inakt.
% 30,0
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 49,9
Okupatuak
% 54,3
% 6,1
Langabeak
% 11,4
% 7,3
Ikasleak
% 11,4
% 13,4
Erretiratuak
% 0,0
% 23,3
Beste inakt.
% 22,9
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Okupazioa

Okupatuen % 91,9 estatuan jaio zen, eta % 8,1 atzerrian.[18] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 48,9 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 32,1 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 13,1 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 47,1 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 41,2 oinarrizko okupazioetakoak eta % 5,9 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 45,6 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 41,5 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 11,1 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 57,9 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 26,3 oinarrizko okupazioetakoak eta % 10,5 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 32,1
Goi eta erdi maila
% 5,9
% 48,9
Langile kualifikatuak
% 47,1
% 13,1
Oinarrizko okup.
% 41,2
% 5,9
Ez dago jasota
% 5,9
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 41,5
Goi eta erdi maila
% 10,5
% 45,6
Langile kualifikatuak
% 57,9
% 11,1
Oinarrizko okup.
% 26,3
% 1,8
Ez dago jasota
% 5,3
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera.[20] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 49,4 zerbitzuetan ari dira, % 35,0 industrian, % 9,3 eraikuntzan eta % 6,3 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 41,2 nekazaritzan ari dira, % 29,4 zerbitzuetan, % 17,6 industrian eta % 11,8 eraikuntzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 84,2 zerbitzuetan ari dira, % 11,1 industrian, % 2,3 eraikuntzan eta % 2,3 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 68,4 zerbitzuetan ari dira, % 21,1 nekazaritzan eta % 10,5 industrian.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 6,3
Nekazaritza
% 41,2
% 35,0
Industria
% 17,6
% 9,3
Eraikuntza
% 11,8
% 49,4
Zerbitzuak
% 29,4
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 2,3
Nekazaritza
% 21,1
% 11,1
Industria
% 10,5
% 2,3
Eraikuntza
% 0,0
% 84,2
Zerbitzuak
% 68,4
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Lehen sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 47 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 2.056 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[21][oh 2]. Udalerriaren azalera 52,4 km² denez, NAE lurraldearen % 39,2 da[22]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 57,2 larre iraunkorrak (1.175 ha, 43 ustiategitan), % 42,8 lur goldagarria (879 ha, 29 ustiategitan), arbolak (0,94 ha, ustiategi batean), norberaren kontsumorako baratzeak (0,2 ha, 7 ustiategitan) eta berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,02 ha, ustiategi batean)[oh 3].

Nekazaritzako azalera erabilgarria (NAE)
NAE udalerriaren azaleran
39%
61%
NAE · 2.056 ha (% 39,2)Gainerako azalera · 3.185 ha (% 60,8)
NAE, lur-erabileraren arabera
43%
57%
Lur goldagarria · 879 ha (% 42,8)Larre iraunkorrak · 1.175 ha (% 57,2)Arbolak · 0,94 ha (< % 0,1)Baratzeak · 0,2 ha (< % 0,1)Berotegiak · 0,02 ha (< % 0,1)
Iturria: INE, Nekazaritza Errolda 2020; udalerriaren azalera: Wikidata.

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 2.435 behi eta 1.550 ardi eta ahuntz zeuden[23][oh 4].

Ibilgailu-parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 695 gidari zeuden erroldatuta: 420 gizon (% 60,4) eta 275 emakume (% 39,6)[24]. Biztanleen % 70,2 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 1.059 ibilgailuk osatzen zuten: 645 turismo, 151 furgoneta, 89 kamioi, 69 motozikleta eta 30 ziklomotor[24]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 652 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.

Turismoen batez besteko adina 13,5 urtekoa zen; turismoen % 5,9k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 16,7k 25 urte baino gehiago[24]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 67,5 diesel zen eta % 31,4 gasolinazko; 10 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 1; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 3,1k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 38,3k ez zuen etiketarik[oh 5].

Ibilgailu-parkea (2025)
Ingurumen-etiketa
28%
30%
38%
0 etiketa · 13 (% 1,3)ECO · 19 (% 1,8)C etiketa · 292 (% 28,1)B etiketa · 316 (% 30,4)Etiketarik gabe · 398 (% 38,3)
Turismoak, adinaren arabera
13%
27%
38%
17%
< 4 urte · 38 (% 5,9)4–8 urte · 82 (% 12,7)8–15 urte · 171 (% 26,5)15–25 urte · 246 (% 38,1)≥ 25 urte · 108 (% 16,7)
Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007ko udal hauteskundeetan Arakilgo Talde Independentea herri ekimeneko Javier Lazkotz Olaetxea hautatu zuten alkate. Udaletxeko zazpi zinegotzietatik bost lortu zituen, gehiengo absolutua. Baliogabeko botoak hamabost izan ziren (emandako guztien % 2,79) eta boto zuriak hemeretzi (botoen % 3,64). Abstentzioa % 31,85ekoa izan zen.

Arakilgo Udala (2007)
AlderdiaBotoakZinegotziak
Arakilgo Talde Independentea3275
Eusko Abertzale Ekintza1762

2011ko udal hauteskundeetan Arakilgo Talde Independenteak eskuratu zituen boto gehien eta lau zinegotzi. Bildu koalizioak, berriz, hiru zinegotzi erdietsi zituen.

2015eko udal hauteskundeetan Arakilgo Talde Independenteak emaitzak hobetu zituen eta bost zinegotzi (aurrekoetan baino bat gehiago) lortu zituen. Bildu koalizioaren ondorengoa zen Euskal Herria Bilduk berriz, bi zinegotzi eskuratu zituen. Emaitzen ondorioz, Gregorio Santesteban Nuñez hautatu zuten alkate.

Arakilgo udalbatza
Alderdia 2015eko maiatzaren 24a 2011ko maiatzaren 22a
Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Arakilgo Talde Independientea
5 / 7
376 (% 65,73)
4 / 7
291 (% 58,08)
Euskal Herria Bildu
2 / 7
179 (% 31,29)
3 / 7
186 (% 37,13)
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak interior.es webgunean

2019ko udal hauteskundeetan EHBilduk aurkeztu zuen hautagai-zerrenda bakarra. 310 boto lortu zituen.[25] Oihana Olaberria Jaka izendatu zuten alkate.[26]

2023ko udal hauteskundeetan EH Bildu aurkeztu zen bakarrik eta 336 boto lortu zituen.[27] Oihana Olaberria berriro aukeratu zuten alkate.[28][29]

Alkateen zerrenda

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
2007-2011Javier Lazkotz OlaetxeaArakilgo Talde Independentea
2011-2015Ruben Goñi UrrotzArakilgo Talde Independentea
2015-2019Gregorio Santesteban NuñezArakilgo Talde Independentea
2019-2023 Oihana Olaberria Jaka EH Bildu
2023-2027 Oihana Olaberria Jaka Eh Bildu

Udaletxea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arakilgo herrietako ordezkarien lehen bilerak Egiarretan dagoen Itxasperriko Santiago baseliza erromanikoaren ondoan egiten ziren XIII. mendearen inguruan.

  • HELBIDEA: Foruen Plaza, 2

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arakilgo euskara[30] Erdiguneko Nafarreraren[31] azpieuskalkian kokatzen da, Arakilgo euskara[32] deritzo zehazki. Gaur egun arakildarren %20 inguru euskalduna da. Arakil udalerriko azken euskaldun zaharra, Urritzola herriko Ignazio Etxarren, 2017an hil zen[33].

Azpiegitura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arakil Sakanako Mankomunitateko, Aralarko Elkarteko eta Irurtzungo Zerbitzuen Mankomunitateko kidea da.

Garraioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokiak dauzka udalerriko Ihabar, Etxarren eta Hiriberri kontzejuetan. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arakildar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruditegia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
  2. ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
  3. ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
  4. ↑ Beste abere mota batzuen datuak ez dira argitaratu, sekretu estatistikoa dela eta (ustiategi gutxi dagoenean, INEk ez ditu datuak zabaltzen, ustiategiak identifika ez daitezen).
  5. ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
  2. ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  3. ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  4. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  5. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  6. ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
  7. ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
  8. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  9. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  10. 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  11. 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  12. ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  13. ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
  14. ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
  15. ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
  16. 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  17. 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  18. 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  19. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  20. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  21. ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  22. ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1753006.
  23. ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  24. 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  25. ↑ «Udal hauteskundeak 2019 - Arakil - Guaixe.eus» guaixe.eus (kontsulta data: 2026-04-06).
  26. ↑ «Ilusioz heldu dio aginte makilari EH Bilduk Arakilen - Arakil» Guaixe.eus (kontsulta data: 2026-04-06).
  27. ↑ «Udal hauteskundeak 2023 - Arakil - Guaixe.eus» guaixe.eus (kontsulta data: 2026-04-06).
  28. ↑ «Arakilen zerrenda bakarra aurkeztu da udal hauteskundeetara - Arakil» Guaixe.eus (kontsulta data: 2026-04-06).
  29. ↑ «Hamalau udal osatu dira - Sakana» Guaixe.eus (kontsulta data: 2026-04-06).
  30. ↑ «Arakil - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-01).
  31. ↑ «Erdigunekoa (N) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-01).
  32. ↑ «Arakilgoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-01).
  33. ↑ Urritzolako azken euskaldun zaharra hil da, Berria.

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Arakil&oldid=11783377"(e)tik eskuratuta