Edukira joan

Urrotz

Wikipedia, Entziklopedia askea
Artikulu hau Agoitzaldeko udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Urrotz (argipena)».
Urrotz
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Herriko ikuspegia Jasokundeko elizarekin
Urrotz bandera
Bandera

Urrotz armarria
Armarria

Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
Merindadea Zangoza
EskualdeaPirinioaurrea
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
BarrutiaAgoitz
Izen ofiziala Urroz Villa / Urrotz
Alkatea
(2019-2023)		Mikel Iribarren Lakuntza
(Iturzarrea)
Posta kodea31420
INE kodea31243
Herritarraurroztar, urrozhiritar
Geografia
Koordenatuak42°46′41″N 1°27′34″W / 42.77809145°N 1.45942391°W / 42.77809145; -1.45942391
Azalera11,4 km²
Garaiera476-679 metro
Distantzia20,2 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria403 (2025:  −1)
alt_left 193 (%47,5) (%52,5) 213 alt_right
Dentsitatea0,35 bizt/km²
Euskara
Eremuaeremu mistoa
Euskaldunak[1]%  (2021)
Kaleko erabilera [2]% 
Datu gehigarriak
Sorrera1454 (independentzia)
Webguneawww.urroz-villa.com

Urrotz[3][a] —edo, izen bereko beste herrietatik bereizteko, Urrotz-Hiria—[b] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioaurrea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 20,2 kilometrora. Altuera 476 eta 679 metro artekoa da, eta 11,40 km²-ko azalera hartzen du. 403 biztanle zituen 2025. urtean.

Urrotz Erdi Aroko egitura ia erabat mantentzen duen herria da. Muino baten gainean dago, eta Azoka enparantzaren inguruan pilatzen da. Plaza hori Nafarroako bigarren plaza handiena da, Gazteluko enparantzaren ondoren. Etxeak harrizkoak dira, oro har bi solairukoak, eta bi isurkiko teilatua dute. Gainerako eremuen artean, hiri-egitura sendoa osatzen dute, Erdi Aroan hiribildua zelako.

Lizoainibarrena da geografikoki, baina ez administratiboki 1454tik, udalerri independente batean sortu zenetik. Urrotz Nafarroako Gorteetan jarlekudun hiria izan zen. Bertako biztanleak urroztarrak edo urrozhiritarrak dira.

Izena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urrotz edo Urrotz-Hiria beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[4]

  • Urroç (1085)
  • Vrroz (1090)
  • Urroz (1195)
  • Urrotz (1237)
  • Urroz (1264)
  • Hurroç (1270)
  • Urroz (1330)
  • Hurroz (1366)
  • Urroz (1534)
  • Eurroz (1587)
  • Urroz (1800)
  • Urrotz (1978)

Etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urrotz edo Urroz toponimoa Nafarroako beste herri batzuekin partekatzen da. -oz amaiera du, Oronoz, Azpirotz, Bidankoze, Obanos edo Saigots bezalako lekuizen arruntekin. Oro har, oso izen zaharrak dira (mila urte baino gehiago), eta ia beti egungo edo antzinako biztanle-entitateak izendatzen dituzte (ia ez da agertzen zelai edo mendiei buruzko toponimoetan), eta Nafarroa ingurura mugatzen dira, mendebalderago ez baitago izenerik amaiera horrekin.

Espezialistak ez dira erabat ados jarri. Gehrard Rohlfs eta Julio Caro Barojaren atzetik doazenen iritzia da nagusi, izen horiek egiturari erantzuten baitiote: pertsonaren izen propioa + jabetza adierazten duen atzizkia. Adibidez: Anotz = "Anniusen jabetzako lekua". Gutxiago dira Jean-Baptiste Orpustanekin atzizkiaren izaera deskriptiboa defendatzen dutenak, hau da, -oz "... ko leku ugaria", "... dagoen lekua" bezala itzuli behar dela uste dutenak. Joan Corominesek, hala ere, nahiago zuen erdibideko jarrera bat, eta kritiko agertzen zen atzizki horrentzako azalpen antroponimiko soilarekin. Bide beretik, Patxi Salaberri Zaratiegik uste du hainbat kasutan -otz baten aurrean egon gaitezkeela, eta horrek « non dagoen » adierazten duela; beste batzuetan, ordea, tokiko lehengo jabe baten izena izango luke aurretik.[5]

Terminoaren lehen zatiari dagokionez, urr-, euskal "ur" hitza da, non -r finala bikoiztu egin den atzikiarekin -oz lotura hobea ahalbidetzeko. Julio Caro Barojaren teorien arabera, beste aukera bat da Uros edo antzekoa izen propioa dela.

Ondorioz, -oz atzizkiari ematen zaizkion interpretazio desberdinen arabera, Urrotz honela defini daiteke: "Urosen jabetzako lekua" (gehiengoaren aukera), "Ur ugariko lekua", "Ura dagoen lekua" edo "non ura dagoen".

Ezaugarriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Armarria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urrozko armarriak honako blasoi hau du:[6]

« Hondo zuri batez eta aurrean sei zerrenda zuriz osatuta dago. »

Bandera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urrozko banderak Urrozko armarria dauka hondo zuri baten gainean.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urrotz Lizoainibarrean barruan dago geografikoki, baina, administratiboki, udalerri independente da. Ibar hau Pirinioaurreko ibarra da, Eguesibar eta Longida lotzen dituen lautada da. Ibarra zeharkatzen du Erro ibaiak, Irati-Aragoi ibaiaren adarrak.

Mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mapa
Urrotz eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Inguru naturala eta kokapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urrotz, Zangozako merindadearen ipar-mendebaldean dago, Nafarroako hiriburutik hogei kilometrora, Irunberri eta Agoizko arroan.

Klima submediterraneoa du, urtean 12,5 °C-ko batez besteko tenperatura, 100 egunetan zehar banatutako 900 mm-ko prezipitazioa eta ia 700 mm-ko ebapotranspirazio potentziala dituena. Baso-eremua urria da, eta gehienbat mendilerroen inguruak okupatzen dituzten koniferoek osatzen dute, horietatik 6,6 ha birpopulatzekoak direlarik.

Estazio meteorologikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urrotzen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Lizoainibar-Arriasgoiti pareko udalerrian, estazio bat dagoen Beortegi herrian, itsasoaren mailatik 580 metrora, Nafarroako Gobernuak 1998n inauguratuta.[7] Udalerriko adierazgarriena da, haran berean baitago, 3 kilometro eskasera.

    Datu klimatikoak (Beortegi, 1998-2020)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 17.6 21.9 24.7 29.0 35.0 39.4 38.1 39.9 36.5 29.6 21.8 17.2 39.9
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 8.6 10.0 13.4 15.9 19.9 25.4 28.2 28.3 24.2 18.9 12.0 9.0 17.8
Batez besteko tenperatura (ºC) 4.3 4.9 7.9 10.2 13.6 17.9 20.2 20.4 17.1 13.1 7.7 4.7 11.8
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 0.8 0.6 2.8 4.7 7.4 10.9 13.0 13.4 11.0 8.3 4.0 1.1 6.5
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -7.9 -10.0 -9.8 -3.8 -1.1 2.3 5.2 6.2 2.1 -1.9 -7.3 -12.4 -12.4
Batez besteko prezipitazioa (mm) 96.6 85.4 96.7 85.2 69.5 54.2 38.1 33.2 57.2 77.0 105.0 80.8 878.9
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 67.5 42.9 42.9 46.9 66.6 55.2 51.3 36.2 72.0 96.8 58.3 53.2 96.8
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[8]

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errege-erreginen jaurerriaren lekua zen, eta bertako bizilagunetako batek erregearen gorteko eskantzatzaile lanak egin behar zituen, eta, beraz, guztiei eskantzu esaten zitzaien. Antso VII.a Azkarrak 1195ean arautu zituen bere eskubide eta betebeharrak, Tibalt II.a Nafarroakoa 1237n berretsiak. Kontzejuak asteko merkatua ospatzeko ahalmena lortu zuen 1287n. Gero, 1454n frankizia estatutua eman zitzaion, Iruñeko foruarekin, hiribildu onaren maila eta Nafarroako Erresumako Gorteetan eserlekua. Filipe IV.arengandik urteroko azoka lortu zuen 1630ean.

XVIII. mendearen amaieran, Frantziako mando- eta zaldi-aziendarekin, zolekin, kordobanekin eta zekorrekin salerosten zuen. Terminoak garia eta ardoa ekoizten zituen batez ere. Oihal arrunteko fabrika batzuk ere bazeuden. 1849an horietako bat geratzen zen, irin-errota batez gain.

1835-1845eko udal-erreformetara arte, Urrotzek gobernatzen zuen alkate bat, erregeordeak bizilagunek proposatuta izendatzen zuena, eta errejidoreak, berriz, intsakulazio bidez izendatzen ziren. Urrozko alkatearen jurisdikzio zibilak, hiribildua ez ezik, Arriasgoiti, Itzagaondoa, Longida eta Lizoainibar ere hartzen zituen. Aldaketa horiekin, hiribildua udal independente gisa geratu zen, baina erregimen komunaren mende, bai eraketan, bai eskurantzetan; beraz, aipatutako lau haranek independentzia lortu zuten arlo zibilean.

Elizari dagokionez, parrokia-eliza zerbitzatzen zuten 1802an apaiz batek eta lau onuradunek, eta bi baino ez ziren XIX. mendea.

1849an eskola bat zegoen, funts publikoetatik ateratzen ziren 2 200 errealez hornitua; bideak egoera onean zeuden, eta Iruñetik Agoitzerako errepidea ere bazegoen. Azoka azaroaren 10etik 12ra bitartean egiten zen; bertan, trukaketa nagusiak irabazitakoak izaten jarraitzen zuten. Iruñea-Zangoza burdinbidea eraiki zenean, gainera, Urrotzek tren geltokia izan zuen. Eskolak bi ziren XX. mendeko hogeiko hamarkadan.

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2017an 385 biztanle zituen Urrotzek.[9]

1842 1857 1860 1877 1887 1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2011 2021
660 712 706 769 680 625 654 647 656 632 593 581 498 385 361 364 381 393 400
Biztanleriaren tamainaUrtea300350400450500550600650189019201950198020102040UrrotzBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2025
Guztira: 213 gizon, 193 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
100+
 
0.00
0.00
 
95-99
 
0.52
0.00
 
90-94
 
1.04
2.35
 
85-89
 
3.63
1.41
 
80-84
 
2.07
3.29
 
75-79
 
6.74
7.51
 
70-74
 
2.59
5.63
 
65-69
 
6.74
6.10
 
60-64
 
6.22
5.63
 
55-59
 
5.70
9.39
 
50-54
 
7.77
8.92
 
45-49
 
8.81
9.39
 
40-44
 
5.18
6.57
 
35-39
 
10.88
4.23
 
30-34
 
4.15
4.69
 
25-29
 
3.11
2.35
 
20-24
 
5.18
6.57
 
15-19
 
6.22
6.57
 
10-14
 
3.63
3.29
 
5-9
 
5.18
6.10
 
0-4
 
4.66
Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística
Hazkunde begetatiboa
Hazkunde begetatiboa (pertsonak)Urtea−9−6−3036200820112014201720202023Urroz-VillaHazkunde begetatiboa
Urtea20082009201020112012201320142015201620172018201920202021202220232024
Hazkunde begetatiboa 42−2−305−3−9413−12−4330
Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[10] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.
Batez besteko adina
AdinaUrtea4242,54343,54444,54545,5200320072011201520192023Urroz-VillaBatez besteko adina
Urtea20032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025
Batez besteko adina 44,1944,1844,5845,1744,4344,0643,343,6143,1643,3342,442,3842,7742,8443,0543,6843,6743,4943,4444,2443,5744,1844,11
Honakoa batez besteko adina erakusten duen grafiko bat da. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[11] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 28,8 udalerri berean jaioak ziren[12], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 9,4 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 8,9 —probintzian % 19,8—.

Biztanleria jaiolekuaren arabera Nafarroako mapa
Udal
Prob
Best
Esta
Udalerri berean · % 28,8Probintzia berean · % 53Beste erkidegoa · % 9,4Estatutik kanpo · % 8,9
Jaiolekua bizilekuarekin alderatuta (2025). Iturria: INE.

Biztanleria atzerritarra

Espainiar estatutik kanpo jaiotako 36 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 72,2)[13]. Jaiotza herrialde nagusiak Kolonbia, Errumania, Argentina dira.

Atzerrian jaiotakoak, eskualdeka
Amer
Euro
Amerika · % 72,2Europa · % 27,8
Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera
◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►
7
Kolonbia
6
3
Errumania
5
2
Argentina
2
2
Kuba
1
1
Ameriketako Estatu Batuak
1
1
Bolivia
0
1
Bulgaria
0
1
Ekuador
0
0
Peru
1
0
Ukraina
1
1
Venezuela
0
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 265 etxebizitza zeuden: 164 (% 61,9) nagusiak eta 101 (% 38,1) ez-nagusiak.[14]

265etxebizitza
164etxegune

Etxebizitza multzoa Nafarroako mapa

164
101
Etxebizitza nagusia (164)Ez-nagusia (bigarrena edo hutsa) (101)

Guztira 164 etxegune zeuden, eta horietatik 45 (% 27,4) pertsona bakarrekoak ziren.[15]

Etxeguneak tamainaren arabera

Pertsona 145
2 pertsona44
3 pertsona37
4 pertsona30
5 edo gehiago8

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 343 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 32,7 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 28,3; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 31,5; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 7,6.[16] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 31,3 zen 2021ean eta % 32,7 2024an; beraz, 1,4 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 9,9 izatetik % 7,6 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 35,3 ziren, eta gizonen artean % 30,1; 5,2 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 11,4 eta gizonen % 4,0 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

343biztanle 15 urte edo +, 2024
% 32,7goi-mailako ikasketak+1,4 puntu 2021etik mapa
% 7,6lehen hezkuntza edo gutxiago−2,4 puntu 2021etik mapa
% 31,5
% 28,3
% 32,7
Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 7,6Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 31,5Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 28,3Goi-mailako ikasketak · % 32,7
Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024). Nafarroako mapa
Sexuaren araberako banaketa
15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Urroz-Villa, 2024
Ikasketa-mailaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Goi-mailako ikasketak112% 32,753% 30,159% 35,3
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa97% 28,358% 33,039% 23,4
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)108% 31,558% 33,050% 29,9
Lehen hezkuntza edo gutxiago26% 7,67% 4,019% 11,4
Guztira343% 100,0176% 100,0167% 100,0
Urtez urteko bilakaera
Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Urroz-Villa, 2021–2024
UrteaGoi-mailakoakBatx. / erdi LHDBHLehen H. edo gutx.15 urte edo +
2021% 31,3% 26,6% 32,2% 9,9342
2022% 30,5% 26,2% 34,3% 8,9347
2023% 31,0% 28,8% 32,7% 7,5358
2024% 32,7% 28,3% 31,5% 7,6343
500 biztanletik beherako udalerrietan, INEk ikasketa-maila lau multzo nagusitan baino ez du argitaratzen, eta ez du jaiolekuaren araberako daturik ez ikasten ari direnei buruzkorik ematen.

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriko biztanleria aktiboaren % 40 inguruk egiten ditu nekazaritza eta abeltzaintzako lanak, baina soilik okupazio nagusi gisa. Landutako lurrek etengabeko progresioa izan dute mende hasieratik: 586 Ha 1906an, 748 1950ean eta 863 1983an. Batez ere lehorreko zerealista da, ekilore, balea eta 2 hektarea ureztatu izan ezik. Egun horietan bertan, mahastiaren azalera 78 Ha-tik 28 Ha-ra eta 0,5 Ha-ra murriztu da, hurrenez hurren. 1967an, 86 jaberen 969 ha-ko lurzatiak kontzentratu ziren, eta 231 lursailera murriztu ziren lehendik zeuden 2 740 lurzatiak.

Abeltzaintzak ez zuen inoiz garrantzi handirik izan, eta gehienak labore-aziendak ziren, gerora mekanizazioak ordezkatu zituenak. Gaur egun, behi- eta ardi-aziendak gehitu egin dira, baita abelazkuntzak ere. 1906an 41 behi buru, 47 zaldi buru, 18 mular buru, 33 asto eta 345 ardi zeuden; 1982an zalditarra, mandarra eta astoa desagertuta zeuden; behiak 272 eta ardiak 1 178. Oilasko- eta txerri-azienda-haztegiak ere badaude, 7 000 eta 4 606 unitaterekin, data berean.

Herri-lurrak 253 Ha hartzen ditu (udalerriko erroldatutako azaleraren % 22), eta baso-lurren eta larreen erdia eta laborantza-lurren % 18 hartzen ditu.

Bigarren sektorean 1984an 4 establezimendu daude (bi produktu metaliko eta zurarenak, 27 langile eta eraikuntzako bi, 11 langile).

Zerbitzuen sektoreak 42 pertsona hartzen ditu 27 establezimendutan, merkataritzan (13 langile), konponketetan (5), irakaskuntzan (5), osasunean (4), garraioetan (3), baita beste jarduera batzuetan ere, hala nola edarien salmentan, komunikazioetan, bankan, tokiko administrazioan eta zerbitzu erlijioso, pertsonal eta etxekoetan. Merkataritza alorrean, hiru liburudenda finkatu dira herrian, non biblioturismo ekintzak garatu diren (feriak, liburu aurkezpenak eta bibliofiliaren alorreko ekintzak.

Diru-sarrerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 18.338 euro-koa zen[17], eta etxegune bakoitzeko 43.796 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 25.256 euro zen. Errenta gordina 22.277 euro-koa izan zen pertsonako.

Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 54,3[18]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 25,3), beste diru-sarrerak (% 16), langabezia-prestazioak (% 1,6), beste prestazioak (% 2,9).

54%
25%
16%
Soldata · % 54,3Pentsioak · % 25,3Langabezia · % 1,6Beste prestazioak · % 2,9Beste sarrerak · % 16
Diru-sarreren banaketa iturriaren arabera.

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[19][oh 1]. Udalerrian indizea 26,9 da, probintziakoaren (30,4; Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (31,9) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,3 da, probintziakoaren (2,6; Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.

Jarduera ekonomikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Urroz-Villa udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 206 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 60,4; gainerako % 39,6 inaktibo zeuden.[20] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 8,7 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 62,9 zen eta emakumezkoena % 57,8; langabezia-tasa, aldiz, % 8,2 eta % 9,4 zen, hurrenez hurren.[20]

Okupatuen kopurua 188 zen 2023ean, 2021eko 176etik gora.[21] Emakumeek okupatuen % 47,3 osatzen dute, eta gizonek % 52,7.

188okupatu, 2023+% 6,8 2021etik
% 47,3emakumeak okupatuen artean
% 60,4jarduera-tasa, 2024
% 8,7langabezia-tasa, 2024
16 urte edo gehiagoko biztanleria jarduerarekiko loturaren arabera (2024)
% 55,1
% 39,6
Okupatuak · % 55,1Langabeak · % 5,3Inaktiboak · % 39,6
16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Urroz-Villa, 2024
EgoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Okupatuak188% 55,1101% 57,787% 52,4
Langabeak18% 5,39% 5,19% 5,4
Inaktiboak135% 39,665% 37,170% 42,2
Guztira341% 100,0175% 100,0166% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 61,7), industria (% 26,6), eraikuntza (% 9,0) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 2,7).[21]

Okupatuak jarduera-sektorearen arabera (2023) Nafarroako mapa
% 26,6
% 9,0
% 61,7
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 2,7Industria · % 26,6Eraikuntza · % 9,0Zerbitzuak · % 61,7

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 48,9; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 30,3), eta oinarrizko okupazioak % 14,4.[22] Sexuaren arabera, gizonen artean langile kualifikatuak dira nagusi (% 59,6), eta emakumeen artean goi eta erdi maila (% 40,4).

% 30,3
% 48,9
% 14,4
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 30,3Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 48,9Oinarrizko okupazioak · % 14,4Ez dago jasota · % 6,4
Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Urroz-Villa, 2023
OkupazioaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak57% 30,321% 21,236% 40,4
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak92% 48,959% 59,633% 37,1
Oinarrizko okupazioak27% 14,413% 13,114% 15,7
Ez dago jasota12% 6,46% 6,16% 6,7
Guztira188% 100,099% 100,089% 100,0

Okupatuen % 79,8 besteren konturako langileak dira, eta % 20,2 norberaren konturakoak.[23]

% 20,2
% 79,8
Norberaren kontura · % 20,2Besteren kontura eta beste egoera bat · % 79,8
Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Urroz-Villa, 2023
Lan-egoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Norberaren kontura38% 20,226% 26,312% 13,5
Besteren kontura150% 79,873% 73,777% 86,5
Guztira188% 100,099% 100,089% 100,0

Lehen sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 550 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[24][oh 2]. Udalerriaren azalera 11,4 km² denez, NAE lurraldearen % 48,3 da[25]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 74,7 lur goldagarria (411 ha, 10 ustiategitan), % 25,1 larre iraunkorrak (138 ha, ustiategi batean), % 0,2 arbolak (1,2 ha, ustiategi batean), norberaren kontsumorako baratzeak (0,09 ha, 2 ustiategitan) eta berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,06 ha, ustiategi batean)[oh 3].

Nekazaritzako azalera erabilgarria (NAE)
NAE udalerriaren azaleran
48%
52%
NAE · 550 ha (% 48,3)Gainerako azalera · 590 ha (% 51,7)
NAE, lur-erabileraren arabera
75%
25%
Lur goldagarria · 411 ha (% 74,7)Larre iraunkorrak · 138 ha (% 25,1)Arbolak · 1,2 ha (% 0,2)Baratzeak · 0,09 ha (< % 0,1)Berotegiak · 0,06 ha (< % 0,1)
Iturria: INE, Nekazaritza Errolda 2020; udalerriaren azalera: Wikidata.

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 108.000 hegazti zeuden[26][oh 4].

Ibilgailu-parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 278 gidari zeuden erroldatuta: 160 gizon (% 57,6) eta 118 emakume (% 42,4)[27]. Biztanleen % 68,5 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 456 ibilgailuk osatzen zuten: 260 turismo, 63 motozikleta, 58 furgoneta, 41 kamioi eta 25 ziklomotor[27]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 640 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.

Turismoen batez besteko adina 14 urtekoa zen; turismoen % 6,9k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 16,9k 25 urte baino gehiago[27]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 58,2 diesel zen eta % 39,8 gasolinazko; 6 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 1,3; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 3,3k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 37,1k ez zuen etiketarik[oh 5].

Ibilgailu-parkea (2025)
Ingurumen-etiketa
26%
33%
37%
0 etiketa · 7 (% 1,5)ECO · 8 (% 1,8)C etiketa · 120 (% 26,4)B etiketa · 151 (% 33,2)Etiketarik gabe · 169 (% 37,1)
Turismoak, adinaren arabera
12%
23%
41%
17%
< 4 urte · 18 (% 6,9)4–8 urte · 30 (% 11,5)8–15 urte · 61 (% 23,5)15–25 urte · 107 (% 41,2)≥ 25 urte · 44 (% 16,9)
Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urrotz-Hiriko udaletxea Azoka enparantzaren parean dago, eta idazkaria, era berean, Ibargoitiko, Itzagaondoko, Eloko, Lizoainibar-Arriasgoitiko eta Untzitiko udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Mikel Iribarren Lakuntza da, Iturzarrea hautagai gisa aurkeztu zena.

Hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Alderdia Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera
1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 2019
Iturzarrea - - - - - - - - - - 7
Urroz Goiti - - - - - - - - - 7 -
Argonga Taldea - - - - - - - 4 5 - -
Urrozko Talde Independente 7 7 7 - - - - 3 2 - -

1979 eta 1987 artean, Urrozko Talde Independente zerrendak udaleko 7 zinegotziak eskuratu zituen. Hurrengo lau deialdietarako, ordea, ez zen hautagairik aurkeztu, eta bi kudeaketa-batzorde izendatu ziren udalerria kudeatzeko. 2007tik aurrera, normaltasuna berrezarri zen. Bi legealdietan Urrozko alkate kargurako sentsibilitate progresista eta euskatzalea biltzen duen Argonga Taldea herri ekimeneko Mintxo Garcia Gobeo aukeratu dute. 2007an udaleko lau zinegotzietatik lau lortu zituen taldeak, eta hortaz, gehiengo osoa udalean. 2011n errepikatu zen joera, bost zinegotzirekin. 2015eko hauteskundeetarako, Urroz Goiti osatu berriak hartu zien lekukoa gainerako alderdiei, eta udaleko zazpi zinegotziak bakarrik lortu zituen. Ildo horri jarraitu zion Iturzarea taldeak 2019an.

Foru hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
 Euskal Herria Bildu 67 31,46 ▲ 1
 Navarra Suma 58 27,23 -
 Nafarroako Alderdi Sozialista 37 17,37 ▲ 22
 Ahal Dugu 33 15,49 ▲ 4
 Geroa Bai 6 2,82 ▼ 29
  Vox 3 1,41 -
  Espainiako Alderdi Komunista 1 0,47 -
2015eko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
 Euskal Herria Bildu 66 28,09 ?
 Nafar Herriaren Batasuna 61 25,96 ?
 Geroa Bai 35 14,89 ?
 Ahal Dugu 27 11,49 ?
 Nafarroako Alderdi Sozialista 15 6,38 ?
  Herritarrak - Herritarron Alderdia 10 4,26 ?
 Izquierda-Ezkerra 7 2,98 ?
  Equo 4 1,70 ?
  Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia 1 0,43 ?
  Nafarroako Alderdi Popularra 1 0,43 ?

Udala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalaren egoitza eta udaletxea erdialdean dago.

  • HELBIDEA: Santo Tomas kalea, 5

Egungo banaketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urrozko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Mikel Iribarren Lakuntza da, Iturzarrea zerrendakoa. Zinegotziak 4 daude:[28]

  • Idoia Insausti Larrea (Iturzarrea)
  • Eduardo Eransus Izco (Iturzarrea)
  • Ruben Sola Urman (Iturzarrea)
  • Alberto Leache (Iturzarrea)

Batzordeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urrozko Udalan 4 batzorde ditu:[29]

  • Nekazaritza, Abeltzaintza, Ingurumen eta Herri Administrazioak
  • Hirigintza eta Lanak
  • Kultura, Kirola, Gaztea eta Jaiak
  • Gizarte-Politikak, Eguneko Zentroa, Berdintasuna, Hezkuntza eta Osasuna

Alkateak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1979tik, Urrotzek 6 alkate izan ditu:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[30]
Miguel Lugea Reta 1979 1983 Urrozko Talde Independente
Jokin Erantsus Lekunberri 1983 1991 Urrozko Talde Independente
Jokin Erantsus Lekunberri 1991 1995 kudeaketa-batzordea
Jesus Ignacio Izco Oroz 1995 2007 kudeaketa-batzordea
Mintxo Garcia Gobeo 2007 2015 Argonga Taldea
Pedro Martinez Juango 2015 2019 Urroz Goiti
Mikel Iribarren Lakuntza 2019 jardunean Iturzarrea

Garraioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako Autobus Konpainiak Urrotz Iruñekin batzen du. Autobus lineek honako ibilbidea egiten du:

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ikus, gainera: «eguesibarrera» eta «nafarrera»

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Urrotz sailkatu zen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinioaurreko Eguesibar eta Longida ibarrekin hitz egiten zena.[31]

Koldo Zuazok, 2010ean, Urrotz atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[32]

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da eguesibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Urrozko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Liburu-Hiria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herri txikia izanik, bertan hiru liburudenda kokatuta izateak, alor horren inguruko jarduera kultural asko antolatzea ekarri du. Besteak beste, hitzaldiak, liburu aurkezpenak, ikastaroak, etab. Jarudera horri lotuta, Liburu-Hiria aitorpena jaso du 2021 urtean [33].

Jaiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urroztar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irudiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ /urót͡s̻/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza bigarren silaban
  2. ↑ /iɾía/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza bigarren silaban

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
  2. ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  3. ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  4. ↑ «Urrotz - Lekuak - EODA» www.euskaltzaindia.eus (kontsulta data: 2021-08-30).
  5. ↑ Belasko, Mikel. Urroz, Urrotz. (kontsulta data: 2021-10-29).
  6. ↑ Otazu Ripa, Jesús Lorenzo. (D.L. 1977). Heraldica municipal, merindad de Sangüesa (I) : Abaurrea-Izalzu. Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular ISBN 84-235-0076-4. PMC 911388951. (kontsulta data: 2021-08-31).
  7. ↑ Meteo Navarra. «Estazioko datuak - Beortegi» meteoeu.navarra.es (kontsulta data: 2021-09-01).
  8. ↑ Beortegiko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).
  9. ↑ «Urrotz» www.ine.es (Espainiako Estatistika Institutua) (kontsulta data: 2021-08-31).
  10. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  11. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  12. ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
  13. ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
  14. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  15. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  16. ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  17. ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
  18. ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
  19. ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
  20. 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  21. 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  22. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  23. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  24. ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  25. ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1648004.
  26. ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  27. 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  28. ↑ «Udalbatza» Urrotz-Hiriko Udala (kontsulta data: 2021-08-31).
  29. ↑ «Udal Batzordeak» Urrotz-Hiriko Udala (kontsulta data: 2021-08-31).
  30. ↑ (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (kontsulta data: 2020-05-05).
  31. ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  32. ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
  33. ↑ (Gaztelaniaz)Urrotz-Hiriko udalak argitaratutakoa, kontsulta data 2024-11-01

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
  2. ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
  3. ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
  4. ↑ Beste abere mota batzuen datuak ez dira argitaratu, sekretu estatistikoa dela eta (ustiategi gutxi dagoenean, INEk ez ditu datuak zabaltzen, ustiategiak identifika ez daitezen).
  5. ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Aipuaren errorea: <ref> tags exist for a group named "oh", but no corresponding <references group="oh"/> tag was found.
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Urrotz&oldid=11870162"(e)tik eskuratuta