Azkoien

Azkoien
Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Azkoiengo ikuspegia Azkoiengo gaztelutik
Bandera Armarria
Kokapena
Herrialdea	Euskal Herria
Lurraldea	Nafarroa Garaia
Merindadea	Erriberri
Eskualdea	Erriberagoiena
Administrazioa
Estatua	Espainia
Erkidegoa	Nafarroa
Barrutia	Tafalla
Izen ofiziala	Peralta / Azkoien
Alkatea (2015-2023)	Juan Carlos Castillo Ezpeleta (Ezkerren Azkoiengo Batasuna)
Posta kodea	31350
INE kodea	31202
Herritarra	azkoiendar
Geografia
Koordenatuak	42°21′25″N 1°48′06″W
Azalera	88,4 km²
Garaiera	279-468 metro
Distantzia	61,9 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria	6.071 (2025:  68)
2.975 (%49,1)   (%50,9) 3.088
Dentsitatea	6,87 bizt/km²
Euskara
Eremua	eremu ez-euskalduna
Euskaldunak	% 1.0 + % 7.3 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera	%
Datu gehigarriak
Webgunea	www.aytoperalta.com

Azkoien Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erriberagoiena eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 61,9 kilometrora. Altuera 279 eta 468 metro artekoa da, eta 88,40 km²-ko azalera hartzen du. 6.071 biztanle zituen 2025. urtean.

Azkoien da Argako Erriberako udalerririk garrantzitsuena, eta Ipar Erriberako San Adrianekin batera. Izena ematen dion mendilerroaren azpian dago, gaztelua dagoen tokian, Erdi Aroan garrantzi handia eman ziona. Arga ur-emariaren ertzean eta haitz malkartsu baten oinean dago ia 6000 biztanleko herri hori, eta industria-sektorean aurkitu du oparotasun berriena. 1444an, bi milurteko baino gehiagoko historia borrokalariarekin, Jakako forua lortu zuen Gaztelako tropen aurrean zuen fideltasunagatik, gerra berriek bere gaztelua suntsitu zuten, Cisneros kardinalak Nafarroako Erresuma konkistatu ondoren ia erabat eraitsi zuten arte, eta Iberiar Penintsulako Gerran eta Karlistaldietan setio berriak jasan zituen. Orain, alde zaharraren inguruan hazten ari da baketsu, ibaiaren ondoan egiten dituen ibilaldiekin eta industrialde zabalarekin, hiribilduaren eta eskualde osoaren motorra, Azkoyen enpresa nabarmentzen den lekuan.

Bertako biztanleak azkoiendarrak dira.

Izena

Azkoien toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

• gaztelaniaz: Peralta
• nafar erromantzez edo aragoieraz: Peralta

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

• Petralda (1006)
• Petralta (1036)
• Petra alta (1074)
• Peralta (1254)
• Pedralta (1257)
• Peralta (1330)
• Peralta (1414)
• Peralta (1587)
• Peralta (1638)
• Peralta (1802)
• Peralta (1921)
• Azkoien (1978)
• Azkoien (2000)

Etimologia

Peralta izena erromantze jatorrikoa da eta "harri goiena" (pedr -"harri"- + alta -"goien") esan nahi du. Euskarazko izenari dagokionez, Azkoien, Peralta jatorrizko izenaren itzulpen literala da: haitz + goien. Julio Altadillen arabera, Abartzuzan dagoen Aezkoyen Erdi Aroko toponimoak inspiratu dezake izen hori.

1964ko Baionako Euskal Idazkaritzaren Euskal Herriko leku-izenen zerrendan Azkoien nolabait euskaratuta, eta 1979ko Euskal Herriko udalen izendegian, Euskaltzaindiak Hazkoien forma proposatzen zuen, eta 1990ean Azkoien aukeratu zuen arren.

Ezaugarriak

Armarria

Azkoiengo armarriak honako blasoi hau du:

«

Hondo urdin batez eta aurrean urrezko arkudun zubi bat osatuta dago, zuri- eta urdin-olatuen gainean. Bere gainean urrezko dorre bat dago.

»

Bandera

Azkoiengo banderak Azkoiengo armarri dauka hondo gorri baten gainean.

Geografia

Azkoien Erriberagoiena eskualdean dago, Argako Erribera eremu naturalean.

Inguru naturala eta kokapena

Herria, Nafarroa hegoaldean kokatzen da, Erriberriko merindadearen mendebaldean. Herrira heltzeko NA-115 errepidea hartu behar da Tafalla-Rincon de Soto norabidean.

Udalerrian Arlas eta Koskojeta herri hustuak daude.

Klima eta landaredia

Azkoiengo klimaren ezaugarriak iparreko ziertzo haizearen indarra eta maiztasuna, uda garaiko bero eta lehortea eta neguko haize hotzen indarra dira. Udaberri eta udazkenean laino itxiko egunak ohikoak dira, horrez gain, prezipitazioak nahiko urriak dira urte osoan zehar. Azkoienek klima mediterraneo-kontinentala dauka, Ebro ibaiko depresioko udalerri gehienek bezala. Urteko batez besteko tenperaturak 13 eta 14 gradu bitartekoak dira, eta prezipitazioak nahiko txikiak, 400-450mm ingurukoak. Urteko egun euritsuak 60 baino ez dira izaten.

Landarediari dagokionez, makal bakan batzuk eta birlandaturiko alepo motako pinuak baino ez daude. Gizakiaren eraginez, jatorrizko landaredi gehiena galdu egin da.

Estazio meteorologikoa

Azkoienen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Faltzes pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 295 metrora, Nafarroako Gobernuak 1920n jarritako estazio meteorologikoa dago.

Datu klimatikoak (Faltzes, 1981-2020)
Hila	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C)	18.6	21.0	26.4	30.0	36.0	39.0	44.5	42.0	38.5	31.0	25.0	20.5	44.5
Batez besteko tenperatura maximoa (°C)	9.4	11.8	15.6	17.8	22.2	27.2	30.0	29.7	25.3	19.6	13.3	9.7	19.3
Batez besteko tenperatura (ºC)	5.7	7.2	10.4	12.3	16.5	20.8	23.4	23.2	19.4	14.7	9.5	6.3	14.1
Batez besteko tenperatura minimoa (°C)	1.9	2.6	5.3	6.9	10.7	14.4	16.9	16.7	13.6	9.9	5.6	2.8	8.9
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C)	-9.0	-9.0	-5.0	-3.0	0.0	5.0	8.0	8.0	4.0	0.4	-6.0	-9.0	-9
Batez besteko prezipitazioa (mm)	28.8	24.9	32.0	51.6	50.5	37.3	22.0	19.6	38.4	48.6	43.9	35.9	433.6
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm)	25.0	21.0	36.2	39.0	73.0	42.0	51.0	32.8	82.8	45.8	45.0	36.5	82.8
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm)	7.7	6.4	7.3	9.2	8.7	5.8	3.9	4.3	5.5	9.0	8.9	8.5	85.3
Elur egunak (≥ 1 mm)	0.4	0.7	0.4	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.2	0.5	2.1
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua

---

---

Historia

Erdi Aroa

Azkoiengo gotorlekua, haitzaren gainean

XI. eta XII. mendeetako testuetan, izenak berak («Petra Alta» eta «Petralta») iradokitzen du gaur egun jendea bizi den barrutian dauden altueren gainean kokatzea. X. mendean, Iruñeko Erresuma sortu berriaren muga oraindik jariakorretan, gotorleku aurreratuaren funtzioa bete behar izan zuen.

Antso I.a Gartzeitzen aurka 924ko udan Abd ar-Rahman III.ak antolatu zuen zigor-espedizioa Azkoienera iristen da uztailaren 11n, Karkarreko gaztelua suntsitu ondoren. Kronika musulmana kontatzen du: «Azkoien izeneko tokira igaro zen, eta, haren inguruan, gaztelu sendoak zeuden; kristauek ebakuatu egin zituzten, baina lautadan utzi zituzten ondasun eta elikagai guztiak, baina ez zuten eramateko astirik izan». Bide ikaragarriari jarraituz, tropa arabiarrak uztailaren 12an abiatu ziren Faltzes eta Tafallarantz. Leku askotan bezala musulmanek Azkoien abandonatuta aurkitu zuten beren kasa. Kristauak kobazuloetan babesten ziren. Beharbada, egia esan, populazioaren zati handi bat kobazuloetan bizi zen, gaur egun arte inguru honetako baten bat bizi izan den bezala.

XII. mendean Nafarroako Erresumaren barruti politiko-militar baten euskarrietako bat izan zen. Barruti horretako buruetako batzuk honakoak izan ziren: Fortun Santxitz (1027-1054), Antso Fortunioitz (1063-1066), bertze Fortun Santxitz bat (1080-1087), Semeno Fortunioitz (1096-1124), Martin Leet (1135-1166), Semeno Almorabide (1171-1176), Gartzea Bermuditz (1179-1182), Gontzalo Batzan (1201), Errodrigo Baztan (1210-1211) eta Hurtado Mendoza (1237).

Mende honetan, Azkoienek Gaztelako erresumaren erasoaldian mantenduriko fideltasuna saritzeko, Antso V.a Ramiritz erregeak hainbat pribilegio (foru) eman zizkien Azkoiengo herritarrei, horien artean hilabeteko lehen astelehenean merkatua egiteko eskubidea. Garai hartan, azkoiendarrak ibaiaren ondoan bizi zirela uste da, muinoaren gaineko jatorrizko kokagunetik hedatu ostean. Erregeak emandako foruak hainbat zergaren ordaindu beharraz libratu zituen herritarrak. 1366an kapareak herritarren herena ziren, eta juduekin batera, herriaren gehiengoa egiten zuten. 1398an Karlos III.a Nafarroakoa erregeak foruaren pribilegioak berretsi zituen.

Nahiz eta gaiztoak deiturikoetatik aske egon, hau da, aurreko jaun-karga batzuetatik, hala nola goizetik eta prestazio pertsonaletatik («azofrak» eta «fazenderak»), populazio bilauaren masak urteko ordainarazpen-erregimen bati lotuta jarraitu zuen; 1280an, haren bularrak 200 gari-kahiz eta beste horrenbeste garagarrez, gehi 150 sause, «afari» kontzeptupean. Antza denez, frankoek berek -orduan gaskoiak deitzen dietenak- errolda bat ordaindu behar zuten beren etxebizitzen orubea okupatzeagatik. Koroak bere jauregiak, ganberak edo aletegiak gordetzen zituen, baita errota ere bere harrapakinarekin; gainera, ardoaren eta gatzaren lezda eta juduen eskribautzaren eskubideak hautematen zituen. Hiribilduak jatorri ezberdineko biztanleak hartzeko eta birbanatzeko gune alaia izan behar zuen; horrela, XIII. mendearen hasieran, infantzoien zirkulu pribilegiatuan infiltratu ziren familia ustez bilau batzuen gizarte-egoera egiaztatu behar zela azaltzen da. Kapareak 1366an biztanleriaren herena ziren eta, bertzalde, 10 su judu zeuden.

Piarres Azkoiengoa eta Ezpeletakoa

1378an gaztelarrek Azkoien setiatu zuten; Martzillako eta Peñalengo bizilagun gehienak hiribildu hartan giltzapetu ziren eta denak adoretsu defendatu ziren, Funes ez bezala, gaztelarrak iristean errenditu egin baitzen. Hala ere, Azkoiengoek berriro hartu zuten, eta hori kontuan hartuta, erregeak agindu zuen Funesko eta Peñalengo mugek Azkoiengoekin bat egin zezatela, eta hiru herrietako bizilagunek elkarrekin goza zezatela hitz guztiak. Funestarrak eta peñalendarrak Karlos III.a erregearengana joan ziren 1389an, batasun hori eskubide errealen aurkakoa zela azalduz eta hura errebokatzeko eskatuz, baina erregeak berretsi egin zuen, eta, aldi berean, hiru kontzejuek soroetako zaindariak izenda zitzaten agindu zuen. Urte berean, errege horrek Azkoienari hamabi eguneko azoka bat eman zion urtero, eta apirilaren 27an hasi behar zuen.

1423an, Karlos III.ak, Bianako printzerria sortu zuenean, Azkoien eta Corella bere biloba Karlos IV.arentzat sortutako lurren artean sartu zituen, eta bi hiribilduen jaun izateko agindu zuen. 1430ean, Joan II.ak Azkoien, betiko jaurerri hereditario gisa, Piarres Azkoiengoari ematen dio. Zuria I.a erreginak 1439an egindako testamenduan adierazten duenez, Piarres eta bere semea ondorengorik gabe hiltzen baziren, hiribilduak Koroara itzuli behar zuen. Dohaintza honekin, Azkoien herentziazko jaurerri bihurtzen da. 1469an, herriko biztanleek hala eskatuta, Koroari itzultzen saiatu ziren, baina ez zuten lortu.

1469an Piarres Azkoiengoa armaz altxatu zen, zenbait gaztelu erabiliz, horien artean Azkoiengoa, Leonor I.a Nafarroakoa eta beaumontarrak iritsi ziren bake-akordioaren aurka egiteko, printzesaren tropek setiatua izan zelarik. Ondoren, hilabete bakoitzeko lehen astelehenean, merkatu egun bat eman zuen. Pribilegio hori Frantzisko I.a Febo eta Fernando Katolikoa erregeek zigortu zuten.

Aro Modernoa

1513an Fernando Katolikoaren tropek Nafarroa konkistatu ondoren, jaurerria Faltzesko markesei pasatu zitzaien Alonso Carrillo Azkoiengoarekin. Faltzesko markesen jaurerriak 1814an jaunen jurisdikzioak iraungi ziren arte iraun zuen. Hiribilduaren administrazioa, erregimen zaharrean, Faltzesko markesak izendatzen zuen alkate batek, nekazarien estatu orokorreko kideen eta 4 errejidoreren artean osatzen zuen udaletxe batean bizi izan zen; horietatik 3 estatu noblekoak ziren, eta bat jeneralarena, eta urtero zozketatzen zituzten beren poltsetatik. 1834tik aurrera, Azkoien erregimen komuneko udalerri bihurtu zen.

1516an Azkoiengo gaztelua bota zuten Nafarroako Erresumako bertze gaztelu batzuekin batera, Cisneros kardinalaren aginduz.

Jakin badakigu 1536ko abuztuko egun batean, azkoiendar batzuen arteko eztabaida gogor baten ondorioz, Juan San Julian delako bat zauritu zela eta erasotzaileak Miguel Goñi jauregian babestu zirela. Hiriko dantzaldia alkateak eta errefuxiatuen entrega eskatzeko epaimahai batek lagunduta etorri zenean, jauregiak uko egin zion. Faltzesko markesa bera etorri zen, Azkoienen agindupean zegoena, baina Miguel Goñik gogor egin zien eta iraindu ere bai. Azkenean, indarrez sartu ziren etxean, eta jauregiarra atzeman zuten, eta lau hilabeteko deserrira zigortu zuten Iruñean.

XVII. mendearen hasieran, Azkoienen eztabaida gogorrak izan ziren aurkako bi talderen artean. Talde horiek «markesinoak» edo Ana María Velasco andrearen aldekoak eta «gaianak» edo Azkoiengo kaparetasunaren aldekoak ziren. Bi aldeak haserre borrokatzen ziren hiribilduaren nagusitasunagatik. 1614ko maiatzaren 22ko gauean gaianak armatuta zeuden, eta alkateak armak uzteko eskatu zien. Hala ere, uko egin zioten elkarri, eta, jarraian, bi banderien arteko borroka odoltsu bat gertatu zen, bi pertsona hil zituena. Gainera, mendearen zehar, egoera meteorologiko txarrak eta nekazaritza-produktuen prezioen merkatzeak herrian ondorio handiak izan zituen krisia eragin zuten.

1652. urtean, Nafarroan otso ugari zegoenez, Nafarroako Gorteek izurria erauzteko neurri zorrotzak hartzea erabaki zuten. Erabaki zen azienda-jabeek tarja eta erdi ordaintzea azienda nagusiaren buru bakoitzeko, eta kopuru bera hogei edo hamar txerri-azienda bakoitzeko. Funts horiekin loberoei ordainduko litzaieke, sei dukat ehizatutako animalia handi bakoitzeko eta bi kume bakoitzeko. Erresumako hiri, hiri eta leku gehienek lege horren aurka protesta egin zuten, Azkoien barne. Kontrako argudioetako bat izan zen hiriburutik urrun zegoela saria kobratzera joateko. Hiriburuan ez ezik, zenbait hiritan ere loberoek kobratu ahal izatea erabaki zen, tartean Azkoienen. Legeak praktikan jarraitu zuen, protestak gorabehera, eta 1662ko Gorteetan berretsi zen.

Aro Garaikidea

1902. urteko Azkoiengo marrazkina

Iberiar Penintsulako Gerrapean, frantziarrek Azkoien gotortu zuten, Nafarroako beste herri batzuekin batera, Erresuma osoan zebiltzan gerrillarien partiden aurkako neurri gisa. 1811ko ekainaren hasieran, Frantzisko Espotz Minaren gerrilariak Azkoiendik joan ziren, Andosillatik Mendigorrirantz.

1834an, Lehen Karlistaldian, Zumalakarregik indar handiak zituen eta Azkoienari erasotzea erabaki zuen azaroaren 8an, baina ez zuen lortu Fermin Iratxeta komandante liberalak defendatu zuen gotorlekua menderatzea. Geroago, 1837an, errege espedizioak eta Iparraldeko armada liberalaren gehiengoak euskal lurraldetik kanpo lan egiten zuten bitartean, Urangak Azkoien erasotzen zuen irailaren 29an, eta preso hartzen, 3 ofizial eta 90 soldadu liberal preso hartuz. Handik gutxira, liberalek herria birkonkistatu zuten, eta urriaren 15ean Ulibarrik zuzendutako karlistek berreskuratu zuten, erregearen espediziotik bueltan.

XIX. mendearen erdialdean, jaurerriak bertan behera geratzean, Azkoien udalerri independente bihurtu zen. XIX. mendearen hasieran, Azkoienek hilabeteko lehen astelehenean merkatua antolatzen jarraitzen zuen. 1514an Gaztelako inbasioaren ondoren ere, Fernando Katolikoa erregeak eskubide hori berretsi zuen. Urteko azokarik garrantzitsuenak apirilaren 25ean eta maiatzaren 8an egiten ziren.

1847an, herrian bi eskola zeuden. Bata mutilena, 160 ikaslerekin, eta maisu eta pasante batekin. Bakoitzak 5200 eta 1580 erreal jasotzen zituen hurrenez hurren. Beste eskola neskena zen, bertan 100 neskak ikasten zuten, eta mutilen eskolan bezala, maistra eta pasante bat zeuden, 1825 eta 770 errealeko soldatarekin. Azkoiengo parrokiak bikarioa eta hamabost onuradun zituen (hamazazpi 1802an), denak, bi izan ezik, Azkoiengo semeak, bat Iruñeko gotzainak aurkeztua, eta bestea Faltzesko markesak izendaturikoa.

1802an, kaputxinoen monasterioak hemeretzi abade zituen, baina XIX. mendeko Mendizabalen desamortizazioaren ondorioz, monasterioa bertan behera geratu zen eta erabilera erlijiosoa zeukan eraikina ospitale bihurtu zen. XIX. mendean herriak hainbat larre zeuzkan, Azkoien eta Funes bitartean hainbat abelburuk bazkatzen zuten, guztira 11 500 inguru (1847an 7000 abelburura gutxitu ziren). 1802an, herrian irina ekoizten zuten bost errota zeuden (1847an bakarra zen), eta olioa ekoizten zuten beste lau errota.

1855eko maiatzaren 1eko desamortizazio-legea betez, 1863an bi korta, bost orube, etxe bat, bi lursail, hogeita hamazazpi pieza, hogeita zortzi olibadi, pieza eta olibadi bat, sei baratze, bi lursail eta landa- eta hiri-finka bat saldu ziren herri horretan.

Prozesio kristau bat herrian, 1915 inguruan

1920ko hamarkadan Azkoienek irina ekoizten zuten bi lantegi zituen, olioa ekoizten zuten sei errota, zentral elektriko bat, bi pattar lantegi, eta kontserba eta txokolate lantegi bana. XX. mendearen hasieran ikastetxe pribatu bat sortu zen, herrian zeuden bi eskola publikoez gain. Eskolen finantzaketa bermatzeko, San Bizente Paulen fundazioaren diru-laguntza ezinbestekoa zen. Horrez gain, ospitalearen beharrizanak asetzeko beste hiru fundazio zeuden: bat Miguel Ezpeleta jaunarena zen; beste bat XVIII. mendean sortua; eta Miguel Revuelta eta Ruiz jaunak 1907an sortutako beste bat.

Udalean, ezkerreko udala 1936ko urtarrilean berritu zuten, 1934ko iraultzaren ondoren eskuineko gobernua inposatuta 2 urtez egon ondoren. Hilabete batzuk geroago, 1936ko gerra piztu ondoren, uztailaren 19an hain zuzen, matxinatuek herria okupatu zuten, eta hurrengo egunean mota guztietako armak entregatzeko agindua eman zuten. Gauean bizilagun bat atxilotzen dute eskuak lotzen dizkioten etxean, eta etxetik metro gutxira tiro egiten diote ahozabalik. Biharamunean beste bat garrasika hasi zen, errepublikarrak zetozela entzun zuelako bere eskopetarekin irten zena. 22an Udala kargutik kendu zuten. Ordutik aurrera, uztailean, abuztuan eta irailean fusilamenduak egin zituzten. Urriaren 21ean 14 azkoiendar erori ziren Tafallako kartzelako "sakean" Eloko teilerian, Julian Castiella errekete tafallarraren heriotzaren erantzun gisa. Horrela, 89 herritar hil zituen frankistek. Gainera, abuztuaren erdialdean, emakumeei ilea moztu zitzaien, iraintzeko, eta 63ko zerrenda nominala zuen.

Aparteko aipamena merezi du Eladio Celaya azkoiendarrak, Kasedako hirurogeita hamabi urteko parrokoak, udalerri haueko indarkeriari inolako kontzesiorik egin ez zionak. Horrek, lehenik, kalumniatu eta gero mehatxatu egin zuen. Goardia Zibila haren bila joan zen, eta Eladiok herritik irten behar izan zuen, Iruñerantz, antza. 1936ko irailaren 12an Azkoiengo parrokiak Eladioren heriotzaren erreferentzia izan zuen. Haren gorpua hermetikoki itxitako zerraldo batean iritsi zen, gorpua eta haren zuzeneko familiak, ezohikoa, ikusten utzi gabe. Hiletak normaltasunez egin ziren, baina horrekin ezin izan zen uxatu hilketaren ziurtasuna.

Demografia

6.071 biztanle zituen 2025. urtean Azkoienek.

1842	1857	1860	1877	1887	1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2011	2021
3204	3503	3476	3357	3479	3248	3329	3537	3908	3928	3979	4125	4199	4222	4355	4602	5368	5969	5965

Oharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.

Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 3.088 gizon, 2.975 emakume
% Gizonak Adina Emakumeak % 0.03   100+   0.03 0.10   95-99   0.34 0.39   90-94   1.55 1.20   85-89   1.98 2.23   80-84   3.26 3.30   75-79   4.71 4.57   70-74   4.30 5.83   65-69   5.28 5.83   60-64   6.18 7.19   55-59   7.46 7.35   50-54   6.76 8.71   45-49   8.87 7.58   40-44   6.89 5.93   35-39   5.88 6.28   30-34   5.31 5.83   25-29   5.48 6.38   20-24   5.78 5.44   15-19   5.45 5.57   10-14   5.65 5.70   5-9   4.71 4.57   0-4   4.13
Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística

Hazkunde begetatiboa

Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Batez besteko adina

Honakoa batez besteko adina erakusten duen grafiko bat da. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jatorria

Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 39,9 udalerri berean jaioak ziren, probintziako batez bestekoaren (% 37,3) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 10,5 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 22,5 —probintzian % 19,8—.

Biztanleria jaiolekuaren arabera Nafarroako mapa

Udal

Prob

Best

Esta

Udalerri berean · % 39,9Probintzia berean · % 27,1Beste erkidegoa · % 10,5Estatutik kanpo · % 22,5

Jaiolekua bizilekuarekin alderatuta (2025). Iturria: INE.

Biztanleria atzerritarra

Espainiar estatutik kanpo jaiotako 1.366 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 65,4). Jaiotza herrialde nagusiak Ekuador, Maroko, Kolonbia dira.

Atzerrian jaiotakoak, eskualdeka

Amer

Euro

Afri

Amerika · % 65,4Europa · % 10,2Afrika · % 22,1Asia · % 2,3

Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.

Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera

◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►

301

Ekuador

316

145

Maroko

105

25

Kolonbia

37

23

Errumania

22

16

Dominikar Errepublika

22

16

Venezuela

19

14

Peru

14

17

Senegal

8

10

Bolivia

12

13

Kuba

9

14

Portugal

5

11

Aljeria

7

5

Txina

13

6

Brasil

11

9

Ukraina

8

9

Frantzia

7

6

Argentina

7

2

Errusia

6

2

Honduras

6

2

Paraguai

6

2

Nikaragua

5

4

Mali

2

3

Moldavia

3

5

Pakistan

1

1

Txile

4

2

Suitza

2

3

Alemania

0

1

Belgika

1

2

Italia

0

0

Bulgaria

1

1

Erresuma Batua

0

1

Gambia

0

0

Mexiko

1

Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

Etxebizitza

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 2.810 etxebizitza zeuden: 2.176 (% 77,4) nagusiak eta 634 (% 22,6) ez-nagusiak. Kontsumo elektrikoaren arabera, 279 (% 9,9) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 273 (% 9,7) hutsik zeuden.

2.810etxebizitza

2.176etxegune

273hutsik (% 9,7)

Etxebizitza multzoa Nafarroako mapa

2.176

634

Etxebizitza nagusia (2.176)Ez-nagusia (bigarrena edo hutsa) (634)

Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa) Nafarroako mapa

2.258

279

273

Okupatuak (2.258)Noizbehinkakoak (279)Hutsik (273)

Guztira 2.176 etxegune zeuden, eta horietatik 525 (% 24,1) pertsona bakarrekoak ziren.

Etxeguneak tamainaren arabera

Pertsona 1525

2 pertsona521

3 pertsona486

4 pertsona439

5 edo gehiago205

Hezkuntza-maila

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 5.085 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 25,3 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 18,4; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 41,9; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 14,4. Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 23,5 zen 2021ean eta % 25,3 2024an; beraz, 1,8 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 16,1 izatetik % 14,4 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 27,5 ziren, eta gizonen artean % 23,2; 4,3 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 15,6 eta gizonen % 13,2 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

5.085biztanle 15 urte edo +, 2024

% 25,3goi-mailako ikasketak+1,8 puntu 2021etik mapa

% 14,4lehen hezkuntza edo gutxiago−1,7 puntu 2021etik mapa

% 10,4ikasten ari dira, 2024

% 14,4

% 41,9

% 18,4

% 25,3

Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 14,4Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 41,9Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 18,4Goi-mailako ikasketak · % 25,3

Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024). Nafarroako mapa

Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 58,6 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 41,4 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 7 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 46,5 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 53,5. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 0,5 ziren.

Ikasketa-maila xehatua

Ikasketarik gabe

% 0,5

Lehen hezkuntza

% 13,9

DBH eta antzekoak

% 41,9

Batxilergoa

% 8,6

Erdi-mailako LH

% 9,9

Goi-mailako LH

% 10,5

Graduak (≤240 ECTS), diplomaturak

% 8,6

Graduak (>240 ECTS), lizentziaturak

% 4,1

Masterrak eta espezialitateak

% 2,0

Doktoretzak

% 0,1

Ehunekoak 15 urte edo gehiagoko biztanle guztien gainekoak dira; koloreak goiko barrako lau maila nagusiei dagozkie.

Sexuaren araberako banaketa

15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Peralta/Azkoien, 2024

Ikasketa-maila	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Goi-mailako ikasketak	1.287	% 25,3	595	% 23,2	692	% 27,5
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa	937	% 18,4	545	% 21,2	392	% 15,6
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)	2.130	% 41,9	1.087	% 42,4	1.043	% 41,4
Lehen hezkuntza edo gutxiago	731	% 14,4	339	% 13,2	392	% 15,6
Guztira	5.085	% 100,0	2.566	% 100,0	2.519	% 100,0

Urtez urteko bilakaera

Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Peralta/Azkoien, 2021–2024

Urtea	Goi-mailakoak	Batx. / erdi LH	DBH	Lehen H. edo gutx.	15 urte edo +
2021	% 23,5	% 17,6	% 42,8	% 16,1	5.006
2022	% 23,9	% 18,0	% 42,7	% 15,3	5.001
2023	% 24,8	% 18,2	% 42,5	% 14,5	5.043
2024	% 25,3	% 18,4	% 41,9	% 14,4	5.085

Ikasten ari direnak

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 10,4 ikasten ari zen (527 pertsona). Ikasten ari zirenetatik, % 48,8 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 23,5 batxilergoan, % 21,3 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 5,5 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 50,5 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 46,7; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 24,0 eta emakumeen % 18,9. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 87,4 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 38,2 eta 25–29 urtekoen % 10,5; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 1,3 baino ez. 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 43,4 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 23,9.

Ikasten ari direnak, adin-taldeka

15–19 urte

% 87,4

20–24 urte

% 38,2

25–29 urte

% 10,5

30–34 urte

% 4,7

35–39 urte

% 3,7

40–44 urte

% 1,3

45–49 urte

% 2,0

50–54 urte

% 1,2

55 urte edo +

% 0,2

Egiten ari diren ikasketa-maila

Maila zehaztu gabe

% 0,4

Goi-mailako ikasketak

% 48,8

Erdi-mailako LH

% 21,3

Batxilergoa

% 23,5

DBH eta antzekoak

% 5,5

Lehen hezkuntza edo beheragokoa

% 0,6

Ezkerrean, adin-talde bakoitzean ikasten ari direnen ehunekoa; eskuinean, ikasten ari direnen banaketa mailaren arabera (2024).

Jaiolekuaren arabera

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 76,7 estatuan jaio zen, eta % 23,3 atzerrian. Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 27,8 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 12,4; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 8,2 eta % 16,0, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 31,2 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 15,3; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 14,9 eta % 16,4, hurrenez hurren.

Gizonak

Estatua

Atzerria

% 27,8

Goi-mailakoak

% 8,2

% 20,8

Batx. / erdi LH

% 22,7

% 39,0

DBH

% 53,1

% 12,4

Lehen H. edo gutx.

% 16,0

Emakumeak

Estatua

Atzerria

% 31,2

Goi-mailakoak

% 14,9

% 14,5

Batx. / erdi LH

% 19,2

% 39,0

DBH

% 49,5

% 15,3

Lehen H. edo gutx.

% 16,4

Ehuneko bakoitza jatorri- eta sexu-taldearen barnekoa da (2024).

Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 11,7 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 5,8. Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 48,5 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 50,7 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.

Ekonomia

Azkoienek, inguruko herriek ez bezala, industria garrantzitsua garatu du XX. mendean. Horren adierazle Azkoyen eta Jofemar enpresa, taberna eta ostalaritzarako makinen alorrean; Jevit-Dynamobel, bulegoetarako altzarien sektorean; eta bestelako enpresa txikiak, hozte industrial eta elektronikaren sektoreetan.

Inguruko herrietako biztanleen lantokia da Azkoien gaur egun, horrela herrian industrialde handi bat dago, Funes, Faltzes eta Martzillako biztanleak egunero lanera joaten direna. Horrez gain, nekazaritza eta abeltzaintzarako gune bat dago, eta barazkien salmentarako hainbat enpresa daude. Nekazaritzak dena den, azken hamarkadetan garrantzia galdu du industriaren mesedetan.

Bardeako aprobetxamendua

Erdi Aroan, Azkoienek, Fustiñana, Tutera, Cortes, Buñuel, Cabanillas, Melida, Zarrakaztelu, Kaparrotsu, Cadreita, Valtierra, Arguedas, Santakara, Martzilla, Faltzes, Alesbes, Funes, Milagro, Corella, Olibako monasterioa, eta Erronkariko ibaxa eta Zaraitzu ibarrekin batera, Bardeako Komunitatea osatu zuen, Bardeako lur amankomunak nekazaritzarako erabiltzeko asmoarekin.

Parke eolikoa

Sakontzeko, irakurri: «Nafarroako parke eolikoak»

Azkoien eta Funesko udalerrien artean, Nafarroako Gobernuak eraikitako "Caluengo" izeneko parke eolikoa dago. Ezarritako potentzia 49,50 megawattekoa da, eta parkearen jabea Nafarroako Gobernua da gaur egun.

Diru-sarrerak

2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 18.763 euro-koa zen, eta etxegune bakoitzeko 51.226 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 22.975 euro zen. Errenta gordina 23.037 euro-koa izan zen pertsonako.

Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 53,8. Gainerako iturriak: pentsioak (% 18,1), beste diru-sarrerak (% 23,8), langabezia-prestazioak (% 1,6), beste prestazioak (% 2,8).

54%

18%

24%

Soldata · % 53,8Pentsioak · % 18,1Langabezia · % 1,6Beste prestazioak · % 2,8Beste sarrerak · % 23,8

Diru-sarreren banaketa iturriaren arabera.

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da. Udalerrian indizea 31,9 da, probintziakoaren (30,4; Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (31,9) parean. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,4 da, probintziakoaren (2,6; Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.

Jarduera ekonomikoa

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Peralta/Azkoien udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 2.921 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 58,2; gainerako % 41,8 inaktibo zeuden (erretiratuak % 48,7, beste inaktiboak % 34,8 eta ikasleak % 16,5). Aktiboen artean, langabezia-tasa % 9,5 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 63,6 zen eta emakumezkoena % 52,7; langabezia-tasa, aldiz, % 6,5 eta % 13,3 zen, hurrenez hurren.

Okupatuen kopurua 2.672 zen 2023ean, 2021eko 2.448etik gora. Emakumeek okupatuen % 43,3 osatzen dute, eta gizonek % 56,7.

2.672okupatu, 2023+% 9,2 2021etik

% 43,3emakumeak okupatuen artean

% 58,2jarduera-tasa, 2024

% 9,5langabezia-tasa, 2024

16 urte edo gehiagoko biztanleria jarduerarekiko loturaren arabera (2024)

% 52,7

% 20,3

% 14,5

Okupatuak · % 52,7Langabeak · % 5,5Ikasleak · % 6,9Erretiratuak · % 20,3Beste inaktiboak · % 14,5

16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Peralta/Azkoien, 2024

Egoera	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Okupatuak	2.643	% 52,7	1.508	% 59,5	1.135	% 45,7
Langabeak	278	% 5,5	104	% 4,1	174	% 7,0
Inaktiboak	2.097	% 41,8	923	% 36,4	1.174	% 47,3
Guztira	5.018	% 100,0	2.535	% 100,0	2.483	% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: industria (% 49,8), zerbitzuak (% 40,1), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 6,8) eta eraikuntza (% 3,2). Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 48,7), ondoren merkataritza (% 8,1) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 6,8) datoz.

Okupatuak jarduera-sektorearen arabera (2023) Nafarroako mapa

% 49,8

% 40,1

Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 6,8Industria · % 49,8Eraikuntza · % 3,2Zerbitzuak · % 40,1

Jarduera-adar zehatzak

Manufaktura-industria

% 48,7

Merkataritza

% 8,1

Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza

% 6,8

Hezkuntza

% 4,3

Osasuna eta gizarte-zerbitzuak

% 4,0

Ostalaritza

% 3,9

Garraioa eta biltegiratzea

% 3,6

Eraikuntza

% 3,2

Gainerako 13 jarduera-adarrak

Administrazio publikoa

% 2,9

Administrazio-jarduera lagungarriak

% 2,9

Jarduera profesionalak

% 2,7

Jarduera artistikoak eta aisialdikoak

% 2,2

Beste zerbitzu batzuk

% 2,2

Etxeetako jarduerak

% 1,2

Finantza- eta aseguru-jarduerak

% 1,1

Ur-hornidura eta hondakinak

% 0,9

Informazioa eta komunikazioak

% 0,7

Energia elektrikoa eta gasa

% 0,1

Higiezinen jarduerak

% 0,1

Erauzketa-industriak

% 0,0

Lurraldez kanpoko erakundeak

% 0,0

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 48,8; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 23,1), eta oinarrizko okupazioak % 21,7. Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 52,3 eta emakumeen % 44,1).

% 23,1

% 48,8

% 21,7

Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 23,1Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 48,8Oinarrizko okupazioak · % 21,7Ez dago jasota · % 6,4

Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Peralta/Azkoien, 2023

Okupazioa	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak	618	% 23,1	321	% 21,2	297	% 25,6
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak	1.303	% 48,8	792	% 52,3	511	% 44,1
Oinarrizko okupazioak	579	% 21,7	304	% 20,1	275	% 23,7
Ez dago jasota	172	% 6,4	97	% 6,4	75	% 6,5
Guztira	2.672	% 100,0	1.514	% 100,0	1.158	% 100,0

Okupatuen % 81,9 besteren konturako langileak dira, eta % 18,1 norberaren konturakoak.

% 15,4

% 69,8

% 12,2

Norberaren kontura, langileak dituena · % 2,7Norberaren kontura, langilerik gabe · % 15,4Besteren kontura, finkoa/mugagabea · % 69,8Besteren kontura, aldi baterakoa · % 12,2

Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Peralta/Azkoien, 2023

Lan-egoera	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Norberaren kontura	483	% 18,1	291	% 19,2	192	% 16,6
Besteren kontura	2.189	% 81,9	1.223	% 80,8	966	% 83,4
Guztira	2.672	% 100,0	1.514	% 100,0	1.158	% 100,0

Jaiolekuaren arabera

Jarduera

16 urte edo gehiagokoen % 77,2 estatuan jaio zen, eta % 22,8 atzerrian. Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 56,8 okupatuak dira, % 27,5 erretiratuak, % 7,1 ikasleak, % 4,9 bestelako inaktiboak eta % 3,7 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 71,6 okupatuak dira, % 18,0 bestelako inaktiboak, % 4,6 langabeak, % 3,6 erretiratuak eta % 2,1 ikasleak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 44,6 okupatuak dira, % 22,2 erretiratuak, % 18,5 bestelako inaktiboak, % 8,3 ikasleak eta % 6,4 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 55,0 okupatuak dira, % 28,8 bestelako inaktiboak, % 9,0 langabeak, % 4,1 ikasleak eta % 3,1 erretiratuak.

Gizonak

Estatua

Atzerria

% 56,8

Okupatuak

% 71,6

% 3,7

Langabeak

% 4,6

% 7,1

Ikasleak

% 2,1

% 27,5

Erretiratuak

% 3,6

% 4,9

Beste inakt.

% 18,0

Emakumeak

Estatua

Atzerria

% 44,6

Okupatuak

% 55,0

% 6,4

Langabeak

% 9,0

% 8,3

Ikasleak

% 4,1

% 22,2

Erretiratuak

% 3,1

% 18,5

Beste inakt.

% 28,8

Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Okupazioa

Okupatuen % 73,0 estatuan jaio zen, eta % 27,0 atzerrian. Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 51,5 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 27,4 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 13,5 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 54,4 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 37,4 oinarrizko okupazioetakoak eta % 4,8 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 46,5 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 31,9 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 14,9 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 48,5 oinarrizko okupazioetakoak dira, % 37,4 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 8,2 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.

Gizonak

Estatua

Atzerria

% 27,4

Goi eta erdi maila

% 4,8

% 51,5

Langile kualifikatuak

% 54,4

% 13,5

Oinarrizko okup.

% 37,4

% 7,6

Ez dago jasota

% 3,4

Emakumeak

Estatua

Atzerria

% 31,9

Goi eta erdi maila

% 8,2

% 46,5

Langile kualifikatuak

% 37,4

% 14,9

Oinarrizko okup.

% 48,5

% 6,7

Ez dago jasota

% 5,9

Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-egituran badira aldeak jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 54,5 industrian ari dira, % 33,4 zerbitzuetan, % 6,7 nekazaritzan eta % 5,3 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 54,0 industrian ari dira, % 25,9 zerbitzuetan, % 16,5 nekazaritzan eta % 3,6 eraikuntzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 52,1 zerbitzuetan ari dira, % 44,4 industrian eta % 2,1 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 50,5 zerbitzuetan ari dira, % 42,0 industrian eta % 6,9 nekazaritzan.

Gizonak

Estatua

Atzerria

% 6,7

Nekazaritza

% 16,5

% 54,5

Industria

% 54,0

% 5,3

Eraikuntza

% 3,6

% 33,4

Zerbitzuak

% 25,9

Emakumeak

Estatua

Atzerria

% 2,1

Nekazaritza

% 6,9

% 44,4

Industria

% 42,0

% 1,2

Eraikuntza

% 0,7

% 52,1

Zerbitzuak

% 50,5

Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Lehen sektorea

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 104 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 7.169 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten. Udalerriaren azalera 88,4 km² denez, NAE lurraldearen % 81,1 da. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 72,8 lur goldagarria (5.215 ha, 101 ustiategitan), % 22,3 larre iraunkorrak (1.601 ha, 14 ustiategitan), % 3,9 arbolak (278 ha, 34 ustiategitan), % 1 berotegiak edo babes garai irisgarriak (74,7 ha, 10 ustiategitan) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,16 ha, 5 ustiategitan).

Nekazaritzako azalera erabilgarria (NAE)

NAE udalerriaren azaleran

81%

19%

NAE · 7.169 ha (% 81,1)Gainerako azalera · 1.671 ha (% 18,9)

NAE, lur-erabileraren arabera

73%

22%

Lur goldagarria · 5.215 ha (% 72,8)Larre iraunkorrak · 1.601 ha (% 22,3)Arbolak · 278 ha (% 3,9)Baratzeak · 0,16 ha (< % 0,1)Berotegiak · 74,7 ha (% 1)

Iturria: INE, Nekazaritza Errolda 2020; udalerriaren azalera: Wikidata.

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 2.720 behi, 4.088 ardi eta ahuntz, 9.072 txerri eta 143.051 hegazti zeuden.

Ibilgailu-parkea

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 3.821 gidari zeuden erroldatuta: 2.261 gizon (% 59,2) eta 1.560 emakume (% 40,8). Biztanleen % 63 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 4.644 ibilgailuk osatzen zuten: 3.131 turismo, 432 kamioi, 375 furgoneta, 264 motozikleta eta 211 ziklomotor. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 516 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen parean.

Turismoen batez besteko adina 13,4 urtekoa zen; turismoen % 9k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 9,6k 25 urte baino gehiago. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 60,7 diesel zen eta % 37,8 gasolinazko; 60 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 1,3; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 5,3k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 29k ez zuen etiketarik.

Ibilgailu-parkea (2025)

Ingurumen-etiketa

34%

32%

29%

0 etiketa · 87 (% 1,9)ECO · 155 (% 3,4)C etiketa · 1.531 (% 33,7)B etiketa · 1.456 (% 32)Etiketarik gabe · 1.318 (% 29)

Turismoak, adinaren arabera

9%

16%

23%

42%

10%

< 4 urte · 282 (% 9)4–8 urte · 506 (% 16,2)8–15 urte · 719 (% 23)15–25 urte · 1.322 (% 42,2)≥ 25 urte · 302 (% 9,6)

Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).

Politika

Azkoiengo udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta hamabi zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Juan Carlos Castillo Ezpeleta da, Ezkerren Azkoiengo Batasuna hautagai gisa aurkeztu zena.

Hauteskundeak

Udal hauteskundeak

Alderdia	Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera
	1979	1983	1987	1991	1995	1999	2003	2007	2011	2015	2019
Navarra Suma	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	6
Ezkerren Azkoiengo Batasuna	3	3	3	4	3	5	6	7	5	6	6
Nafarroako Alderdi Sozialista	1	2	2	1	2	1	2	1	2	2	1
Nafar Herriaren Batasuna	-	-	-	-	5	4	5	5	6	5	-
Nafarroako Alderdi Popularra	-	-	-	-	-	-	-	-	-	0	-
Nafarroako Demokraten Elkargunea	-	-	-	-	1	0	0	-	-	-	-
Alderdi Humanista	-	-	-	-	-	-	0	-	-	-	-
Nafarroako Independenteak	-	-	-	-	-	1	-	-	-	-	-
Azkoiengo Hauteskunde Koalizioa	-	-	-	3	-	-	-	-	-	-	-
Nekazarien eta Abeltzainen Talde Independentea	4	4	4	2	-	-	-	-	-	-	-
Azkoiengo Talde Independentea	3	1	1	1	-	-	-	-	-	-	-
Azkoiengo Gazte Alternatiba	-	-	-	0	-	-	-	-	-	-	-
Zentro Demokratiko eta Soziala	-	-	1	-	-	-	-	-	-	-	-
Alianza Popular	-	1	-	-	-	-	-	-	-	-	-

Foru hauteskundeak

Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak Alderdia Bozak guztira % +/-  Navarra Suma 1579 51,25 -  Nafarroako Alderdi Sozialista 692 22,46 ▲ 135  Geroa Bai 253 8,21 ▼ 23  Izquierda-Ezkerra 181 5,87 ▲ 3  Ahal Dugu 167 5,42 ▼ 285  Euskal Herria Bildu 113 3,67 ▲ 5  Vox 35 1,14 -  Equo 12 0,39 ▼ 2  Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa 10 0,32 ▼ 1  Libertate Nafarra 6 0,19 ▲ 3  Solidaritate eta Autogestio Internazionalista 3 0,10 ▼ 1

2015eko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak Alderdia Bozak guztira % +/-  Nafar Herriaren Batasuna 1213 38,48 ?  Nafarroako Alderdi Sozialista 557 17,67 ?  Ahal Dugu 452 14,34 ?  Geroa Bai 276 8,76 ?  Izquierda-Ezkerra 178 5,65 ?  Euskal Herria Bildu 108 3,43 ?  Nafarroako Alderdi Popularra 105 3,33 ?  Herritarrak - Herritarron Alderdia 102 3,24 ?  Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia 18 0,57 ?  Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia 15 0,48 ?  Equo 14 0,44 ?  Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa 11 0,35 ?  Solidaritate eta Autogestio Internazionalista 4 0,13 ?  Libertate Nafarra 3 0,10 ?

Udala

Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

1953an eraiki zen, eraikin zaharra eraitsi ostean. Hiru solairuko eraikina da, adreiluzko fatxadaduna. Fatxada nagusia, plaza nagusira dago zuzenduta. Beheko solairuan mugarrietan eutsitako erdi puntuko arkudun portikoa dago. Lehen solairuan balkoi korrituaren inguruan, dinteldun bost bao zabaltzen dira. Azken solairuan bestalde, arkudun iraganbidea dago.

• HELBIDEA: Plaza Nagusia, 1

Egungo banaketa

Azkoiengo Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Juan Carlos Castillo Ezpeleta da, Ezkerren Azkoiengo Batasuna zerrendakoa. Zinegotziak 12 daude:

• Nuria Autor Resano (Ezkerren Azkoiengo Batasuna)
• Angel Castillejo Aranda (Ezkerren Azkoiengo Batasuna)
• Nerea Saenz Herreros (Ezkerren Azkoiengo Batasuna)
• Alberto Rox Taniñe (Ezkerren Azkoiengo Batasuna)
• Nieves Monroy Gil (Ezkerren Azkoiengo Batasuna)
• Maria Dolores Armendariz Lopetegi (Ezkerren Azkoiengo Batasuna)
• Maria Pilar Orduña Oses (Nafarroako Alderdi Sozialista)
• Carlos Balduz Ezpeleta (Navarra Suma)
• Eva Barasoain Perales (Navarra Suma)
• Francisco Javier Campo Castillo (Navarra Suma)
• Maite Urroz Sola (Navarra Suma)
• Rocio Ventura Corroza (Navarra Suma)

Batzordeak

Azkoiengo Udalan 11 bartzorde ditu. Horietako bakoitzaren buruan hautetsi bat dago:

• Nekazaritza eta Abeltzaintza (Juan Carlos Castillo Ezpeleta)
• Gizarte Ongizate eta Berdintasuna
• Merkataritza (Maite Urroz Sola)
• Kultura (Maria Pilar Orduña Oses)
• Kirola eta Gazteria (Alberto Rox Taniñe)
• Hezkuntza (Nuria Autor Resano)
• Jaiak (Maria Pilar Orduña Oses)
• Kontuen Batzorde Berezia (Juan Carlos Castillo Ezpeleta)
• Ingurumena (Francisco Javier Campo Castillo)
• Komunikabideak (Juan Carlos Castillo Ezpeleta)
• Industria (Nerea Saenz Herreros)
• Osasuna (Eva Barasoain Perales)
• Turismoa (Angel Castillejo Aranda)
• Hirigintza (Nieves Monroy Gil)

Alkateak

1979tik, Azkoienek 8 alkate izan ditu:

Alkatea	Agintaldi hasiera	Agintaldi amaiera	Alderdia
Jose Maria Jimenez Jimenez	1979	1991		Nekazarien eta Abeltzainen Talde Independentea
Juan Manuel Campo Vidondo	1991	1995		Ezkerren Azkoiengo Batasuna
Pedro Irigaray Yoldi	1995	1999		Nafar Herriaren Batasuna
Jesus Hilario Campo Vidondo	1999	2003		Ezkerren Azkoiengo Batasuna
Maria Sagrario Gindulain Gerendiain	2003	2007		Nafar Herriaren Batasuna
Juan Jesus Basarte Oses	2007	2011		Ezkerren Azkoiengo Batasuna
Maria Jose Vidorreta Alfaro	2011	2015		Nafar Herriaren Batasuna
Juan Carlos Castillo Ezpeleta	2015	jardunean		Ezkerren Azkoiengo Batasuna

Garraioa

Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko 323 linea zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak lau autobus geldialdi du: bi Irurtzun zeharkarrikan eta bertze bi Funes etorbidean.

Nafarroako Hiriarteko Garraioa  Zerbitzua   Hasiera   Ibilbidea   Amaiera ⁠ 323 Tafalla Faltzes • Azkoien • Funes Martzilla

Gainera, Autobuses Olloqui autobus konpainiak Azkoien Calahorrarekin batzen du. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

• Funes - Martzilla - Azkoien - Andosilla - San Adrián eta Calahorra

Azkenik, Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean.

Hirigintza

Erdi Aroko Talaia zaharretik eta ondoko gotorlekutik, herria menderatzen duen haitzaren tontorrean kokatuak, ia ez dira horma batzuk kontserbatzen. Zubi gotikoak zorte hobea izan du, nahiz eta bere fabrikaren zati bat XVII. mendearen amaieran berreraiki zen, eta, beraz, begi zorrotzak eta erdi-puntukoak batera bizi izan ziren. Leku horretatik abiatzen da karrika nagusia, Azkoiengo zeharkarrika, eta, bertan, jauregi ederrak eta adreiluzko fatxadak dituzten barroko garaiko etxeak daude, batzuk arku txikien galeriez errematatuak, Nafarroako Erriberako eraikuntza-erabileren arabera. Eraikin hauetako asko, marko itxuratuzko armarriekin nobletzen dira.

Kultura

Euskara

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Azkoien ez-euskal-eremuan sailkatu zuen.

Koldo Zuazok, 2010ean, Azkoien ez-euskal-eremuan sailkatu zuen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Azkoien eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %1,02k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 0,84k eta 2018n % 1,90k.

2009ko urtarriletik udalerriaren izen ofiziala Peralta / Azkoien da.

Kirola

Azkoienek hainbat kirol elkarte eta talde dauzka:

• Azkoien Kirol Elkartea: udalerriko kirol elkarterik zaharrena da, 1927an sortua. Sei futbol talde dauzka guztira, adinaren arabera sailkatuta.
• Peralta Saskibaloi Kluba: saskibaloian aritzen diren hiru taldek osatzen dute.
• Peralta Atletico: 1993an atletismo zale batzuk sortutako atletismo taldea da.
• Peralta Atletico emakumeen areto-futbol taldea: Nafarroako Kirol Jokoetan parte hartzeko sortutako taldea da eta udalaren diru-laguntzei esker jarri zen martxan.
• Atalaya Eskubaloi Kluba: Herrian dagoen eskariaren araberako kluba da. Gaur egun gizonezkoen talde bakarra dago.
• Atalaya Triatloi Kluba: 2003ko abenduan sortutako triatloi taldea da.
• Nafarroako Carp Arrantza Elkartea: 2003an sortu zen, arrantza lehiaketetan parte hartuz. Horrez gain, adin desberdinetako pertsonei zuzendutako arrantza ikastaroak antolatzen dituzte.
• Azkoiengo Ehiztarien Elkartea: Ehiza gustoko duten azkoiendarrak biltzen dituen elkartea da.

Jaiak

• San Blas jaia, otsailaren 3an
• Gazteriako jaiak, ekainaren 24tik gertuen dagoen asteburua
• Nievako Andre Marairen jaiak, iraileko lehen igandetik eta 9 egunez

Ondasun nabarmenak

• San Joan eliza, XVIII. mendean eraikitako kristiau eliza, neoklasiko estiloan.
• San Migel eliza, XVII. mendean eraikitako kristiau basilika, barroko estiloan.
• Azkoiengo kanpandorrea, Erdi Aroko dorrea, XVIII. mendean berregina. Azkoiengo ikur nagusia da.
• Azkoiengo gaztelua, Erdi Aroko gaztelu zaharra.
• Azkoiengo zubia, Arga ibaiaren gaineko zubi gotikoa, Erdi Aroan eraikia eta XVII. mendean berregina.
• Azkoiengo jauregia, XVIII. mendeko jauregi barrokoa.

Azkoiendar ospetsuak

• Martin Azkoiengoa I.a (?-1456), elizgizon eta Iruñeko apezpikua.
• Pablo Jimenez Navarro de Xaso (1666-1734), apaiz eta moje.
• Jose Joakin Iturbide (1739-1825), emigrantea Mexikon, Agustin de Iturbideren aita izan zen.
• Jose Gallostra Frau (1833-1888), politikari eta legelari.
• Bartolomé Feliú Pérez (1843-1918), zientzialari eta politikari.
• Migel Irigarai Gorria (1850-1903), abokatu eta politikari.
• Emilio Rodriguez Irazusta (1860-1919) Espainiar Estatuko Nortasun agiriaren asmatzailea.
• Santos Jorge Amatriain (1870-1941), musikagile eta kapera-maisu.
• Joxe Ulibarrena (1924-2020) eskultore eta etnografo.
• Josefina Campos Orduña (1942-), modista eta memoria historikoaren ekintzaile.
• Carlos Charles Zalduendo (1952-), errugbilari eta polizia.
• Maria Sagrario Gindulain Gerendiain (1959-), politikari eta Azkoiengo alkatea.
• Oscar Gil Oses (1995-), futbolari.

Herri senidetuak

Azagra ondorengo herriekin senidetuta dago:

• Leunhan

Irudiak

• 
  Alde Zaharra zubitik
• 
  Azkoiengo gaztelua
• 
  Azkoiengo kanpandorrea
• 
  Udaletxea
• 
  Karrika
• 
  Zubia
• 
  San Joan eliza

Erreferentziak

• Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. ISBN 84-235-1505-2.

Ikus, gainera

• Erriberagoiena
• Erriberriko merindadea
• Nafarroa Garaia

Kanpo estekak

• Azkoiengo Udalako webgune ofiziala

• Datuak: Q984865
• Multimedia: Peralta / Q984865
• Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Azkoien